ۇنامدى قاھارمان

846
ونەگە مەن ولشەم
«جۇمەكەڭ iستەگەن iسiن تياناقتاپ، ۇستiنەن بiرەۋ قاراپ جوندەمەيتiندەي ەتiپ بiتiرۋشi ەدi. قىسىلعان كەزدە وعان ەلدiڭ ءبارi قولقا سالىپ جاتاتىن».
سەرiك قيراباەۆ
ادەتتە كوپتi كورگەن اعا ۇرپاق كەيiنگi بۋىنعا سىناي قاراپ، قادامىن باقىلاپ، قارىمىن باعالاپ وتىرادى. سول سياقتى بۇگiنگi جاستار دا الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ءون بويىنان ونەگە iزدەيدi. اسiرەسە، قاسىم اقىن ايتقانداي، جەر سارايىن جاڭعىرتىپ كەلگەن، تەكتiلiگiنەن گورi ەپتiلiگi باسىم وسى كۇنگi جاس پەرiلەر سامايىن قىراۋ شالعان ساليقالى ساردارلاردىڭ سالاقۇلاش ءومiربايانىنان گورi سىندارلى تۇلعاسىنا كوبiرەك كوز سالادى. قازiرگi جاستاردىڭ اقىل تولعان باستا، سەلدiرەگەن شاشتا شارۋاسى بولا بەرمەيدi, ولار: «اعامىز اقساقالدىقتىڭ اۋلىنا قالاي، قايتiپ بارا جاتىر؟»، – دەپ قارايدى. سوسىن ادەمi قارتايىپ كەلە جاتقان اعا بۋىن تۋرالى ادەمi ءسوزiن ايتادى.
ومiردەن وتكەنشە كەيiنگi تولقىن iنiلەردiڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن، سىنىن بۇزباعان، سىرىن جوعالتپاعان ابزال اعالارىمىزدىڭ بiرi جۇماعالي ىسماعۇلوۆ دەپ ويلايمىز. جۋرناليستيكا مەن ادەبيەتتانۋدىڭ، قوعام iسi مەن اۋدارمانىڭ قاي-قايسىسىنا دا جاتتىعى جوق جۇماعالي اعانى سانالى عۇمىرىندا جولى بولعان ادام دەسەك، قاتەلەسپەس ەدiك. ادەپكiدە ۇستازدان جولى بولىپ، ۋىزىندا جارىدى. باستاۋىش مەكتەپتi بiتiرە سالا اتى اڭىزعا اينالعان پەداگوگ اقىن بەكەت وتەتiلەۋوۆتiڭ وزiنەن ءدارiس الدى. قازاق ۇلتىنىڭ مارقاسقالارى ىبىراي التىنسارين مەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ شاراپاتى تيگەن بiلiم شاڭىراقتارىندا تالiمگە قانىقتى. رەسپۋبليكانىڭ ماڭداي الدى باسىلىمدارىن باسقاردى. جوعارعى كەڭەستiڭ دەپۋتاتى بولدى. تالايلار قىزمەت iستەپ، بiرi ار-نامىسىن، بiرi قادiر-قاسيەتiن ساياساتتىڭ شوعىنا كۇيدiرiپ العان ورتالىق كوميتەتتiڭ وتى مەن سۋىنان امان شىقتى. قايتا ۇلتقا پايداسىن تيگiزiپ، جازىقسىز جازالانعان عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ پارتيالىعىن قالپىنا كەلتiرۋگە ارنالعان انىقتامانى ازiرلەپ، ايگiلi جازۋشىنىڭ تولىق اقتالۋىنا اتسالىسقان.
قازاق تەلەگراف اگەنتتiگiن بەس جىل باسقارعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ قىزمەتتەن ءتۇسۋiنiڭ ءوزi – كiسi قىزىعاتىن ساتسiزدiك. جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كۇنi الاڭعا شىققان قازاقتىڭ قايسار ۇلاندارىنىڭ سوت زالىندا سۇمiرەيمەي، قاسقايا قاراپ تۇرعان سۋرەتiنiڭ جاريالانىپ كەتكەنi ءۇشiن كۇيدi. ۇزاماي جەتكەن اقجارىلقاپ زامان ول كۇيiنiشتiڭ دە ورنىن تولتىردى. داۋ-داماي مەن شىرعالاڭنان ارىلعان سوڭ الاڭسىز عىلىممەن اينالىستى. بۇل جەردەن دە باق-نەسiبە جۇماعاڭدى قايتا تاپتى. عىلىمداعى جانكەشتi ەڭبەگi دوكتورلىق دارەجە، پروفەسسورلىق اتاق سىيلادى. وڭiرiنە تالايعا ارمان بولعان تاۋەلسiز ەلدiڭ مەملەكەتتiك سىيلىعىنىڭ بەلگiسi قوناقتادى. ەگەر سول كەزگە دەيiن قىزمەتتiڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعاندا بۇل جەتiستiكتەر جۇماعالي اعامىزدى جاناپ وتەر مە ەدi, كiم بiلەدi?! ىرىسقا قۇشاق جايعان جەرiنە دە، تابانى تايعان جەرiنە دە باق قونعان، ومiردە جولى بولعان ادام دەيتiن سەبەبiمiز سول.
