ۇزاق ۋاقىت بويى الەمدىك ارەنادا قازاقستان ءوندىرۋشى سەكتورعا، اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا جانە ترانزيتكە باسا دەن قويعان ەكونوميكا رەتىندە قابىلدانىپ كەلگەنى راس. بىراق 2020 جىلداردىڭ باسىنان بۇل كوزقاراس وزگەرە باستادى: كوپتەگەن حالىقارالىق كورپوراتسيالار ەلگە وتكىزۋ نارىعى رەتىندە قاراعاندى قويىپ، ءوز وندىرىستەرىن وسىندا ورنالاستىرۋعا كوشتى، جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەردى قولداي وتىرا، شىعاراتىن ءونىم كولەمىن كوبەيتتى. ناتيجەسىندە بۇل ەل بىرتىندەپ ەكسپورتقا دەگەن ناقتى امبيتسياسى بار ايماقتىق ونەركاسىپتىك پلاتفورما رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى.
وتكىزۋ نارىعىنان ونەركاسىپتىك بازاعا اينالۋدا
2025 جىلعا قاراي قازاقستان ەكونوميكاسى قۇرىلىمدىق ترانسفورماتسيانىڭ وڭ بەلگىلەرىن كورسەتە باستادى. گەوساياسي پەن لوگيستيكالىق تاۋەكەلدەرگە بايلانىستى جەتكىزۋ تىزبەگىن جاھاندىق قايتا قۇرۋ اياسىندا ترانسۇلتتىق كومپانيالار ءوندىرىس گەوگرافياسىن قارقىندى تۇردە ءارتاراپتاندىرۋدى قولعا الدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان ءونىمدى تەك ىشكى نارىققا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرىنە، ەاەو-عا جانە جاقىن وڭىرلەرگە جەتكىزۋگە قابىلەتتى وندىرىستىك حابقا اينالۋدا.
مۇنداي وزگەرىستەر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شامامەن 6% دەڭگەيىندە كۇتىلۋدە، ال 2026 جىلعا ارنالعان نىسانالى كورسەتكىش 6,2% دەڭگەيىندە بەلگىلەندى. ءدال ءبىر قايتا وڭدەۋ سالاسى شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىكتى بىرتىندەپ تومەندەتە وتىرىپ، ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ تىرەگىنە اينالماق.
بۇل رەتتە مەتاللۋرگيا قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. 2026 جىلى سالاداعى ءونىم كولەمىنىڭ ءوسۋى شامامەن 3% دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجانۋدا، بۇعان ءبىر جاعىنان Kyzyl Aray Copper, Ekibastuz FerroAlloys, Kazferro Limited, Shagala Mining جانە تاعى دا باسقا كاسىپورىنداردىڭ جوبالىق قۋاتىنا شىعۋ سەپ بولماق. قارا مەتاللۋرگيادا فەرروقورىتپالار، بولات، شويىن جانە جالپاق جايما تەمىر ءوندىرىسى ارتادى دەپ كۇتىلۋدە، ال ءتۇستى مەتاللۋرگيادا التىن، مىس، اليۋميني جانە مىرىش ءوندىرىسى كۇشەيمەك.
ماشينا جاساۋ ودان دا جوعارى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتە تۇسەدى. 2026 جىلى ءونىم كولەمىن 13,4%-عا ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا، وعان جەڭىل اۆتوموبيلدەر ءوندىرىسىنىڭ 17%-عا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 5%-عا ءوسۋى ىقپال ەتپەك. حيميا ونەركاسىبى دە جەدەلدەتىلگەن قارقىنمەن دامىپ كەلەدى، 2026 جىلى كۇكىرت قىشقىلى، ناتري ءتسيانيدى، سۋتەگى اسقىن توتىعى جانە سۇيىق شىنى شىعاراتىن جاڭا قۋاتتاردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ءوندىرىستىڭ ءوسۋى 7% دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
ەكونوميكانىڭ قارقىن الۋىندا ساۋدا سالاسى ماڭىزدى رولگە يە بولىپ وتىر. 2026 جىلى جيىنتىق تاۋار اينالىمى 92,4 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە جوسپارلانعان، بۇل 6,5% وسىمگە سايكەس كەلەدى. كەڭەيۋ مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ تۇراقتى كولەمىمەن، ازىق-تۇلىك جانە ازىق-تۇلىك ەمەس تاۋارلاردى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى اۋقىمدى باعدارلامالارمەن، سونداي-اق قىتاي باعىتىن قوسا العاندا، كوتەرمە ەكسپورتتىق ساۋداعا باعىتتالعان بىرنەشە ءىرى B2B-الاڭدارىن ىسكە قوسۋمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى دا، ەڭ الدىمەن، قايتا وڭدەۋ سەگمەنتىندە قارقىن الۋدا. 2026 جىلى ازىق-تۇلىك پەن سۋسىندار ءوندىرىسى سايكەسىنشە 9% جانە 9,3%-عا وسەدى، بۇل سەكتوردىڭ قوسىلعان قۇنىن جانە ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرادى.
