قۋىرشاق تەاترى – تەك كەيىپكەرلەر الەمى ەمەس، ول – ۋاقىت پەن ونەر توعىساتىن ەرەكشە كەڭىستىك. بۇل ساحنادا كورەرمەن جۇرەگىنە جول تابۋ ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك پەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىك قاجەت. بۇگىنگى سۇحباتىمىزدىڭ كەيىپكەرى – وسىنداي وزگەشە ونەرگە سانالى عۇمىرىن ارناعان، قازاق قۋىرشاق تەاترىنىڭ كورنەكتى وكىلى، قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى - ءسابيلا ابۋەۆا. ونىڭ ءومىر جولى – تەك ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس، تۇتاس ءبىر تەاتر تاريحىنىڭ ايناسى.
– ءسابيلا مەڭدىعاليقىزى، شىعارماشىلىق جولىڭىز 1967 جىلى باستالىپ، اراعا ەكى جىل سالىپ تاعدىرىڭىز قۋىرشاق تەاترىمەن تىعىز بايلانىسقان ەكەن. وسى ۇزاق جىلدار ىشىندە تەاتر قالاي وزگەردى؟ ءسىزدى ءبىر ساحناعا سونشا ۋاقىت ادال بولۋعا نە جەتەلەدى؟
– ونەر جولىم ماحامبەت وتەمىسۇلى اتىنداعى تەاتردان باستالدى. ول كەزدە مەن مەكتەپتە وقيتىنمىن، ءان-بي انسامبلىندە بي بيلەپ جۇرەتىنمىن. سول كەزەڭدە ۇستازىمىز، رەجيسسەر زاۋرە ەسبەرگەنوۆا مەنى بالالارعا ارنالعان قويىلىمعا قاتىسۋعا شاقىردى. كەلىسىپ، ساحناعا شىقتىم. كورەرمەننىڭ جىلى قابىلداۋى، قولداۋى مەنى ەرەكشە اسەرگە بولەپ، ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى. سول ساتتەن باستاپ ساحنا مەنى وزىنە تارتا باستادى.
كەيىن قۇربىلارىمنىڭ كەڭەسىمەن الماتىعا كەلدىم. قالانى ارالاپ ءجۇرىپ، پانفيلوۆ ساياباعىنىڭ ماڭىنان «قۋىرشاق تەاترى» دەگەن جازۋدى كوردىم. ىشكە كىرىپ، ءوزىمدى سىناپ كورۋگە بەل بۋدىم. تەاتر ديرەكتورى زۇلقاري بەيسەتوۆ الدىنا بارىپ، ونەرىمدى كورسەتتىم. ول كىسى ەرتەڭ كەل دەدى. وسىلايشا مەنى قۋىرشاق جاسايتىن شەبەرحاناعا قابىلدادى.
ءبىر جىل بويى سول شەبەرحانادا جۇمىس ىستەپ، قۋىرشاقتىڭ جاسالۋىنان باستاپ، ونىڭ «ومىرگە كەلۋ» پروتسەسىنە دەيىنگى قىر-سىرىن ۇيرەندىم. وسى جولدا ۇستازدارىم ەۆگەني يۆانوۆ پەن گالينا گالوتا ماعان كوپ نارسە ۇيرەتتى. ولار تەك تەحنيكا ەمەس، ساحناعا دەگەن كوزقاراستى دا قالىپتاستىردى.
كەيىن ساحناعا شىعىپ، تاجىريبەلى اكتەرلەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەي باستادىم. العاشىندا قورقىنىش تا، سەنىمسىزدىك تە بولدى. بىراق ۇلكەن بۋىننىڭ قولداۋى مەن اقىل-كەڭەسى ارقىلى بىرتىندەپ شىڭدالدىم. ءار سپەكتاكل مەن ءۇشىن جاڭا ساباق سياقتى ەدى.
وسىلايشا ونەرگە دەگەن شىنايى ماحاببات مەنى ساحنادا ۇستاپ قالدى. ول تەك ماماندىق ەمەس، ءومىرىمنىڭ مانىنە اينالدى.