ەڭ الدىمەن، جۇرت جۇماعالي ىسماعۇلوۆتى جۋرناليست-پۋبليتسيست رەتiندە تانيدى. ول – قازاق ءباسپاسوزiنiڭ بار بۋىنىندا قابiلەت-قارىمىن بايقاپ كورگەن كiسi. اۋداندىق گازەتتiڭ باسپاحاناسىندا قۇيىلاتىن قورعاسىن ارiپتەردi ءوز قولىمەن تەرگەن. ودان سوڭ رەداكتسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ، گازەتتiڭ ماكەتiن سىزعان. ءسويتiپ، جۋرناليستيكانىڭ مايدانىنا تەحنيكالىق ءدالiز ارقىلى كەلiپ كiرگەن. اۋەلi ءارiپ تەرگەن، سوسىن ارلەپ ماكەت سىزعان قول بiرتە-بiرتە سالماقتى سىن، ماڭىزدى ماقالا، ويلى وچەرك جازۋعا ماشىقتانعان. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرiپ-اق «قازاقستان كوممۋنيسi» (بۇگiنگi «اقيقات») جۋرنالىنىڭ ءبولiم مەڭگەرۋشiسi, كەيiن جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ال وقۋ ورنىن بiتiرە سالا بۇگiندە بiرەۋ بiلiپ، بiرەۋ بiلمەيتiن، ال ول كەزدە اتىنىڭ وزiنەن ات ۇركەتiن «ۇگiتشi بلوكنوتى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورلىعىنا تاعايىندالعان. ءالi كۇنگە دەيiن ءداستۇرiن ۇزبەي كەلە جاتقان ادەبيەت پەن ونەردiڭ قارا شاڭىراعى – «قازاق ادەبيەتi» گازەتiن باسقارعان باس رەداكتورلاردىڭ تiزiمiنەن جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ دا ەسiمiن كورەمiز.
ون ءتورت جىل بويى قازاق تەلەگراف اگەنتتiگiندە قىزمەت iستەگەن كەزەڭi جەلتوقسانشىلار سۋرەتiنiڭ جاريالانعان كۇنi اياقتالدى. ەگەر قايرات رىسقۇلبەكوۆ باستاعان بەس جiگiت سۋرەتكە ەڭسەسiن تiك ۇستاماي، باستارىن تومەن تۇقىرتىپ تۇرىپ تۇسكەندە، جۇماعاڭنىڭ كازتاگ-تاعى جۇمىسى جالعاسا بەرەر مە ەدi, قايتەر ەدi? ۇلت تاريحىندا ەلەۋلi ورنى بار وسى وقيعادان سوڭ كازتاگ-تىڭ ديرەكتورى قىزمەتiنەن بوساپ، پارتيالىق جازاعا تارتىلدى. ال سۋرەتتi جاريالاعان «جەتiسۋ» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى ماماديار جاقىپ الماتى وبلىسىنداعى بiر اۋداندىق گازەتتiڭ تەحنيكالىق قىزمەتiنە كەتتi. ەكەۋi دە قيىن كۇندەردە بايسالدى قالپىن ساقتادى. ەكەۋi دە جەلتوقسان جەلi جىلىمىققا ۇلاسقاندا، بازبiرەۋلەر سەكiلدi قاھارمان كەيiپكەردiڭ كەيپiنە ەنۋگە ۇمتىلعان جوق.
جۋرناليست جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ قالامىنان پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋلار، وچەركتەر، ەسسەلەر، ادەبي-سىن ماقالالار تۋدى. ۇلت تاريحىنداعى ۇمىتىلماس تۇلعالار بەيiمبەت مايلين، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسiرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين، Iلياس ەسەنبەرلين، Iلياس وماروۆ، تاحاۋي احتانوۆ، عافۋ قايىربەكوۆتەردiڭ ادەبي-شىعارماشىلىق پورترەتتەرiن جاسادى. ال اسا كورنەكتi قوعام قايراتكەرi, حالقىمىزدىڭ تۇلعالى پەرزەنتi بايكەن ءاشiموۆ تۋرالى ارنايى كiتاپ جازدى.
بiزدiڭشە، اۋدارماشى ىسماعۇلوۆتىڭ سالماعى پۋبليتسيست ىسماعۇلوۆتان ەشقانداي كەم ەمەس. بۇل كiسi – كوركەم اۋدارمانىڭ تەڭدەسسiز شەبەرi. قازiرگi كۇنi ءداستۇرi ۇزiلiڭكiرەپ قالعانىمەن، كەزiندە شىعارماشىلىق مەكتەپ رەتiندە قانات جايعان كوركەم اۋدارمانىڭ ارقاسىندا شەتەل جانە ورىس ادەبيەتiنiڭ كلاسسيكتەرi مۇلتiكسiز قازاقشا سويلەدi. ولاردىڭ قۇنىن كەمiتپەي، قايماعىن بۇزباي، ءسولiن ساقتاي وتىرىپ، ۇلت تiلiنە تارجiمالاعان مۇحتار جانعالين، حاسەن وزدەنباەۆ، ءابiلماجiن جۇماباەۆ، ءIسلام جارىلعاپوۆتارمەن بiرگە جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ەسiمi دە قازاق اۋدارما تاجiريبەسiنiڭ تاريحىندا قالدى. بۇگiنگiدەي تiلدiك قولدانىستار ورەسكەل بۇزىلىپ، اقپارات قۇرالدارىنىڭ بiرقاتارىنىڭ تiلi جۇگەنسiز كەتكەن تۇستا «ەندi بiر زاماندا اۋدارماشىلاردىڭ ءدال وسىنداي تالانتتى شوعىرى قايتا قالىپتاسادى» دەپ كەسiپ ايتۋدىڭ ءوزi قيىن. تiلدiڭ قۇدiرەتiن تانىتا بiلگەن شەبەر ءتارجiماشى ماعىناسىن ءدال جەتكiزبەگەنi بىلاي تۇرسىن، بiر ءارپiن قيسايتىپ الساڭ باسىڭ پالەگە قالاتىن زاماندا ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيك-تەرiنiڭ شىعارمالارىن ابىرويمەن اۋدارىپ شىقتى. كوسەمحانادا قىزمەت iستەپ، كوسەمدەردiڭ ەڭبەكتەرiن قازاقشا سويلەتكەن جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ادەبيەتتi سۇيەتiن وقىرماندار ءۇشiن دە قىرۋار iس تىندىردى. ونىڭ اۋدارماسى ارقىلى قازاق جۇرتى م.گوركيدiڭ، ا.چەحوۆتiڭ، ي.تۋرگەنەۆتiڭ، ن.دوبروليۋبوۆتiڭ، ا.وستروۆسكيدiڭ، بالزاكتىڭ، ستەندالدiڭ، پ.كوەلونىڭ، ۆ.دالدiڭ، ە.كازاكەۆيچتiڭ، يۋ.بوندارەۆتiڭ شىعارمالارىن انا تiلiندە وقىدى. تۇشىندى. ءتۇيسiندi. ءسۇيسiندi. ويتكەنi, جۇماعاڭ مۇنىڭ قاي-قايسىسىن دا جۇرەككە جەتكiزiپ اۋدارعان بولاتىن. سوندىقتان وقىرمان تۇسiنiكسiز ويلاردىڭ تۇمانىندا اداسقان جوق. قيسىنسىز ورالىمداردىڭ تەڭiزiنە دە مالتىققان جوق. ەركiن ءجۇزدi. عاجايىپ دۇنيەلەردi قازاق جازۋشىسى جازىپ شىققانداي سەزiنiپ، راحاتتانىپ وقىدى. جۇماعالي اعا مەملەكەتتiك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسi رەتiندە ۇعىمعا جەڭiل، ءارi وزگە تiلدەگi ءسوزدiڭ ماعىناسىن ءدال تانىتاتىن اتاۋلاردىڭ بiرازىن اينالىمعا قوستى. قازiر جيىرما بiرiنشi عاسىردىڭ قازاقتارى جارىلعاپوۆ ەنگiزگەن تەرميندەرگە قوسا، ىسماعۇلوۆ ۇسىنعان سوزدەردi دە جيi قولدانىپ ءجۇر. بiراق سونداي ساتتەردە جۇماعاڭنىڭ «مىناۋ مەنiڭ ءسوزiم ەدi»، – دەپ، كەۋدە كەرiپ، ءتوس قاعىپ جاتقانىن كورگەن ەمەسپiز.
«زوۆۋت ەگو جۋماگالي»
«ول قازاق جۋرناليستەرiنiڭ iشiندەگi بiر سۇبەلiسi ەدi».