لوكاليزاتسيا ءۇشىن نەگىز قالاۋ
بۇگىندە كۋا بولىپ وتىرعان ترانسفورماتسيالىق پروتسەسستەر – قازاقستان باسشىلىعىنىڭ سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرعان رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسى. ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، يندۋستريالىق ايماقتاردى جاڭعىرتۋ جانە رەتتەۋدىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزدى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار، سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جانە وڭايلاتىلعان ماقۇلداۋ پروتسەدۋرالارى شەتەلدىك وندىرۋشىلەرگە الداعى ۇزاق جىلدارعا جوسپار جاساۋمەن وندىرىستىك ستراتەگيالاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان ولارعا ساياسي تۇراقتىلىق، ءىرى نارىقتارعا جاقىندىق جانە حالىقارالىق ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى قۇقىقتىق بازانى ۇسىنىپ وتىر. بۇل ەلدى وندىرىستەردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن تارتىمدى الاڭعا اينالدىرادى.
ماسەلەن، Mars جاھاندىق ازىق-تۇلىك كورپوراتسياسى – مۇنداعى كوزقاراستىڭ وزگەرگەنىنىڭ جارقىن مىسالى. كومپانيا ۇزاق جىلدار بويى قازاقستاندا يمپورتتاۋشى جانە ديستريبيۋتور رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەدى، ەندى الماتى وبلىسىندا ءوندىرىسىن لوكاليزاتسيالاۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارىن باستاپ كەتتى، ناقتىراق ايتقاندا ولار ءۇي جانۋارلارىنا ارنالعان دايىن ازىق ءوندىرۋ زاۋىتىن سالماق. ينۆەستيتسيا كولەمى 88,8 ملرد تەڭگەدەن اسادى، ال قۋاتتىلىعى – جىلىنا 100 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم وندىرۋگە جەتەدى. بۇل قادام جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرىس اشۋعا كوبىرەك تاڭداۋ جاساي باستاعان شەتەلدىك وندىرۋشىلەردىڭ ترەندىن ايعاقتاي تۇسەدى.
فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندە دە جاڭا جوبالار پايدا بولماق. «الاتاۋ» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا وندىرىستىك كەشەن تۇرعىزاتىن Khan Tengri Biopharma كومپانياسىمەن ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەشەننىڭ وندىرىستىك پورتفەلىنە ونكولوگيالىق، اۋتويممۋندى، سيرەك جانە قابىنۋ اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتاردى قوسا العاندا، 27 حالىقارالىق پاتەنتتەلمەگەن اتاۋلار كىرەدى، ال ينۆەستيتسيالار كولەمى 103 ملرد تەڭگەدەن اسادى. بۇل يمپورتتىق ءدارى-دارمەكتەردى الماستىرۋعا عانا ەمەس، بولاشاقتا شەتەلدەرگە جونەلتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك توراپ رەتىندە قالىپتاسىپ كەلە جاتقانى تەحنولوگيالىق جاعىنان كۇردەلى سالالاردا دا بايقالىپ وتىر. 2025 جىلى قوستانايدا KIA اۆتوموبيلدەرىن شىعاراتىن تولىق تسيكلدى زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋى وتاندىق اۆتوونەركاسىپ ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. $270 ملن-نان اساتىن ينۆەستيتسيالار ىشكى نارىققا عانا ەمەس، ورتالىق ازيا مەن ەاەو ەلدەرىنە جىبەرىلەتىن ەكسپورتقا دا باعدارلانعان. تولىق وندىرىستىك تسيكل جەتكىزۋشىلەردىڭ جوعارى دامىعان جەلىسىن، بىلىكتى كادرلاردى جانە ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى، مۇنداي كاسىپورىنداردى ونەركاسىپتىك كلاستەرلەردىڭ «جاكىرلى» بولشەگىنە اينالدىرادى.
لوكاليزاتسيانىڭ تاعى ءبىر مىسالى – امەريكالىق لوكوموتيۆتەر وندىرەتىن Wabtec كومپانياسى. ولار قازاقستاندا بۇرىننان بار، بىراق قازىر جەرگىلىكتى كومپونەنتتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە استانادا ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ورتالىقتى اشۋ ەسەبىنەن لوكاليزاتسيانى كۇشەيتۋدە. ۇلتتىق تەمىرجول كومپانياسىمەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار تۇراقتى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەدى، ال ءبىلىم مەن قۇزىرەتتەردى بەرۋ ەلدىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن نىعايتادى.
مەتاللۋرگيا سەكتورىنداعى لوكاليزاتسيا دا ايىرىقشا بايقالىپ وتىر. مەتالل جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىنداعى ءىرى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ ءبىرى – ERG توبى قازاقستاندىق جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ۇلەسىن 2024 جىلى ءبىر جىل بۇرىنعى 48%-بەن سالىستىرعاندا 60%-عا دەيىن ۇلعايتقان بولاتىن. كومپانيا ءوز كاسىپورىندارى ورنالاسقان مونوقالالارداعى وندىرۋشىلەردى قولداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. 2024 جىلى مۇنداي ساتىپ الۋلار قازاقستانداعى ERG ساتىپ الۋلارىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 21,5%-ىن قۇرادى جانە بۇل كورسەتكىش جاڭا، ونىڭ ىشىندە ەكولوگياعا باعدارلانعان وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ اياسىندا ءوسۋىن جالعاستىرۋدا.
Qarmet كومپانياسى ەلدىڭ ونەركاسىپتىك بازاسىن ەداۋىر كۇشەيتەتىن بىرنەشە ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ولاردىڭ ءبىرى – قىتايلىق بيزنەسپەن سەرىكتەستىكتە ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىرعان مەتالل بۇيىمدارىنىڭ ءتۇرلى سورتىن جايمالاپ شىعاراتىن قوندىرعى. ول قۇرىلىس مەتاللۋرگياسىنداعى يمپورتتى تولىعىمەن الماستىرۋعا جانە ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاعى ءبىر جوبا – قاراعاندى وبلىسىندا ەنى 1850 مم-گە دەيىن جانە قالىڭدىعى 0,8-دەن 16 مم-گە دەيىن بولاتىن ىستىقتاي يلەكتەلگەن بولات تەمىردى شىعارۋعا باعدارلانعان قۇيۋ-جايمالاۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى.
بۇل ونىمدەر اۆتوموبيل، مۇناي-گاز، اتوم، مەديتسينالىق جانە قۇبىر ونەركاسىبىندە، سونداي-اق تۇرمىستىق تەحنيكا وندىرىسىندە زور سۇرانىسقا يە. مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە جانە جوعارى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەدى.
ءوسىپ كەلە جاتقان ينۆەستيتسيالىق پورتفەل
قازاقستان يندۋستريالاندىرۋدى قارقىندى تۇردە قولداپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە جالپى قۇنى 5,7 ترلن تەڭگەگە جۋىقتايتىن، شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان 20 ءىرى جوبانىڭ پورتفەلى قالىپتاستىرىلدى، ولار 11 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكى جانە ودان دا كوپ ەلدەردەن شىققان كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن $2,4 ملرد-قا جۋىق سوماعا 2,8 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشاتىن قوسىمشا توعىز كوپجاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قارجىلاندىرۋ ۇلتتىق كومپانيالار مەن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى، بۇل ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلدەردى ازايتادى.
جاڭا وندىرىستەردىڭ كوپشىلىگى ءاۋ باستان-اق ەكسپورتقا باعدارلانعان. ماسەلەن، اۆتوموبيل قۇراستىرۋ، مەتاللۋرگيا جانە ماشينا جاساۋ سالالارى ورتالىق ازيا مەن ەاەو نارىقتارىنا باعىتتالعان. لوكاليزاتسيا ايقىن مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر تۋدىرادى: جۇمىس ورىندارى تەك زاۋىتتاردا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار لوگيستيكادا، ينجينيرينگتە جانە ىلەسپە قىزمەتتەردە دە پايدا بولادى، ال قۇزىرەتتەردى بەرۋ بىلىكتى جۇمىس كۇشىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
حالىقارالىق كورپوراتسيالاردىڭ قاتارىنىڭ ارتۋى قازاقستاندا بارعان سايىن يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. لوكاليزاتسيا مەن قايتا وڭدەۋگە سالىنعان ينۆەستيتسيالار بيزنەستىڭ ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تراەكتورياسىنا دەگەن سەنىمىن جانە ونىڭ جاھاندىق ءارى ايماقتىق قوسىلعان قۇن تىزبەگىنە ينتەگراتسيالانۋ قابىلەتىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى.
ترانسۇلتتىق وندىرۋشىلەردى تارتىپ، لوكاليزاتسيانى كوبەيتە وتىرىپ جانە ەكسپورتتىق قۋاتتاردى ۇلعايتۋ ارقىلى قازاقستان ەۋرازيانىڭ نەگىزگى ونەركاسىپتىك حابتارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءوز پوزيتسياسىن نىعايتا تۇسەدى.
سماعۇل سادۋاقاسوۆ «سەميپالاتينسكي پودلوگ ي اكمولينسكي دەفەكت» دەپ اتالاتىن ساياسي ايىپتاۋلار حاقىندا