– ءسىزدىڭ رەپەرتۋارىڭىزدا جۇزدەن استام ءرول بار ەكەندىگى ءمالىم. سونىڭ ىشىندە نۇرلان ءورازاليننىڭ «اق قۇس» سپەكتاكلىندەگى ەكى قاراما-قارسى بەينە – اق قۇس پەن مىستان رولدەرى ەرەكشە. وسىنداي رولدەردى قاتار الىپ ءجۇرۋ قانشالىقتى قيىن بولدى؟
– ءيا، بۇل سپەكتاكلدە مەن ەكى قاراما-قارسى بەينەنى قاتار سومدادىم. ءبىرى – مەيىرىمدى، نازىك اق قۇس، ەكىنشىسى – زۇلىم، ايلاكەر مىستان. ەكى وبرازدىڭ تابيعاتى ەكى ءتۇرلى بولعاندىقتان، ولارعا تەك سىرتقى قيمىل عانا ەمەس، ىشكى كۇي دە مۇلدە بولەك بەرىلۋى كەرەك بولدى. سوندىقتان ەكى ءتۇرلى داۋىس، ەكى ءتۇرلى ينتوناتسيا، ەكى ءتۇرلى مىنەز قالىپتاستىرۋعا تۋرا كەلدى.
ەڭ قيىنى – وسى ەكى بەينەنىڭ اراسىندا ءبىر ساتتە اۋىسا ءبىلۋ ەدى. كەيدە ساحنا ىشىندە جۇگىرىپ ءجۇرىپ، ءبىر كەيىپكەردەن ەكىنشىسىنە تەز وتەسىڭ. بۇل تەك فيزيكالىق قوزعالىس ەمەس، سانا مەن سەزىمنىڭ جىلدام اۋىسۋىن دا تالاپ ەتەدى. ءار اۋىسىم سەنىمدى بولۋى ءۇشىن ىشكى دايىندىق، تولىق بەرىلۋ قاجەت. بىراق ءدال وسى قيىندىق اكتەر ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ، ۇلكەن تاجىريبە بولادى. وسى سپەكتاكلمەن ءبىز ۆەتنامعا گاسترولگە دە بارىپ كەلدىك. شەتەلدىك كورەرمەنىنىڭ قابىلداۋى، ولاردىڭ ىقىلاسى ونەردىڭ قانشالىقتى امبەباپ ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. سول ساپاردان كەيىن ەڭبەگىم ەلەنىپ، شىعارماشىلىق باعام بەرىلدى، اتاق تا وسى كەزەڭنەن كەيىن كەلدى. سوندىقتان بۇل جۇمىس مەن ءۇشىن تەك قيىندىق ەمەس، سونىمەن بىرگە ۇلكەن قۋانىشقا، كاسىبي وسۋگە تولى ەرەكشە كەزەڭ بولدى.
– «قۋىرشاق دۋمان» سپەكتاكلىندە ءسىز روزا باعلانوۆا مەن مايكل دجەكسون سەكىلدى ونەر الىپتارىنىڭ بەينەسىن قۋىرشاق ارقىلى جەتكىزدىڭىز. وسىنداي تۇلعالاردىڭ بولمىسىن بەرۋ قانشالىقتى كۇردەلى؟
– قۋىرشاق تەاترىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالعان بۇل سپەكتاكلدى رەجيسسەر سۇلتانعالي شۇكىروۆ ساحنالاعان. بۇل جۇمىس مەن ءۇشىن تەك اكتريسا رەتىندەگى تاجىريبە ەمەس، سونىمەن قاتار قۋىرشاق جۇرگىزۋ ونەرى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك ارتقان ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ءبىر مەزەتتە ەكى مىندەتتى قاتار الىپ ءجۇرۋ – ساحناداعى شەبەرلىكتى دە، ىشكى ۇيلەسىمدى دە تالاپ ەتتى. سپەكتاكل بارىسىندا قۋىرشاقتى ءۇش ادام بىرگە جۇرگىزدىك. بۇل وتە نازىك ءارى كۇردەلى پروتسەسس، سەبەبى ءبىر ادامنىڭ كىشكەنتاي قاتەلىگى دە بۇكىل بەينەنىڭ تۇتاستىعىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ءار قيمىل الدىن الا سەزىلىپ، ءبىر-بىرىمىزبەن تولىق ۇيلەسىم تابۋ ماڭىزدى بولدى. ارىپتەستەرمەن ءۇنسىز ءتۇسىنىسۋ، ءبىر ىرعاقتا جۇمىس ىستەۋ – ناعىز كاسىبي شەبەرلىكتىڭ كورسەتكىشى ەدى.
