Jol apattarynyŋ artuy tek jürgızuşılerdıŋ qatelıgınen emes, jyldam ösıp jatqan kölık aǧymyna sai kelmeitın infraqūrylym men älsız baqylau jüiesınıŋ saldarynan da bolyp otyr.
Tört jyldyŋ ışınde Qazaqstan joldarynda on myŋǧa juyq adam qaza tauyp, jaralanǧandar sany da jyl saiyn artyp keledı. 2025 jyly jol-kölık oqiǧalary 2023 jylmen salystyrǧanda ekı ese köbeiıp, 22 501-ge jettı.
ZAŊ MEN TÄRTIP NEGE ISKE ASPAI JATYR?
«Jyldamdyǧymdy asyrǧan joqpyn. Soǧan qaramastan jük kölıgımen soqtyǧysuǧa säl qaldym… Bır sekund. Bır ǧana qatelık bärın özgertuı mümkın edı», - deidı jiyrma jyldyq täjıribesı bar taksi jürgızuşısı Äsem Bäkışeva.
Onyŋ aituynşa, qala syrtyndaǧy joldarda jyldamdyqty saqtau – eŋ basty talap. Qalanyŋ ışınde apattyŋ aldyn aluǧa mümkındık bolsa, trassada är qate şeşım qauıptı saldarǧa äkeluı mümkın.
Jürgızuşılerdıŋ qauıpsızdık talaptaryn elemeitınderı, resmi derekterden körınıs tabady. Jol erejesın būzudyŋ 70%-dan astamy arnaiy kameralar arqyly tırkeledı, al patruldık kölıkterge ornatylǧan radar sany 456-ǧa jetken. Degenmen, Işkı ıster ministrlıgınıŋ mälımetınşe, jyl saiyn elımızde 13 millionnan astam jol erejesın būzu faktısı tırkelgen. Apatqa sebep bolatyn negızgı zaŋ būzuşylyq faktorlar qatarynda:
60% – jyldamdyqty asyru
28% – qarsy jolaqqa şyǧu
Qalǧan bölıgı – basqa erejenı būzu türlerı
Bes jyldan berı qalaaralyq tasymaldau qyzmetımen ainalysyp jürgen taǧy bır jürgızuşı jaǧdaidy bızge bylai sipattap berdı:
«Köp jürgızuşıler trassada jyldamdyqty tek kamera nemese patrul körıngende ǧana tömendetedı. Baqylau joq jerde 120–140 km/saǧ deiın asyryp, qajet kezde 60 km/saǧ-qa deiın bäseŋdetedı», - deidı ol.
Joldaǧy qauıpsızdık tek jyldamdyqty asyruǧa bailanysty emes, erejenı saqtamaudyŋ saldary bırqatar auyr apattarǧa äkelıp otyr. Sol apattardyŋ ışınde qoǧamda eŋ köp talqylanatyny – Toyota Alphard kölıgımen bailanysty oqiǧalar.
Resmi türde 2025 jyldyŋ 1 qaŋtarynan bastap elımızde oŋ röldı kölıkterdı taksi retınde paidalanuǧa tyiym salyndy. Alaida halyq arasynda “ajal kölıgı” atalyp ketken Alphard markasy ükımet pen qoǧam nazarynan tys qalǧan emes. Sebebı soŋǧy jyldary däl osy kölıkpen bailanysty apattar sany kürt ösude.
Atap ötsek:
24 şılde – Astana–Qaraǧandy–Almaty trassasynda Alphard ekskavatorǧa soǧylyp, 4 adam qaza tapty, 2 adam jaralandy.
25 şılde – KAZ-06 trassasynda däl osyndai kölık jyldamdyqty şamadan tys asyryp, jöndeu jürıp jatqan bölıkke kırıp ketıp, 6 adam köz jūmdy, 2 adam jaralandy
Aita bersek mūndai mysaldar köp.Osy oqiǧalardan keiın Mäjılıs deputaty Erlan Saiyrov Alphard kölıkterıne tolyq tyiym saludy ūsyndy:
«Bız taksisterdıŋ de bala-şaǧasy bar ekendıgın, olar otbasyn asyrau üşın janūşyryp jürgendıgın tüsınemız. Bıraq basqa azamattardyŋ ömırıne qauıp töndırıp aqşa tabu - künä», - deidı ol.
Zaŋ jüzınde şekteuler engızılgenımen, köptegen jürgızuşıler oŋ röldı Alphard kölıgımen tasymal jasaudy jalǧastyryp otyr. 5 jyldyq täjıribesı bar jürgızuşınıŋ aituynşa:
«Şyndyǧyna kelsek, zaŋǧa jürgızuşıler qūlaq aspaidy. Olar resmi taksi servisıne tırkelmei, tapsyrysty öz betınşe qabyldaidy. Äsırese Alphard kölıgımen jolǧa şyǧatyndar köp. Amal qanşa? Otbasyn asyrau kerek, aqşa tabu kerek», - deidı ol.
Onlain platformalarda qalaaralyq tasymaldaudy ūsynatyn oŋ röldı Alphard kölıkterı jiı kezdesedı.
Būl körınıs baqylaudyŋ aqsap tūrǧanyn anyq körsetedı. Zaŋ jürgızuşılerge şekteu engızse de, köpşılık älı de ereje būzudan qoryqpaidy. «Menıŋ basyma būndai oqiǧa tüspeidı» degen jalǧan senım - joldaǧy orny qaitpas qaiǧyǧa äkeletın ärekettıŋ bastamasy.
JÜRGIZUŞILERDIŊ JAǦDAIYN KIM TEKSEREDI?
“Trassaǧa şarşaŋqy küide şyqqan bolatynmyn. Bır sätke közım jūmylyp ketıp, şamamen 10 minut boiy kölıktı ūiqyly-oiau aidap kele jatqanymdy tüsındım. Sol kezde ǧana ūiqym şaidai aşyldy. Quanyşqa orai, eşqandai apatqa ūşyramadym”, – deidı taksi jürgızuşısı Äsem Bakişeva.
Jürgızuşıler ūiqy men demalysqa salǧyrt qarap, būl faktordyŋ qauıpsızdıkke tıkelei äser etetının elemeidı. Mäselen Qostanai maŋyndaǧy trassada bolǧan qaiǧyly oqiǧaǧa da osyndai jaǧdai sebep boldy. Jük kölıgınıŋ jürgızuşısı rölde ūiyqtap ketıp, minivenge soqtyǧysqan. Oqiǧa ornynda üş adam qaza tauyp, jürgızuşı keiın 5 jylǧa bas bostandyǧynan aiyryldy.
QR Kölık ministrlıgı men IIM jol qauıpsızdıgın küşeitu üşın türlı şaralar engızıp jatyr. Kölıkterdı baqylauǧa arnalǧan drondardy qosty, “jasyryn patruldeu” ädısıne köştı, tahograf qoldanudy mındettedı. Bıraq äzırge nätijesı köŋıl könşıtpei tūr.
“Baqylau bar, bıraq trassaǧa şyǧar aldynda jaǧdaiymyzdy nemese şarşau deŋgeiımızdı eşkım teksermeidı. Tekserıs bar, bıraq jiı emes”, – deidı taksi jürgızuşısı.
SAPASYZ JOLDYŊ SALMAǦY AUYR
İnfraqūrylymnyŋ jetılmegenı – jan türşıktırerlık apattarǧa alyp keletın negızgı faktorlardyŋ bırı. Işkı ıster ministrlıgınıŋ deregınşe, respublika magistraldarynyŋ nebärı 12%-y ǧana qauıpsızdık talaptaryna sai keledı. Soŋǧy jyldary avtoparktıŋ 4,1 mln-nan 5,5 mln kölıkke deiın artuy jäne tranzittık aǧymnyŋ jylyna 3 millionǧa jetuı jol jüktemesıne odan ärı salmaq tüsırude.
Aiaqtalmai qalǧan jol bölıkterı, öşıp-tozǧan jol belgılerı, qorşaulardyŋ joqtyǧy, men jaryqtandyrudyŋ jetıspeuı jürgızuşılerdıŋ qozǧalysty däl baǧalauyna kedergı keltıredı. QR IIM-nıŋ deregınşe, respublikalyq maŋyzdaǧy joldarǧa älı de 3 myŋ şaqyrym qorşau, 500 şam, 38 myŋnan astam jol belgısın ornatu kerek.
İnfraqūrylym mäselesınıŋ aiqyn körınısı – Omby-Maiqapşaǧai trassasy. Trassanyŋ osy jyly resmi türde aşylǧanyna qaramastan, jürgızuşıler būl baǧytta älı de oiyq-şūŋqyrlar men jaryqtandyru mäselesı boiynşa jiı şaǧymdanady. Al qarly boran kezınde qozǧalys jasau mümkındıgı odan saiyn tejele tüsedı.
Soŋǧy ailarda däl osy trassada adam şyǧynyna alyp kelgen bırneşe qaiǧyly oqiǧa tırkeldı: 4 qazanda – tört adam, 2 qaraşada – üş adam jäne 25 qaraşada taǧy üş adam qaza tapty. Bır baǧytta bırneşe apattyŋ däl osylai qatarynan boluy - kezdeisoqtyq emes, jolda jüielı qauıp bar ekenın anyq körsetetın dabyl.
Täuelsız avtokölık odaǧynyŋ (TAO) töraǧasy Eduard Edokovtyŋ aituynşa, trassalarda qajettı infraqūrylym, äsırese bölgış tosqauyldardyŋ ornatyluy jürgızuşılerdıŋ qarsy jolaqqa şyǧuyn fizikalyq tūrǧydan şekteidı:
“Trassalarda barerlerdıŋ boluy auyr jäne adam ölımımen aiaqtalatyn apattardyŋ sanyn edäuır azaitar edı. Sondyqtan osyndai qorşaulardy eŋ qauıptı uchaskelerden bastap ornatu qajet”, - deidı ol.
Qarsy jolaqqa şyǧu bügınde eŋ auyr apatqa alyp keletın manevrdıŋ bırı bolyp tūr.
11 qazan künı, Pavlodar oblysynda aua raiynyŋ qolaisyzdyǧy men tar joldyŋ äserınen VAZ-2110 jürgızuşısı kölıktı basqara almai, qarsy baǧytqa şyǧyp ketuı saldarynan ekı adam köz jūmdy.
Aqmola oblystyq advokattar alqasynyŋ ökılı Nūrlan Jaŋabaevtyŋ aituynşa, jol apattaryna jiı alyp keletın negızgı faktordyŋ bırı - qaita basyp ozu kezınde qarsy jolaqqa şyǧu eken.
Zaŋger jol-kölık oqiǧasy, jaryqtandyru nemese qorşaulardyŋ bolmauy sekıldı tehnikalyq jaǧdaidan tuyndasa sot ükımı būl jaitty eskeretının aitty:
«Eger tergeu barysynda jol apaty infraqūrylymdyq kemşılıkter saldarynan bolǧany däleldense, jauapkerşılık tek jürgızuşıge emes, joldy kütıp-ūstauǧa mındettı ūiymdar men qauıpsızdıktı qamtamasyz etetın lauazymdy tūlǧalarǧa da jükteledı» , - deidı ol.
Mysalǧa keltırılgen derekter, jürgızuşılerdıŋ jauapsyz äreketterı men joldyŋ naşar sapasy ūştasqanda, apattardyŋ saldary äldeqaida auyr bolatynyn körsetedı.
HALYQARALYQ TÄJIRİBEDEN NE TÜIýGE BOLADY?
Qazaqstanda jol apaty oqiǧalary Norvegiia körsetkışterımen salystyrǧanda alty ese jiı bolady. Osyndai aiyrmaşylyqtyŋ basty sebepterıne toqtala ketsek:
Bırınşı jäne basty baǧyt - infraqūrylym. Norvegiianyŋ magistraldyq joldaryna tolyqtai qorşaular ornatylǧan. Iаǧni būl äreket qarama-qarsy baǧyttaǧy soqtyǧystardy aitarlyqtai azaitady. Sonymen qatar, kütpegen būrylystar men tar joldardyŋ ornyna tonnel men köpırler salynǧan. Mūndai talaptar Europalyq tonnel assosiasiiasynyŋ standarttaryna da säikes keledı.
Joldardyŋ köpşılıgı jaryqtandyrylǧan jäne, qajettı baqylau şaralarymen jetıldırılgen. Kameralar arqyly ortaşa jyldamdyq baqylanyp otyrady.
Taǧy bır maŋyzdy şara, kommersiialyq kölıkter mındettı türde elektrondyq tahograftarmen jabdyqtalǧan. Al trassa boiyna är 15–25 şaqyrym saiyn demalys oryndary ornatylǧan.
Statistika körsetkendei, apattardyŋ basty sebepterı jyldamdyqty asyru men qarsy jolaqqa şyǧu bolǧanymen, olardyŋ tüpkı faktorlary sapasyz infraqūrylym men jetkılıksız baqylau. Omby–Maiqapşaǧai trassasyndaǧy qaiǧyly oqiǧalar, Alphard kölıkterımen jiı bolatyn apattar, sondai-aq jürgızuşılerdıŋ şarşauy men demalystyŋ jetıspeuşılıgı - osy mäselenıŋ naqty dälelı.
Täuelsız avtokölık odaǧynyŋ töraǧasy Eduard Edokovtyŋ sözınşe, jol apatynan bolatyn ölım sanyn azaitudyŋ eşqandai “siqyrly” ädısı joq. Mūny tek üş baǧytty bırge damytu arqyly ǧana jüzege asyruǧa bolady:
“Jürgızuşıler men jaiau jürgınşıler – jol qauıpsızdıgınıŋ negızgı qatysuşylary. Jürgızuşıler jyldamdyqty qataŋ baqylap, erejenı saqtauy kerek. Al jaiau jürgınşıler belgılengen ötkelderdı ǧana paidalanyp, qozǧalysqa mūqiiat bolsa, apat sany aitarlyqtai azaiar edı.
Jol polisiiasy - qauıpsızdıktı qamtamasyz etetın negızgı küş. Qauıptı aimaqtardy patruldeu, qozǧalysty qadaǧalau jäne joldaǧy zaŋ būzuşylyqtardyŋ aldyn alu adam ömırın saqtaudyŋ eŋ tiımdı joly.
Jol infraqūrylymy – jaryqtandyru, qorşauar men jol belgılerınıŋ jetkılıktı boluy qaiǧyly oqiǧalardy aldyna aluǧa kömektesedı”-, deidı ol.
Hadişa Eleusın
