قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سۇحباتى ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋ لوگيكاسىن ايقىنداپ بەردى. وندا مودەرنيزاتسيانىڭ جاي عانا ساياسي ۇران ەمەس، تاريحي تاجىريبەگە، ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋعا جانە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن سانالى جاۋاپ ەكەنى ناقتى كورسەتىلدى. ەكونوميكالىق ءوسىم، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق، سالىق ساياساتى، ينفراقۇرىلىم جانە لوگيستيكا ماسەلەلەرى ءبىر-بىرىنەن بولەك قاراستىرىلماي، تۇتاس رەفورمالىق جۇيەنىڭ ءوزارا بايلانىستى ەلەمەنتتەرى رەتىندە ۇسىنىلدى.
ساياساتتانۋشى جانەركە قايراتقىزى پرەزيدەنت كوتەرگەن باستامالاردى كەڭ تاريحي جانە تەوريالىق كونتەكستە تالداي وتىرىپ، رەفورمالاردىڭ قايتىمسىز سيپاتىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن، جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ مازمۇنىن جانە ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن اشادى. ساراپشى پىكىرىنشە، قازىرگى رەفورمالار - قازاقستان قوعامىنىڭ ىشكى لوگيكاسىنان تۋىنداعان وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك ءارى ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق جاۋاپ.
- پرەزيدەنت مودەرنيزاتسيانىڭ جاڭا كەزەڭى تۋرالى ايتتى. بۇل كەزەڭنىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى ءۇشىن ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟
- مەنىڭ ويىمشا كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جۇيە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن سىرتقى جانە ىشكى وزگەرىستەرگە جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر. بۇل تۇرعىدا مودەرنيزاتسيا دامۋدىڭ زاڭدى ءارى تابيعي فورماسى. ايگىلى تاريحشى ءارى الەۋمەتتانۋشى عالىم ارنولد ءتوينبيدىڭ «challenge–response» (سىن-قاتەرگە جاۋاپ) تەورياسى ادامزات تابيعات تاستاعان سىن-قاتەردىڭ ارقاسىندا داميدى دەيدى. وركەنيەت نەمەسە قوعام وسى سىن-قاتەرگە بەرگەن جاۋابى ارقىلى ءوزىن جاڭا، نەعۇرلىم كەمەل كۇيگە كوتەرەدى. سىن-قاتەر نەعۇرلىم كۇشتى بولسا، جاۋاپ تا سوعۇرلىم تىڭ، كرەاتيۆتى جانە جاسامپاز بولادى. Cىن-قاتەرگە لايىقتى جاۋاپ بەرە الماۋ، قوعامنىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراۋىن بىلدىرەدى. ال سىن-قاتەردىڭ بولماۋى، دامۋعا دەگەن ىنتالاندىرۋدىڭ جوقتىعى دەپ باعالانادى. وسى تەوريا اياسىندا العاندا، كوشپەلى وركەنيەتتەر قاتال ءارى قۇبىلمالى ورتاعا بەيىمدەلۋ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان. سوندىقتان ولار ءۇشىن يكەمدىلىك، تەز ارەكەت ەتۋ جانە وزگەرىسكە بەيىم بولۋ ءومىر ءسۇرۋدىڭ باستى شارتىنا اينالعان. انتروپولوگيالىق جانە ەتنوگەنەزدىك تۇرعىدان دا كوشپەلى مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ يكەمدىلىگى مەن اداپتاتسيالىق الەۋەتى جوعارى ەكەندىگى ءجيى ايتىلادى. كوشپەلى قوعامدار پروگرەسسيۆتى وزگەرىستەردى تەز قابىلداپ، سىرتقى ورتاعا جەڭىل ءارى ءتيىمدى بەيىمدەلە العان. رەتروسپەكتيۆادا قاراساق، كوشپەلىلەر تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردى جەدەل قابىلداعانىن، باسقارۋ ينستيتۋتتارىن يكەمدى تۇردە قالىپتاستىرعانىن جانە وزگە وركەنيەتتەردىڭ ەڭ ءتيىمدى جانە وزىنە قاجەت تاجىريبەسىن سىڭىرە العانىن كورەمىز. سونىمەن قاتار كوشپەلى قوعامدار سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە دە تەز بەيىمدەلىپ، وزگە يمپەريالارمەن پراگماتيكالىق ءارى يكەمدى قارىم-قاتىناستار ورناتا بىلگەن. بۇل تۇرعىدان العاندا، بۇگىنگى مودەرنيزاتسياعا باعىتتالعان رەفورمالار قازاقستان قوعامىنىڭ ىشكى لوگيكاسىنان تۋىنداپ وتىرعان وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك دەۋگە بولادى. ولار تاريحي بەيىمدەلۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى جانە جاھاندىق تەحنولوگيالىق جانە گەوساياسي سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن جەدەل جاۋاپ. دەمەك، اتالعان رەفورمالار ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋدىڭ عانا ەمەس، ونى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
- سۇحباتتا رەفورمالاردىڭ قايتىمسىز سيپاتى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. بۇل باعىتتىڭ تۇراقتىلىعىن بۇگىننىڭ وزىندە قانداي ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر قامتاماسىز ەتىپ وتىر؟
- 2022 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە رەفورمالاردىڭ قارقىنى ايتارلىقتاي كۇشەيە ءتۇستى. بۇل، ءبىر جاعىنان، جاھاندىق دەڭگەيدە ءجۇرىپ جاتقان تەحنولوگيالىق جانە گەوساياسي وزگەرىستەردىڭ ۇدەۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولسا، ەكىنشى جاعىنان ۇزاق جىلدار بويى قوردالانعان جۇيەلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان قاجەتتى جاۋاپتار. مەملەكەت رەفورمانى زاڭ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. مىسالى تەك 2025 جىلى ءتۇرلى سالالاردى رەتتەيتىن 100-گە جۋىق زاڭ قابىلداندى. سۋ، بيۋدجەت، سالىق، قۇرىلىس جانە تسيفرلىق كودەكستەرىن قابىلداۋ بويىنشا جۇيەلى ءارى كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ال زاڭعا ەنگىزىلگەن ءاربىر وزگەرىس پەن تولىقتىرۋدى شاعىن ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. سەبەبى بۇل زاڭدار كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ومىرىنە پروگرەسسيۆتى وزگەرىستەر ەنگىزە باستايدى، كەمىندە، زاڭنامالىق وزگەرىستەر ءدال وسىنداي ماقساتپەن قابىلدانادى. زاڭداردىڭ جوعارى قارقىنمەن قاراستىرىلۋى، تالقىلانۋى جانە قابىلدانۋى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ سەرپىنىن ايقىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ينديكاتورى، ال رەفورمالار ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى قۇرال. قۇقىقتىق مەملەكەت جاعدايىندا بارلىق ازاماتتار زاڭ الدىندا تەڭ جانە زاڭ تالاپتارىنا باعىنادى. زاڭدى وزگەرتۋ ارقىلى قوعامدىق سانادا دا بىرتىندەپ وزگەرىس قالىپتاسادى. ءتىپتى زاڭمەن تىكەلەي رەتتەلمەيتىن سالالاردىڭ وزىندە جالپى پروگرەسس ىقپالىمەن قوعامدىق قاتىناستار ترانسفورماتسياعا ۇشىراپ جاتادى. بۇل دامۋدىڭ تابيعي ءارى زاڭدى كورىنىسى. جاڭا ۇرپاق قالىپتاسادى، جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلەدى، سوعان سايكەس ويلاۋ جۇيەسى مەن الەۋمەتتىك مىنەز-قۇلىق تا وزگەرەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، بۇل ۇدەرىس باسەڭدەمەيدى، كەرىسىنشە الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى قارقىندى تۇردە جالعاسادى. سەبەبى دامۋ وزگەرىستى تالاپ ەتەدى. دەمەك، ءبىز بۇرىنعىدان دا، بۇگىنگىدەن دە جاقسىراق بولۋ ماقساتىندا ۇزدىكسىز پروگرەسكە سانالى تۇردە بەت بۇرىپ وتىرمىز. دەمەك، رەفورمالار دا قايتىمسىز سيپاتقا يە بولماق.
- پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قالاي باعالايسىز؟
- پرەزيدەنت سۇحباتىندا كوتەرگەن ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىن مەن كۇردەلى، بىراق شىنايى ءارى ورىندى قويىلعان وزەكتى ماسەلە رەتىندە باعالايمىن.
ەڭ باستىسى، سۇحباتتا قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت ەكەنى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، عىلىم مەن مادەنيەت سالالارى بويىنشا بارلىق مىندەتتەمەلەردىڭ تولىق كولەمدە ورىندالاتىنى ناقتى ايتىلدى. بۇل مەملەكەتتىڭ بازالىق الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتەن باس تارتپايتىنىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مىندەتتەمەلەردىڭ الداعى كەزەڭدە دە ساقتالاتىنىن راستايتىن ماڭىزدى ساياسي سيگنال دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ «ورتاشا تابىستار قاقپانىنا» تىرەلگەنىن جانە بۇل ۇعىمنىڭ ابستراكتىلى تەوريا ەمەس، ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە تىكەلەي سەزىلەتىن، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى السىرەتەتىن ناقتى شىندىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ارقىلى ول ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قوعامدا تەڭ بولىنبەۋى ماسەلەسىن دە جوققا شىعارمايتىنىن اڭعارتتى. بۇل پروبلەما تەك قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس، كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن ۋشىعىپ كەلە جاتقان ۇردىسكە اينالىپ، بۇگىنگى جاھاندىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ديسكۋرستىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. وسى سىن-قاتەرگە جاۋاپ رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە ينكليۋزيۆتى كاپيتاليزم، ينكليۋزيۆتى ءوسۋ (inclusive growth), مۇددەلى تاراپتار ەكونوميكاسى (stakeholder economy) سياقتى تۇجىرىمدامالار مەن مودەلدەر بەلسەندى تۇردە ۇسىنىلۋدا. اتالعان تاسىلدەردىڭ تۇپكى ماقساتى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسىن قوعامنىڭ كەڭ اۋقىمىنا ءادىل ءارى تەڭگەرىمدى تۇردە تاراتۋ، ياعني ءوسىمنىڭ الەۋمەتتىك اسەرىن كۇشەيتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدە قايتا قۇرۋ قاجەتتىگىن ايقىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. راسىمەن، ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر، الايدا بۇل وزگەرىستەردىڭ قارقىنى ءالى دە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان تەڭسىزدىكتى ازايتۋ، ء«وسىم اۋرۋىن» ەڭسەرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ورنىقتى ەتۋ الداعى كەزەڭدەگى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى مازمۇنىنا ەنەرى ءسوزسىز. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى جاسىرماي، ونى شەشۋگە باعىتتالعان ناقتى جوسپار بار ەكەنىن اشىق ايتتى. دەمەك، اتالعان باعىتتاعى رەفورمالار دەكلاراتيۆتى سيپاتتا ەمەس، پراگماتيكالىق جانە ناتيجەگە باعدارلانعان ساياسات رەتىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
- سالىق رەفورماسى جاڭارتىلعان قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ەلەمەنتى رەتىندە ۇسىنىلۋدا. بۇل ءتاسىلدىڭ بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قانداي وڭ اسەرلەرىن كورىپ وتىرسىز؟
- سالىق رەفورماسىن جاڭارتىلعان قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرۋ ورىندى. ويتكەنى ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر الەۋمەتتىك تۇرعىدان تەڭگەرىمدى فيسكالدىق تۇزەتۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. ناتيجەسىندە سالىقتىق جانە الەۋمەتتىك جۇكتەمەنى ءادىل ءبولۋ ارقىلى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن نىعايتۋ كوزدەلەدى. جالپى كەز كەلگەن مەملەكەتتە تابىستاردى قايتا ءبولۋ ساياساتىنا دەگەن الەۋمەتتىك سەزىمتالدىلىق وتە جوعارى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ بۇرىن بەرىپ كەلگەن جاردەماقىلاردى، سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى نەمەسە كۆوتالاردى قىسقارتۋى نە الىپ تاستاۋى ادەتتە قوعامدا ەلەۋلى قارسىلىق تۋدىرادى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس، سەبەبى كەز كەلگەن جەڭىلدىك ۋاقىت وتە كەلە «قالىپتى قۇقىق» رەتىندە قابىلدانادى. وسى تۇرعىدان العاندا، جاڭا سالىق كودەكسىندە كوزدەلگەن وزگەرىستەردى دە كاسىپكەرلەر مەن ازاماتتار وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىپ كەلگەن جەڭىلدىكتەردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قايتا قاراۋ رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. ارينە، مۇنداي وزگەرىستەر قىسقا مەرزىمدە نارازىلىق تۋدىرادى. الايدا پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇل قادامداردى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرۋ قيسىندى. ءبىز كوبىنە الەۋمەتتىك قولداۋى جوعارى دامىعان مەملەكەتتەرگە، اسىرەسە سكانديناۆيا ەلدەرىنە قىزىعا قارايمىز. الايدا ولاردىڭ ەكونوميكالىق مودەلىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك، جوعارى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ جوعارى ءارى تۇراقتى سالىق جۇكتەمەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن بايقايمىز. مىسالى، بۇل ەلدەردە جەكە تابىس سالىعىنىڭ ءوزى جالاقىنىڭ 40 پايىزىنان اسادى. بۇل مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك مەملەكەت ناقتى ءارى ورنىقتى فيسكالدىق مەحانيزمدەر ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. ياعني مەملەكەت ەكونوميكالىق اينالىمدا قالىپتاسقان تابىستىڭ ەلەۋلى بولىگىن سالىقتار ارقىلى قايتا جيناپ، ونى ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە قوعامدىق قىزمەتتەردى قارجىلاندىرۋعا قايتا بولەدى. جالپى الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى ءاردايىم قايتا ءبولۋ تەتىكتەرىنە سۇيەنەدى. سوندىقتان جوعارى الەۋمەتتىك ستاندارتتارمەن قاتار تومەن سالىق جۇكتەمەسىن ۇزاق ۋاقىت بويى بىرگە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستان جاعدايىندا بيۋدجەتتىك تاپشىلىقتى ەسكەرسەك، سالىق دەڭگەيىن تومەن كۇيدە ساقتاي وتىرىپ، الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى تولىق ءارى تۇراقتى ورىنداۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق. ارينە، ءبىز ۇلتتىق قورعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءۇمىت ارتامىز، بىراق ونى مەملەكەتتىك شىعىنداردى جابۋدىڭ نەگىزگى تەتىگىنە اينالدىرۋ ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان ءالسىز شەشىم بولار ەدى. وسى سەبەپتى سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ، ونىڭ ىشىندە پروگرەسسيۆتى سالىق مودەلىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋ، مەنىڭ ويىمشا، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قادام. بۇنداي جاڭا قوعامدىق كەلىسىمدى كۇن تارتىبىنە قويۋ ورىندى ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي. بيزنەس ءۇشىن دە، ينۆەستورلار ءۇشىن دە مەملەكەت قىسقا مەرزىمدى پوپۋليزمگە ەمەس، فيسكالدىق ورنىقتىلىققا، بولجامدىلىققا جانە ءادىل ەرەجەلەرگە سۇيەنەتىن ۇزاق مەرزىمدى دامۋ مودەلىن تاڭداعانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى سيگنال بەرەدى.
- سۇحباتتا ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكاعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بۇل قازاقستاننىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردەگى ءرولىن قالاي كۇشەيتەدى؟
- سۇحباتتا ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكاعا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردەگى ءرولىن جۇيەلى تۇردە كۇشەيتۋدىڭ ستراتەگيالىق لوگيكاسىن كورسەتەدى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان ەۋرازيانىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ گەوگرافيالىق جاعدايدى ارتىقشىلىققا جانە ناقتى ەكونوميكالىق كاپيتالعا اينالدىرۋدىڭ باستى تەتىگى. تەمىرجول، اۆتوجول، پورت جانە ترانزيتتىك دالىزدەردى جاڭعىرتۋ ارقىلى ەل حالىقارالىق جۇك تاسىمالىنىڭ سەنىمدى بۋىنىنا اينالىپ، ازيا مەن ەۋروپانى، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى حاب رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە تەرەڭىرەك كىرىگۋگە، ەكسپورتتىق باعىتتاردى كەڭەيتۋگە جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ، ىشكى نارىقتىڭ تۇتاستىعىن كۇشەيتەدى. وسىلايشا، ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكاعا باسىمدىق بەرۋ قازاقستاندى تەك ترانزيتتىك اۋماق رەتىندە ەمەس، وڭىرلىك ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە ىقپال ەتە الاتىن، حالىقارالىق ساۋدا مەن كووپەراتسيادا سالماعى بار مەملەكەت رەتىندە مارتەبەسىن ارتتىرادى.