مايكل دجەكسون بەينەسىن سومداۋ كەزىندە ونىڭ ءاربىر قيمىلىن ءدال بەرۋ ءۇشىن ۇشەۋمىز ءبىر ادامداي سەزىنىپ ارەكەت ەتتىك. ونىڭ پلاستيكاسى، ىرعاق سەزىمى، ساحناداعى ەنەرگياسى – ءبارى ورتاق ۇيلەسىم ارقىلى عانا اشىلدى. بۇل پروتسەسس تەك تەحنيكالىق جۇمىس ەمەس، تولىق سينحروندى سەزىنۋ مەن ىشكى بايلانىسقا نەگىزدەلدى. ال، روزا باعلانوۆا بەينەسىن جاساۋ بارىسىندا دا ەرەكشە ۇيلەسىم قاجەت بولدى. ارىپتەسىم قۋىرشاقتىڭ دەنە بولىگىن باسقارسا، مەن قول قيمىلدارىن جۇرگىزدىم. ءار قوزعالىستىڭ دالدىگى مەن تابيعيلىعى ءۇشىن ءبىر-ءبىرىمىزدى سەزىنۋ وتە ماڭىزدى ەدى. وسى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇيلەسىمنىڭ ارقاسىندا عانا كورەرمەنگە شىنايى، نانىمدى وبراز جەتكىزە الدىق.
– ءسىز بۇگىنگى جاس اكتەرلەر ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپسىز. ءومىرىن وسى ونەرگە ارناعىسى كەلەتىن جاستارعا قانداي تىلەگىڭىز بار؟
– باقىتتى ساتتەرىمنىڭ ءبىر بولىگى – وتباسىمدا، ال ەكىنشى بولىگى – ساحنادا ءوتتى. ءومىر بويى ونەرمەن قاتار ءجۇرىپ، ءاربىر جاڭا سپەكتاكلدە ويناۋ، كورەرمەننىڭ شىنايى ىقىلاسىن سەزىنۋ، ەڭبەگىڭنىڭ ناتيجەسىن كورۋ – مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن باقىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. اسىرەسە جاستاردىڭ بىزگە دەگەن قۇرمەتى، جىلى كوزقاراسى ەرەكشە قۋانتادى. سەبەبى ەڭبەگىڭنىڭ جالعاسىن تاۋىپ، كەيىنگى بۋىننىڭ ونى قابىلداپ، ءارى قاراي دامىتقانى – ونەر ادامى ءۇشىن ەڭ جوعارى باعالاۋ. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى جوعالتپاي، ونى بايىتىپ، جاڭا دەڭگەيگە كوتەرسە – ودان اسقان قۋانىش جوق دەپ ويلايمىن.
مەن ومىرىمدە كوپ نارسەنى ۇستازدارىمنان ۇيرەندىم. ساحناعا العاش قادام باسقان كەزدەن باستاپ ۇلكەندەردىڭ اقىل-كەڭەسى مەنى قالىپتاستىردى، باعىت بەردى، شىڭدادى. سول ۇيرەنگەنىمدى كەيىنگى جاس ارىپتەستەرگە جەتكىزۋ – مەنىڭ ىشكى پارىزىم سياقتى. ويتكەنى ونەر – تەك وزىڭە عانا ەمەس، ۇرپاققا قالاتىن رۋحاني مۇرا. قۋىرشاق تەاترىنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى بار: ول ادامدى وزىنە باۋراپ الادى. ەگەر ادام شىن نيەتىمەن، تازا كوڭىلمەن كەلسە، بۇل ساحنا ونى مىندەتتى تۇردە ۇستاپ قالادى. بۇل – جاي جۇمىس ورنى ەمەس، بۇل – كيەلى كەڭىستىك، رۋح پەن سەزىم توعىسقان ورىن.
مەن ساحناعا ءار شىققان سايىن ىشىمنەن تىلەك ايتىپ، «بيسميللياھ» دەپ كىرەمىن. بۇل ماعان تىنىشتىق پەن سەنىم بەرەدى. ساحناعا شىقپاس بۇرىن ءاردايىم جۇرەگىمدى جيناپ، ونەرگە قۇرمەتپەن قاراۋعا تىرىسامىن. سەبەبى ساحنا – ءتىرى الەم، ول جالعاندىقتى كوتەرمەيدى. سوندىقتان ءاربىر قادام، ءاربىر قيمىل شىنايى بولۋى كەرەك.
جاستارعا ايتارىم – وسى ونەرگە ادال بولۋ. ەگەر ادام شىن ىقىلاسپەن كىرىسسە، ساحنا ونى ءوزى تاربيەلەيدى، ءوزى قالىپتاستىرادى، ءوز جولىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى – ەڭبەكتەن قاشپاۋ، ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋ جانە ونەرگە جۇرەكپەن كەلۋ. سوندا عانا بۇل جول ادامدى بيىككە جەتەلەيدى.
ابديناگي الما
تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازۇوا
«كينوتەلەدراماتۋرگيا» ماماندىعىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى
