كوللاج جي كومەگىمەن جاسالدى
ماجارستاندا 1990 جىلدان بەرى ونىنشى پارلامەنت سايلاۋى ءوتتى. بيىلعى ساياسي دودادا وپپوزيتسيا تاراپى جەڭىسكە جەتىپ، بيلىك اۋىستى.
ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان جەكسەنبى كۇنى وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا رەسمي تۇردە جەڭىلگەنىن مويىندادى. ول وپپوزيتسيالىق «تيسا» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى پيتەر مادياردى سايلاۋداعى جەڭىسىمەن قۇتتىقتادى.
ۆيكتور وربان سوڭعى 16 جىل ىشىندە ءتورت مارتە پرەمەر-مينيستر بولىپ، ەلدە وزىندىك ساياسي مودەل قالىپتاستىردى. ونىڭ باسقارۋ كەزەڭىندە ماجارستان ەۋروپا وداعى ەلدەرىمەن بىرنەشە رەت كەلىسپەۋشىلىك جاعدايعا تۇسكەن. اسىرەسە، ءباسپاسوز بوستاندىعى، ميگراتسيا جانە ۋكرايناعا قاتىستى ساياسات ءجيى سىنعا ۇشىرادى.
ماجار ەلىندە وتكەن ساياسي سايلاۋعا قاتىستى ساياساتتانۋشى، قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى ەلشىلىكتەرىندە قىزمەت اتقارعان ەكس-ديپلومات قازىبەك بەيسەباەۆ پىكىر ءبىلدىردى.
- ەلدەگى ساياسي وزگەرىس تۋرالى نە ايتا الاسىز؟ وربان ءداۋىرى اياقتالدى ما؟
- شىنىمەن، مۇنى بەتبۇرىس كەزەڭ دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى ۆيكتور وربان 1998 جىلدان بەرى بيلىكتە بولدى. اۋىسۋلار بولعانىمەن، ۇزاق ۋاقىت بيلىك باسىندا وتىردى. ال ۇزاق وتىرعان بيلىكتەن حالىق شارشايدى – بۇل تاريحي تاجىريبەدە دالەلدەنگەن قۇبىلىس. سوندىقتان بۇل جاعداي بەلگىلى ءبىر ساباق. وربان مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ ءداۋىرى تولىق اياقتالدى دەۋگە بولمايدى، بىراق ولار جەڭىلىسكە ۇشىرادى. بۇل بيلىكتە شەكتەن تىس ۇزاق وتىرۋعا بولمايتىنىن كورسەتەدى. اسىرەسە، مىنا ءبىز سياقتى مەملەكەتتەرگە بۇل - سونداي ۇلكەن ساباق. حالىق شارشادى.
- بيلىك ايىرماشىلىعى نەدە؟
- وربانمەن بىرگە باسەكەگە تۇسكەن جاس ساياساتكەر پيتەر ماديار - وپپوزيتسيا باعىتتاعى ساياساتكەر. ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى – سىرتقى ساياسي باعىتتا. ماديار ەۋروپا وداعىنا جاقىن بولسا، وربان اقش پەن دونالد ترامپقا قاراپ تۇرىپ ەدى.
جالپى، بۇل – ماجارستاننىڭ ىشكى ماسەلەسى. ساياسي وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى ايىرماشىلىعى – سىرتقى باعىتتا عانا. ورباننىڭ ەۋرووداقپەن قايشىلىعى ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەرمەن دە بايلانىستى. «دوستىق» قۇبىرى ارقىلى رەسەيدەن كەلەتىن مۇنايعا تاۋەلدىلىك بار. وسى فاكتورعا بايلانىستى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى كۇردەلەنە تۇسەدى. مۇناي توقتاپ قالدى. ونى ۋكراينا، نە رەسەي جاردى ما، الدە باسقا ما. ايتەۋىر، ۆەنگرياعا باراتىن مۇناي توقتاپ قالدى. قىسقاسى، ۋكراينا باسشىلىعى مۇنايدى جىبەرمەي، قىسىم جاساپ جاتىر. ۆيكتور ورباننىڭ رەسەيمەن قاتىناسى جوق، وعان مۇناي ماڭىزدى. يراندا بولعان وقيعاعا بايلانىستى دا ەكونوميكاعا قاتتى اسەر ەتۋدە.
جاڭا بيلىككە كەلگەن ماديار ساياساتى وزگەرەدى دەپ تە ايتا المايمىن. ويتكەنى، مۇناي ءبارىن توقتاتتى، باعا كوتەرىلىپ جاتىر. پيتەر ماديار رەسەيمەن ىنتىماقتاستىق بولماسا دا، ولارعا مۇناي جاعىنان تاۋەلدى ەكەنىن ايتتى. دەمەك، ماجارستاننىڭ رەسەي ساياساتى وزگەرمەيدى.
- پيتەر مادياردىڭ ء«بىز ەلدى ازات ەتتىك» دەگەن پىكىرىنە قاتىستى نە ايتا الاسىز؟
- جالپى، بۇل وزگەرىس - ەڭ الدىمەن ماجارستان حالقى ءۇشىن ماڭىزدى. حالىق ۇزاق ۋاقىت ءبىر بيلىكتەن شارشادى. حالىق بيلىكتىڭ اۋىسۋىنا شاتتانىپ، قازىر كوشەگە شىعىپ، قۋانىپ جاتقان شىعار. بىراق، ەرتەڭ قىمباتشىلىق پەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كۇشەيسە، جاڭا ۇكىمەت ونى قالاي شەشەدى، بەيمالىم.
قازاقستان سياقتى ەمەس ولار. مۇناي جوق، ساتاتىن ەشتەڭە جوق، ولار تەك قانا باسقا مەملەكەتتەرگە، باسقا ەلدەرگە تاۋەلدى. سوندىقتان ەلدە ىشكى وزگەرىس قالاي بولادى ءبارى ەكونوميكاعا بايلانىستى. قالاي قىمباتشىلىق بولا ما، بولماي ما...
- تاعى مىناداي سوڭعى سۇراق، جاڭادان سايلانعان، وپپوزيتسيانىڭ جەتەكشىسى بولعان پيتەر ماديار ەندى مەملەكەت ءۇشىن ۋاقىتشا تۇلعا ما، الدە ءبىر ۇزاق مەرزىمدى ساياسي ويىنشى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟ ونىڭ الداعى ساياساتىنا بايلانىستى ۆيكتور وربان سياقتى ۇزاق ۋاقىت بويى بيلىكتە وتىرۋعا مۇمكىندىگى بار ما؟ قالاي ويلايسىز؟
- ەندى و جاعىن مەن بىلمەيمىن، ءبارى ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى. ەگەر مىسالى ەكونوميكالىق احۋال جاقسارسا، وندا ۇزاق ۋاقىت بيلىكتە وتىرۋى دا مۇمكىن. بىراق ءبىز ەندى ءوزىمىز ءبارىمىز كۋا بولىپ وتىرمىز عوي الەمدە نە بولىپ جاتقانىنا. قىمباتشىلىق يرانعا بايلانىستى بولىپ جاتىر. ەگەر ولار ورمۇز بۇعازىن جاۋىپ قويسا، ەندى شىنىمەن ءبارى قىمباتتايدى. سوندىقتان ماجارستاندا ءبارى ەكونوميكاعا كەلىپ تىرەلەدى.
- سۇحباتقا راقمەت!
سىمبات ناۋحان
"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى
