Qazaqstan Prezidentınıŋ sūhbaty el damuynyŋ jaŋa kezeŋıne ötu logikasyn aiqyndap berdı. Onda modernizasiianyŋ jai ǧana saiasi ūran emes, tarihi täjıribege, institusionaldyq jaŋǧyruǧa jäne jahandyq syn-qaterlerge berılgen sanaly jauap ekenı naqty körsetıldı. Ekonomikalyq ösım, äleumettık tūraqtylyq, salyq saiasaty, infraqūrylym jäne logistika mäselelerı bır-bırınen bölek qarastyrylmai, tūtas reformalyq jüienıŋ özara bailanysty elementterı retınde ūsynyldy.
Saiasattanuşy Janerke Qairatqyzy Prezident kötergen bastamalardy keŋ tarihi jäne teoriialyq kontekste taldai otyryp, reformalardyŋ qaitymsyz sipatynyŋ institusionaldyq negızderın, jaŋa qoǧamdyq kelısımnıŋ mazmūnyn jäne ekonomikalyq ösım men äleumettık ädılettılık arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtaudyŋ maŋyzyn aşady. Sarapşy pıkırınşe, qazırgı reformalar - Qazaqstan qoǧamynyŋ ışkı logikasynan tuyndaǧan obektivtı qajettılık ärı eldıŋ ūzaq merzımdı saiasi jäne ekonomikalyq ornyqtylyǧyn qamtamasyz etetın strategiialyq jauap.
- Prezident modernizasiianyŋ jaŋa kezeŋı turaly aitty. Būl kezeŋnıŋ Qazaqstannyŋ saiasi jäne ekonomikalyq jüiesınıŋ ūzaq merzımdı damuy üşın maŋyzyn qalai baǧalaisyz?
- Menıŋ oiymşa kez kelgen äleumettık jüie özınıŋ ömırşeŋdıgın saqtau üşın syrtqy jäne ışkı özgerısterge jauap beruge mäjbür. Būl tūrǧyda modernizasiia damudyŋ zaŋdy ärı tabiǧi formasy. Äigılı tarihşy ärı äleumettanuşy ǧalym Arnold Toinbidıŋ «challenge–response» (syn-qaterge jauap) teoriiasy adamzat tabiǧat tastaǧan syn-qaterdıŋ arqasynda damidy deidı. Örkeniet nemese qoǧam osy syn-qaterge bergen jauaby arqyly özın jaŋa, neǧūrlym kemel küige köteredı. Syn-qater neǧūrlym küştı bolsa, jauap ta soǧūrlym tyŋ, kreativtı jäne jasampaz bolady. Cyn-qaterge laiyqty jauap bere almau, qoǧamnyŋ degradasiiaǧa ūşyrauyn bıldıredı. Al syn-qaterdıŋ bolmauy, damuǧa degen yntalandyrudyŋ joqtyǧy dep baǧalanady. Osy teoriia aiasynda alǧanda, köşpelı örkenietter qatal ärı qūbylmaly ortaǧa beiımdelu nätijesınde qalyptasqan. Sondyqtan olar üşın ikemdılık, tez äreket etu jäne özgerıske beiım bolu ömır sürudıŋ basty şartyna ainalǧan. Antropologiialyq jäne etnogenezdık tūrǧydan da köşpelı mädeniet ökılderınıŋ ikemdılıgı men adaptasiialyq äleuetı joǧary ekendıgı jiı aitylady. Köşpelı qoǧamdar progressivtı özgerısterdı tez qabyldap, syrtqy ortaǧa jeŋıl ärı tiımdı beiımdele alǧan. Retrospektivada qarasaq, köşpelıler tehnologiialyq jaŋalyqtardy jedel qabyldaǧanyn, basqaru instituttaryn ikemdı türde qalyptastyrǧanyn jäne özge örkenietterdıŋ eŋ tiımdı jäne özıne qajet täjıribesın sıŋıre alǧanyn köremız. Sonymen qatar köşpelı qoǧamdar syrtqy saiasi jäne ekonomikalyq özgerısterge de tez beiımdelıp, özge imperiialarmen pragmatikalyq ärı ikemdı qarym-qatynastar ornata bılgen. Būl tūrǧydan alǧanda, bügıngı modernizasiiaǧa baǧyttalǧan reformalar Qazaqstan qoǧamynyŋ ışkı logikasynan tuyndap otyrǧan obektivtı qajettılık deuge bolady. Olar tarihi beiımdelu täjıribesıne süiengen ūzaq merzımdı institusionaldyq jaŋǧyrudyŋ negızı jäne jahandyq tehnologiialyq jäne geosaiasi syn-qaterlerge berılgen jedel jauap. Demek, atalǧan reformalar saiasi jäne ekonomikalyq jüienıŋ ornyqtylyǧyn saqtaudyŋ ǧana emes, ony jaŋa damu deŋgeiıne köterudıŋ negızgı tetıgı retınde baǧalauǧa bolady.
- Sūhbatta reformalardyŋ qaitymsyz sipaty erekşe atap ötıldı. Būl baǧyttyŋ tūraqtylyǧyn bügınnıŋ özınde qandai institusionaldyq özgerıster qamtamasyz etıp otyr?
- 2022 jyldan bastap elımızde reformalardyŋ qarqyny aitarlyqtai küşeie tüstı. Būl, bır jaǧynan, jahandyq deŋgeide jürıp jatqan tehnologiialyq jäne geosaiasi özgerısterdıŋ üdeuımen tyǧyz bailanysty bolsa, ekınşı jaǧynan ūzaq jyldar boiy qordalanǧan jüielık mäselelerdı şeşuge arnalǧan qajettı jauaptar. Memleket reformany zaŋ arqyly jüzege asyrady. Mysaly tek 2025 jyly türlı salalardy retteitın 100-ge juyq zaŋ qabyldandy. Su, Biudjet, Salyq, Qūrylys jäne Sifrlyq kodeksterın qabyldau boiynşa jüielı ärı keşendı jūmys jürgızıldı. Al zaŋǧa engızılgen ärbır özgerıs pen tolyqtyrudy şaǧyn institusionaldyq reforma retınde qarastyruǧa bolady. Sebebı būl zaŋdar küşıne engen sätten bastap qoǧam men memlekettıŋ ömırıne progressivtı özgerıster engıze bastaidy, kemınde, zaŋnamalyq özgerıster däl osyndai maqsatpen qabyldanady. Zaŋdardyŋ joǧary qarqynmen qarastyryluy, talqylanuy jäne qabyldanuy jürgızılıp jatqan reformalardyŋ serpının aiqyn körsetetın maŋyzdy indikatory, al reformalar eldıŋ ūzaq merzımdı damuyn institusionaldyq tūrǧydan qamtamasyz etetın negızgı qūral. Qūqyqtyq memleket jaǧdaiynda barlyq azamattar zaŋ aldynda teŋ jäne zaŋ talaptaryna baǧynady. Zaŋdy özgertu arqyly qoǧamdyq sanada da bırtındep özgerıs qalyptasady. Tıptı zaŋmen tıkelei rettelmeitın salalardyŋ özınde jalpy progress yqpalymen qoǧamdyq qatynastar transformasiiaǧa ūşyrap jatady. Būl damudyŋ tabiǧi ärı zaŋdy körınısı. Jaŋa ūrpaq qalyptasady, jaŋa tehnologiialar engızıledı, soǧan säikes oilau jüiesı men äleumettık mınez-qūlyq ta özgeredı. Sondyqtan Prezident atap ötkendei, būl üderıs bäseŋdemeidı, kerısınşe aldaǧy uaqytta odan ärı qarqyndy türde jalǧasady. Sebebı damu özgerıstı talap etedı. Demek, bız būrynǧydan da, bügıngıden de jaqsyraq bolu maqsatynda üzdıksız progreske sanaly türde bet būryp otyrmyz. Demek, reformalar da qaitymsyz sipatqa ie bolmaq.
- Prezident aityp otyrǧan ekonomikalyq ösım men äleumettık tūraqtylyq arasyndaǧy tepe-teŋdıktı qalai baǧalaisyz?
- Prezident sūhbatynda kötergen ekonomikalyq ösım men äleumettık tūraqtylyq arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtau mäselesın men kürdelı, bıraq şynaiy ärı oryndy qoiylǧan özektı mäsele retınde baǧalaimyn.
Eŋ bastysy, sūhbatta Qazaqstannyŋ äleumettık memleket ekenı jäne densaulyq saqtau, äleumettık qamsyzdandyru, ǧylym men mädeniet salalary boiynşa barlyq mındettemelerdıŋ tolyq kölemde oryndalatyny naqty aityldy. Būl memlekettıŋ bazalyq äleumettık jauapkerşılıkten bas tartpaitynyn ǧana emes, sonymen qatar äleumettık tūraqtylyqty qamtamasyz etuge baǧyttalǧan mındettemelerdıŋ aldaǧy kezeŋde de saqtalatynyn rastaityn maŋyzdy saiasi signal dep oilaimyn. Sonymen qatar Prezident Qazaqstannyŋ «ortaşa tabystar qaqpanyna» tırelgenın jäne būl ūǧymnyŋ abstraktılı teoriia emes, azamattardyŋ kündelıktı ömırınde tıkelei sezıletın, äleumettık tūraqtylyqty älsıretetın naqty şyndyq ekenın atap öttı. Osy arqyly ol ekonomikalyq ösımnıŋ qoǧamda teŋ bölınbeuı mäselesın de joqqa şyǧarmaitynyn aŋǧartty. Būl problema tek Qazaqstanǧa ǧana tän emes, köptegen memleketter üşın uşyǧyp kele jatqan ürdıske ainalyp, bügıngı jahandyq äleumettık-ekonomikalyq diskurstyŋ özektı taqyryptarynyŋ bırıne ainaldy. Osy syn-qaterge jauap retınde älemdık deŋgeide inkliuzivtı kapitalizm, inkliuzivtı ösu (inclusive growth), müddelı taraptar ekonomikasy (stakeholder economy) siiaqty tūjyrymdamalar men modelder belsendı türde ūsynyluda. Atalǧan täsılderdıŋ tüpkı maqsaty ekonomikalyq ösımnıŋ nätijesın qoǧamnyŋ keŋ auqymyna ädıl ärı teŋgerımdı türde taratu, iaǧni ösımnıŋ äleumettık äserın küşeitu. Osy tūrǧydan alǧanda, Prezidenttıŋ ūstanymy ekonomikalyq ösım men äleumettık tūraqtylyq arasyndaǧy tepe-teŋdıktı institusionaldyq negızde qaita qūru qajettıgın aiqyn körsetedı dep oilaimyn. Rasymen, ekonomikanyŋ qūrylymy özgerıp jatyr, alaida būl özgerısterdıŋ qarqyny älı de jetkılıksız. Sondyqtan teŋsızdıktı azaitu, «ösım auruyn» eŋseru jäne ekonomikalyq ösımdı äleumettık tūrǧydan ornyqty etu aldaǧy kezeŋdegı reformalardyŋ negızgı mazmūnyna enerı sözsız. Prezident būl mäselenı jasyrmai, ony şeşuge baǧyttalǧan naqty jospar bar ekenın aşyq aitty. Demek, atalǧan baǧyttaǧy reformalar deklarativtı sipatta emes, pragmatikalyq jäne nätijege baǧdarlanǧan saiasat retınde jüzege asyrylatyn bolady.
- Salyq reformasy jaŋartylǧan qoǧamdyq kelısımnıŋ elementı retınde ūsynyluda. Būl täsıldıŋ biznes pen investisiialar üşın qandai oŋ äserlerın körıp otyrsyz?
- Salyq reformasyn jaŋartylǧan qoǧamdyq kelısımnıŋ maŋyzdy qūramdas bölıgı retınde qarastyru oryndy. Öitkenı ūsynylyp otyrǧan özgerıster äleumettık tūrǧydan teŋgerımdı fiskaldyq tüzetu qaǧidattaryna negızdelgen. Nätijesınde salyqtyq jäne äleumettık jüktemenı ädıl bölu arqyly memleket pen qoǧam arasyndaǧy ortaq jauapkerşılık qaǧidatyn nyǧaitu közdeledı. Jalpy kez kelgen memlekette tabystardy qaita bölu saiasatyna degen äleumettık sezımtaldylyq öte joǧary bolyp keledı. Sondyqtan memlekettıŋ būryn berıp kelgen järdemaqylardy, salyqtyq jeŋıldıkterdı nemese kvotalardy qysqartuy ne alyp tastauy ädette qoǧamda eleulı qarsylyq tudyrady. Būl zaŋdy qūbylys, sebebı kez kelgen jeŋıldık uaqyt öte kele «qalypty qūqyq» retınde qabyldanady. Osy tūrǧydan alǧanda, jaŋa Salyq kodeksınde közdelgen özgerısterdı de käsıpkerler men azamattar osy uaqytqa deiın paidalanyp kelgen jeŋıldıkterdıŋ belgılı bır bölıgın qaita qarau retınde qabyldauǧa bolady. Ärine, mūndai özgerıster qysqa merzımde narazylyq tudyrady. Alaida Prezident atap ötkendei, Ädılettı Qazaqstandy qalyptastyru, äleumettık ädılettılık pen tūraqtylyqty qamtamasyz etu üşın būl qadamdardy jaŋa qoǧamdyq kelısımnıŋ bır bölıgı retınde qarastyru qisyndy. Bız köbıne äleumettık qoldauy joǧary damyǧan memleketterge, äsırese Skandinaviia elderıne qyzyǧa qaraimyz. Alaida olardyŋ ekonomikalyq modelıne tereŋırek üŋılsek, joǧary äleumettık mındettemelerdıŋ joǧary ärı tūraqty salyq jüktemesımen tıkelei bailanysty ekenın baiqaimyz. Mysaly, būl elderde jeke tabys salyǧynyŋ özı jalaqynyŋ 40 paiyzynan asady. Būl memleketterde äleumettık memleket naqty ärı ornyqty fiskaldyq mehanizmder arqyly qamtamasyz etıledı. Iаǧni memleket ekonomikalyq ainalymda qalyptasqan tabystyŋ eleulı bölıgın salyqtar arqyly qaita jinap, ony bılım beru, densaulyq saqtau, äleumettık qorǧau jäne qoǧamdyq qyzmetterdı qarjylandyruǧa qaita böledı. Jalpy äleumettık memlekettıŋ ekonomikalyq negızı ärdaiym qaita bölu tetıkterıne süienedı. Sondyqtan joǧary äleumettık standarttarmen qatar tömen salyq jüktemesın ūzaq uaqyt boiy bırge jüzege asyru mümkın emes. Qazaqstan jaǧdaiynda biudjettık tapşylyqty eskersek, salyq deŋgeiın tömen küide saqtai otyryp, äleumettık mındettemelerdı tolyq ärı tūraqty oryndau ūzaq merzımdı perspektivada mümkın emes ekenı anyq. Ärine, bız Ūlttyq qorǧa belgılı bır deŋgeide ümıt artamyz, bıraq ony memlekettık şyǧyndardy jabudyŋ negızgı tetıgıne ainaldyru ūzaq merzımdı äleumettık-ekonomikalyq tūraqtylyq tūrǧysynan älsız şeşım bolar edı. Osy sebeptı Salyq kodeksıne özgerıster engızu, onyŋ ışınde progressivtı salyq modelın kezeŋ-kezeŋımen qalyptastyru, menıŋ oiymşa, äleumettık ädılettılıktı nyǧaituǧa baǧyttalǧan qadam. Būndai jaŋa qoǧamdyq kelısımdı kün tärtıbıne qoiu oryndy ärı uaqyt talabyna sai. Biznes üşın de, investorlar üşın de memleket qysqa merzımdı populizmge emes, fiskaldyq ornyqtylyqqa, boljamdylyqqa jäne ädıl erejelerge süienetın ūzaq merzımdı damu modelın taŋdaǧanyn körsetetın maŋyzdy signal beredı.
- Sūhbatta infraqūrylym men logistikaǧa erekşe nazar audarylǧan. Būl Qazaqstannyŋ öŋırlık jäne halyqaralyq ekonomikalyq üderısterdegı rölın qalai küşeitedı?
- Sūhbatta infraqūrylym men logistikaǧa erekşe män berıluı Qazaqstannyŋ öŋırlık jäne halyqaralyq ekonomikalyq üderısterdegı rölın jüielı türde küşeitudıŋ strategiialyq logikasyn körsetedı. Geografiialyq tūrǧydan Euraziianyŋ däl ortasynda ornalasqan Qazaqstan üşın kölık-logistikalyq infraqūrylymdy damytu geografiialyq jaǧdaidy artyqşylyqqa jäne naqty ekonomikalyq kapitalǧa ainaldyrudyŋ basty tetıgı. Temırjol, avtojol, port jäne tranzittık dälızderdı jaŋǧyrtu arqyly el halyqaralyq jük tasymalynyŋ senımdı buynyna ainalyp, Aziia men Europany, Soltüstık pen Oŋtüstıktı bailanystyratyn maŋyzdy hab retındegı märtebesın nyǧaitady. Būl öz kezegınde jahandyq jetkızu tızbekterıne tereŋırek kırıguge, eksporttyq baǧyttardy keŋeituge jäne şeteldık investisiialar üşın qolaily orta qalyptastyruǧa mümkındık beredı. Sonymen qatar, logistikalyq infraqūrylymnyŋ damuy öŋırlerdıŋ ekonomikalyq belsendılıgın arttyryp, ışkı naryqtyŋ tūtastyǧyn küşeitedı. Osylaişa, infraqūrylym men logistikaǧa basymdyq beru Qazaqstandy tek tranzittık aumaq retınde emes, öŋırlık ekonomikalyq prosesterge yqpal ete alatyn, halyqaralyq sauda men kooperasiiada salmaǧy bar memleket retınde märtebesın arttyrady.