تۇرسىنبەك كاكiشەۆ
ونىڭ اتى جۇماعالي ەكەنiن ءبارiمiز دە بiلەمiز. بiراق مۇنى ايتقان ءار ءسوزi التىنعا باعالاناتىن مۇحتار اۋەزوۆتiڭ ءوزi ەدi... سول ايتىلعان كۇيiندە تاقىرىپشاعا پايدالانىپ وتىرمىز. پاراساتتى پۋبليتسيست، الىمدى اۋدارماشى، الەۋەتتi ادەبيەتتانۋشى رەتiندە تانىلعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىق الەمiنە كەلۋiنiڭ ءوزi قىزىق. ول كiسi ادەپكiدە وزiنە ابىروي اپەرگەن وسى سالالاردىڭ ەشقايسىسىنا دا مويىن بۇرماپتى. كەسكiلەسكەن سوعىس ءجۇرiپ جاتقان كەزدە قوستاناي ءوڭiرiنiڭ اۋليەكول اۋىلىندا 8-كلاستى بiتiرiپ، ودان ارعى جوعارى كلاستار جابىلىپ قالعان سوڭ، وبلىس ورتالىعىنداعى مۇعالiمدەر ينستيتۋتىنىڭ التى ايلىق دايىندىق كۋرسىنا تۇسەدi. بۇدان كەيiن سول وقۋ ورنىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتiنiڭ بiرiنشi كۋرسىنا ستۋدەنت بولىپ قابىلدانادى. سول كەزدە ونىڭ جاسى ون تورتتە عانا. ەگەر تاڭداعان جولىمەن تۋرا تارتقاندا، وسى سالانىڭ عىلىمىندا ايرىقشا iز قالدىرعان مايتالمان ماماننىڭ بiرi بولار ما ەدi, كiم بiلسiن؟! بiراق وعان جۋرناليستيكانىڭ نانى بۇيىرىپ تۇر ەكەن. بۇكiل ەلدiڭ باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن كەزەڭدە وقۋىن جالعاستىرۋعا مۇمكiندiگi بولماي، كۇنكورiس ءۇشiن جۇمىسقا تۇرادى.
دايىندىق كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ول كiتاپ دۇكەنiنەن عابدول سلانوۆتىڭ «ءدوڭ اسقان» اتتى كiتابىن ساتىپ الىپ، بiرازعا دەيiن اسەرiنەن ايىعا الماي قويعان. تاعى بiر سوققاندا، مۇحتار اۋەزوۆتiڭ جاڭا عانا شىققان «اباي» رومانى سورەدە تۇر ەكەن. سونى جاتاقحاناعا الىپ كەلiپ، باس كوتەرمەستەن قىزىعا وقىپ شىعادى. وقىپ بولعان سوڭ وزگەشە الەمگە ەنگەنiن بايقايدى. بالكiم، بولاشاق ماتەماتيكتi ەسەپ-قيساپ دۇنيەسiمەن ەرتە قوشتاستىرعان سەبەپتiڭ بiرi دە وسى شىعار. سوعىس بiتكەننەن كەيiن كازگۋ-دiڭ جۋرناليستيكا بولiمiنە وقۋعا تۇسەدi. Iزدەگەنگە – سۇراعان، قازاق فولكلورى پانiنەن پروفەسسور مۇحتار اۋەزوۆتiڭ ءوزi ءدارiس بەرەدi ەكەن. اۋىلدان كەلگەن بالا دانانىڭ ديدارىنان كوز الماي، ونىڭ ءار ءسوزiن اۋزىن اشىپ، تىڭداۋمەن عانا وتىرادى. العاشقى ساباقتا ۇستازدىڭ اسەرلi اڭگiمەسiنە ابدەن ەلتiپ، لەكتسيانى قاعازعا قاتتاۋدى ەستەن شىعارىپ الادى. بiرتە-بiرتە جازۋعا دا جاتتىعادى. سەمەستر سوڭىنداعى سىناق كەزiندە ۇلى ۇستاز ونىڭ زەردەلiلiگi مەن تياناقتىلىعىنا ءتانتi بولادى.
ءسويتiپ، جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ستۋدەنت كەزiندە «اۋەزوۆتiڭ وزiنەن بەس العان» (وتەگەن ورالباەۆ) الىپتار توبىنىڭ قاتارىن تولىقتىرادى. وقۋ بiتiرگەن سوڭ دا تاعدىر ونى ۇلى مۇحاڭمەن تالاي رەت توعىستىرادى. بۇلاي بولاتىن ءجونi دە بار-دى. جۇماعالي اعا جاس كۇنiنەن ورىسشاعا وتە جۇيرiكتiگiمەن كوزگە تۇسەدi. قازاقشا ويلايتىن، بiراق ورىسشا ورالىمدارى دا ەشكiمنەن كەم سوقپايتىن ۇلانعا ۇستازدارى ۇنەمi ءۇمiت ارتاتىن. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيiن «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتiن اتقارىپ جۇرگەندە، تالايدىڭ تiسi باتپايتىن دوبروليۋبوۆتiڭ بiر تومدىق جيناعىن قازاقشا سويلەتiپ، كاسiبي اۋدارماشىلاردىڭ جوعارى باعاسىن العانى بار. سول تۇستا وعان تاعى بiر اسا جاۋاپتى مiندەت جۇكتەلەدi.
1954 جىلى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءۇشiنشi سەزiنە ازiرلiك ءجۇرiپ جاتادى. سونداعى نەگiزگi باياندامالار قازاقشا ازiرلەنسiن دەگەن تالاپ قويىلىپتى. قازاق دراماتۋرگياسى تۋرالى باياندامانى مۇحتار اۋەزوۆتiڭ ءوزi جاسايتىن كورiنەدi. ال قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ەكi تiلدە شىعاتىن ساياسي جۋرنالى – «ۇگiتشi بلوكنوتىنىڭ» باسشىسى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ساحنا سىرتىنداعى ميكروفون ارقىلى وسى باياندامانىڭ ورىسشا نۇسقاسىن قازاقشاعا iلەسiپ، شاشاۋ شىعارماي وقىپ شىعۋى كەرەك. بۇل ۇسىنىس ايتىلعاندا جاس جiگiت قاتتى قينالادى. بۇل باسقا ەمەس، ايگiلi مۇحاڭنىڭ ءسوزi بولعان سوڭ ونى جانىڭدى سالىپ، جۇرەگiڭمەن وقۋعا تيiسسiڭ. ال جۇرەگiڭ اتقاقتاپ، اۋزىڭا تىعىلىپ وتىرعاندا قايداعى تەبiرەنiس... ونىڭ ۇستiنە، كەيiن ازiرلەنگەن ورىس تiلiندەگi ءماتiندi ۇلى ۇستاز ءالi قاراپ ۇلگەرمەگەن سياقتى. سوندىقتان الدىمەن ولپى-سولپى تۇستارىن رەتكە كەلتiرiپ، مۇرتىن باسادى. قاشاننان ۇقىپتىلىق قانىنا سiڭگەن ول بۇل تاپسىرمانى دا تياناقتىلىقپەن ورىنداپ شىعادى.
باسقا باياندامانى وقىعانداردىڭ بiرازىن جۇرت تىڭداماي قويادى. ال بiزدiڭ كەيiپكەرiمiزدiڭ شىن ىقىلاسى، قوڭىر داۋسى، جاعىمدى مانەرi, ورالىمدى ورىسشاسى زالداعىلاردى تىپىر ەتكiزبەيدi. سول جولى مۇحاڭ جاس ارiپتەسiنiڭ قولىن قىسىپ، قالىڭ ەلدiڭ كوزiنشە ريزالىعىن بiلدiرەدi. كەيiن اعامىز ءوز ەستەلiگiندە جازعانداي، ەرتەڭiنە بiر جيىندا جولىققان مۇحاڭ جانىنداعى زايىبىنا: «ۆاليا، ۆچەرا ەتوت مولودوي چەلوۆەك موي دوكلاد چيتال ۆ پەرەۆودە. زوۆۋت ەگو جۋماگالي. وح، ي زدوروۆو پولۋچيلوس!»، – دەپتi. سودان سوڭ ونى سول داۋiردەگi كەڭەستiڭ ايگiلi جازۋشىلارىنىڭ بiرi لەونيد لەونوۆقا تانىستىرىپتى.
توقتاي تۇرىڭىز، ول بۇدان كەيiن دە اۋەزوۆتەن اجىراي قويمايدى. ءۇش-ءتورت جىلدان كەيiن «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى ءIسلام جارىلعاپوۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا، مۇحاڭنىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى تۋرالى Iلياس وماروۆتىڭ ورىسشا جازىلعان ماقالاسىن قازاقشاعا اۋدارادى. ماقالا باسىلىپ شىققان سوڭ، ەل-جۇرت ونىڭ قازاقشا جازىلعانداي ەسiلiپ تۇرعانىن ايتىپ، تامسانۋمەن بولادى. ول كەزدە قىزىلجاردا قىزمەت iستەيتiن Iلياس وماروۆ ارنايى تەلەفون سوعىپ، ريزاشىلىق تانىتىپ، كiمنiڭ اۋدارعانى جونiندە مالiمەت الادى.
ول ول ما، ۇزاماي مۇحاڭ ونى ۇيiنە شاقىرىپ، اۋدارماسىن ماقتاپ، العىس ايتادى. جاس جiگiتتiڭ ماسكەۋگە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا وقۋعا كەتiپ بارا جاتقانىن ەستiپ، «جولىڭ بولسىن، شىراعىم!» – دەپ تiلەگiن ارنايدى. ءسويتiپ، ول شىعارماشىلىقتىڭ قۇتتى مەكەنi – اۋەزوۆتiڭ كيەلi شاڭىراعىندا بولعان زيالىلاردىڭ كەيiنگi تولقىنىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. قوسىلىپ قانا قويماي، بۇكiل ءومiر جولىنا قارا شالدان باتا الىپ شىعادى. جوق، ونىڭ اۋەزوۆپەن كەزدەسەتiن كۇندەرi ءالi دە الدا. ول ءوزiنiڭ «ۇلىنىڭ شاراپاتى – ۇلتىنىڭ ءناسiبi» دەگەن ەستەلiگiندە بىلاي دەيدi: «بiر كۇنi وسىنداي قاربالاس وقۋ كەزiندە الماتىدان جەدەلحات كەلە قالسىن. بiر سوزiنە دەيiن ۇمىتىلماي، ءالi كوڭiلiمدە سايراپ تۇر: «موسكۆا. سادوۆو-كۋدرينسكايا، 9, كومناتا 640. يسماگۋلوۆۋ جۋماگالي. وچەن پروشۋ ۆزياتسيا زا پودستروچنىي پەرەۆود «كاراش-كاراش». و پودروبنوستياح دوگوۆوريتەس س زوەي كەدرينوي پو ادرەسۋ نوۆوپەسچانايا، 16, كۆ 81, تەلەفون 2572836. اۋەزوۆ».
جۇماعاڭ الماتىعا ارنايى كەلiپ، قولجازبانى الىپ، جيىرما بەس بەتiن اۋدارىپ، كەيiن ماسكەۋگە كەلگەن مۇحاڭا ۇسىنادى. ول كiسiنiڭ رازىلىعىن كورگەننەن كەيiن، بۇل جۇمىسقا وقۋ بiتiرگەن سوڭ جەگiلۋگە رۇقسات سۇرايدى. ۇلى جازۋشى سول جولى شاكiرتiن رەستورانعا ەرتiپ بارىپ، بiرگە تاماقتانادى. ەرتەڭiنە اۋەزوۆ ايگiلi امەريكا ساپارىنا اتتانادى. جاس ادەبيەتشi اۋەجايعا دەيiن شىعارىپ سالۋعا ۇلكەن اعالاردان ىڭعايسىزدانىپ، قوناق ۇيگە ارنايى كەلiپ، تiلەك ايتىپ شىعادى. بiزدiڭ جۇماعالي اعامىز وسى باقىتتىڭ ءبارiن كوتەرە بiلدi.
اقپارات پەن اۋدارما
«سويلەم اۋدارىلعان، ءبارi دە دۇپ-دۇرىس سەكiلدi, بiراق وقىساڭ، كiبiرتiكتەپ قالاسىڭ، بiردەڭە جەتپەي تۇرادى. سونىڭ تالايىنىڭ سىرىن جۇمەكەڭ ۇيرەتتi».
نۇرماحان ورازبەك
«ماسكەۋ» قوناق ۇيiندەگi جۇزدەسۋدiڭ ءار ءساتi جادىندا تاڭبالانىپ قالدى. بۇل ونىڭ اۋەزوۆپەن سوڭعى رەت تiلدەسۋi ەكەن. ودان سوڭ سكليفوسوۆسكي اتىنداعى ورتالىق كلينيكانىڭ جانازالىق بولمەسiنە مۇحاڭمەن قوشتاسۋعا كەلەدi. سول كۇنگi وقيعالاردىڭ ءبارi ونىڭ كوز الدىندا وتەدi. الماتىدان ارنايى كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسiرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين، ءابدiلدا تاجiباەۆتارمەن كەزدەسەدi. جازۋشىلار وداعى عيماراتى اۋلاسىندا وتكەن شىعارىپ سالۋ راسiمiنە قاتىسادى. لەونيد سوبولەۆتiڭ ءازاسوزiن تىڭدايدى. جاس جۇماعالي وسىنىڭ بارiنەن تاعىلىم الادى. ءسوزiمiزدiڭ باسىندا ونىڭ ۇزاق جىل بويى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت iستەگەنiن ايتتىق. «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ باس رەداكتورلىعىنان بوساعاننان كەيiن الماتى وبلىستىق «جەتiسۋ»، شىعىس قازاقستان وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتتەرiنە جiبەرiلەدi. قىزمەتتiڭ ۇلكەن-كiشiلiگiنە قاراماي، ءبارiن دە تياناقتىلىقپەن اتقارادى. بۇدان سوڭ جۇماعاڭنىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋiرi باستالادى. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسi جانىنداعى مەملەكەتتiك اقپارات اگەنتتiگi (قازتاگ) ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل مەكەمەدە باسىلىمدار ءۇشiن رەسمي ماتەريال ازiرلەيتiن اۋدارماشىلاردىڭ تۇتاس مەكتەبiن قالىپتاستىرادى.
قازاقتىڭ قارا ءسوزiنiڭ قادiرiن بiلەتiن ادامنىڭ بiرi – كورنەكتi كوسەمسوزشi نۇرماحان ورازبەك. سول نۇرەكەڭنiڭ ءوزi جۇماعالي اعامىزدى ءومiر بويى ۇستاز ساناپ ءوتتi. 1962 جىلى «قازاق ادەبيەتi» گازەتiنiڭ رەداكتورى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ءابiش كەكiلباەۆتىڭ ايتۋىمەن نۇرماحان ورازبەكتi فوتوتiلشi ەتiپ جۇمىسقا الادى. ەلگەزەك فوتوتiلشi سول گازەتكە جاريالانعان ءانۋار ءالiمجانوۆتىڭ ءمىرزاشول تۋرالى جازىلعان وچەركiن وقىپ ءسۇيسiنiپتi. تiلiنiڭ كوركەمدiگiنە تاڭداي قاعادى. لەزدەمە ۇستiندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى عافۋ قايىربەكوۆتiڭ ءوزi «اۋدارما ەمەس، قازاقشا جازىلعانداي بولىپ شىعىپتى» دەپ ريزالىق تانىتادى. سويتسە، جۇرتتىڭ بارiنە ۇناعان وچەركتi اۋدارعان جۇماعالي اعانىڭ ءوزi كورiنەدi. «ە، بۇل كiسiنiڭ سونداي ونەرi دە بار ەكەن عوي دەپ تۇيگەم» دەپ ەسكە الادى نۇراعاڭ. سول كەزدە جiگەرلi دە جاس فوتوتiلشi نۇرماحان ورازبەك بۇل كiسiمەن جولى ءالi تالاي توعىساتىنىن، كەيiن بiرi كازتاگ-تىڭ ديرەكتورى، ەكiنشiسi ورىنباسارى بولىپ بiرگە قىزمەت iستەيتiنiن قايدان بiلسiن؟!
شىعىس قازاقستاننان ورالىپ، پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرi شىعارمالارىن اۋدارۋ سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشiلiگiنە تاعايىندالعان جۇماعاڭ «سوتسياليستiك قازاقستاندا» جۇرگەن نۇراعاڭدى قاراماعىنا قىزمەتكە شاقىرادى. شاكiرتiن ساياسي اۋدارمانىڭ قازانىندا قايناتادى. تiل زاڭدىلىقتارىن پايدالانىپ، تۇپنۇسقا مەن قازاقشانىڭ اراسىن جىمداستىراتىن سان قىرلى تاسiلدەردi ۇيرەتەدi. ۇستاز ۇلاعاتىنىڭ ارقاسىندا قىزمەتكەرلەردiڭ ءبارi اۋدارما دەگەنگە سەنگiڭ كەلمەيتiن قازاقى سويلەمدەردi قۇراۋعا ماشىقتانادى. كەيiن كازتاگ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا اۋىسقان جۇماعالي ىسماعۇلوۆ كوپ ۇزاماي شەبەرلiگi شىڭدالعان شاكiرتiن باس رەداكتورلىق قىزمەتكە قالاپ الادى. باسپاسوزگە ارنالعان اۋدارماداعى تiل ۇستارتۋ ساباقتارى قايتا باستالادى. جۇماعاڭ قىز-جiگiتتەرگە رەسمي ماتiندەگi iلiك سەپتiگiنiڭ، كوپتiك جالعاۋىنىڭ ورنى، قىسقارعان سوزدەردi اۋدارۋ ەرەكشەلiگi جونiندە ايتۋدان جالىقپايدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇل سالانىڭ اۋزىمەن قۇس تiستەگەن ماماندارىنىڭ قاتارى كوبەيەدi. 1982 جىلى كازتاگ-تىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ءوزiنiڭ بۇرىنعى ورنىنا نۇرماحان ورازبەكتi بەكiتiپ الىپ، تەلەگراف اگەنتتiگiن كومپيۋتەرلەندiرۋدiڭ العاشقى قادامىن باستايدى. كومپيۋتەردiڭ ارعى اتاسى – ەۆم، مونيتوردىڭ ارعى اتاسى – دوبالداي قالىڭ ەكران شەتەلدەن جەتكiزiلەدi. ءسويتiپ، جانكەشتi جۇمىس جۇرگiزiلەدi. اگەنتتiكتiڭ جاڭا ديرەكتورى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا اسا ەپتiلىگىن تانىتا بiلەدi. ول تۇستا كومپيۋتەر اتاۋلى ەڭسەلi كەڭسەلەردiڭ وزiندە دە بولا قويماپتى. مەكەمە باسشىسىنىڭ الىمدىلىعى مەن شالىمدىلىعىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
جۇماعاڭنىڭ قىزمەتتەن كەتۋiنە سەبەپ بولعان ايگiلi سۋرەت وقيعاسىن نۇرماحان ورازبەك بىلايشا باياندايدى: «سەكسەن جەتiنiڭ جازى دا كەپ قالدى. جەلتوقسانشىلارعا سوت بولدى. ماسكەۋدiڭ شەتەلدەرگە حابار تاراتاتىن باس رەداكتسياسى مەن فوتوحرونيكاسىنان سوتتان حابار، سۋرەت بەرiڭiزدەر دەگەن نۇسقاۋ تۇسكەن. يۋرا بەككەر بارىپ سۋرەتكە تۇسiرگەن. تاڭەرتەڭگi لەزدەمەدەن كەيiن جۇمەكەڭ ورتالىق كوميتەتكە كەتكەن. سودان كۇن ۇزاعىنا دەيiن سوندا ءجۇردi. كەشكە قاراي تاسس-تان «كەرەگi جوق» دەگەن حابار ءتۇسiپتi. فوتوحرونيكانىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى مەچيسلاۆ ۆەنگلوۆسكي كۇتە-كۇتە شارشاعان بولۋى كەرەك، كەشكi سەگiزدەن كەيiن سوتتان تۇسiرiلگەن سۋرەتتەردi الماتىداعى رەداكتسيالارعا بەرiپ جiبەرگەن دە، ۇيiنە قايتقان. «سوتسياليستiك قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» «سۋرەتتەر كەش ءتۇستi, بەرمەيمiز» دەپتi. سول كۇنi كەزەكتi ءنومiرi شىقپايتىن گازەتتەر «جەتiسۋ»، «كوممۋنيزم تۋعي»، ۇمىتپاسام، «وگني الاتاۋ» دا بار، ماتەريالدى دا، فوتوسۋرەتتەردi دە كۇن ارالاتىپ جاريالاپ جiبەرگەن».
بۇل كەزدە بiز جاستار باسىلىمىندا قىزمەت iستەيتiن ەدiك. اعا گازەتتەردە باسىلماعان سوڭ، ۇنەمi سولارعا قاراپ بوي تۇزەيتiن «لەنينشiل جاس» پەن «لەنينسكايا سمەنا» سول كۇنi داۋ-دامايعا ۇرىنباي امان كەتتi. جۇماعالي اعا، سۋرەتتi جاريالاعان گازەتتەردiڭ باس رەداكتورلارى، اگەنتتiكتiڭ باسقا دا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرi قىزمەتiنەن بوساتىلىپ، پارتيادان شىعارىلدى. ول تۇستا الپىسقا دا تولماعان بiزدiڭ كەيiپكەرiمiزدiڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى قىزمەتi وسى جەردەن تۇيىقتالدى.
ابايتانۋ مەن ادامتانۋ
«بiز جۋرناليستيكانىڭ جۋان توبىق، ەڭبەك تورىسى بولساق، ول بايگەگە سالار سايگۇلiك سياقتى كورiنگەن سوندا ماعان».
سارباس اقتاەۆ
ەندi پۋبليتسيست جانە اۋدارماشى ىسماعۇلوۆتى قويا تۇرىپ، ادەبيەتشi-عالىم ىسماعۇلوۆتىڭ تۇلعاسىنا كوز سالايىق. ادەتتە ەسiك-تەرەزەسi قالىڭ كەڭسەلەردiڭ قىزمەتiندە iستەگەندەردiڭ اراسىنان شىعىپ، عىلىممەن اينالىسقاندارعا جۇرت كۇدiكتەنە قارايدى. بۇل كۇدiكتi كوڭiلگە تەرەڭ ۇيالاتقان شەتiنەن عىلىمي دارەجە يەلەنگەن قازiرگi باستىقتار. بiر ايەل توعىز ايدا بiر پەرزەنتتi ومiرگە زورعا اكەلسە، بiر شەنەۋنiك توعىز ايدا ەكi رەت تولعاتىپ، كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن بiرiنەن سوڭ بiرiن ۇسىنادى. بiزدiڭ كەيiپكەرiمiز ادەبيەتتانۋمەن اينالىسا باستاعاندا، عىلىمدى اكiمدەر مەن اكiمقارالار قولجاۋلىق قىلاتىن زامان قىر استىندا جاتىر ەدi. ارينە، جۇماعالي ىسماعۇلوۆ تا iرi كەڭسەدە قىزمەت iستەدi. بiراق ول كەڭسەنiڭ ەسiگiن نىعىزداپ جاۋىپ بارىپ، عىلىمعا كەتتi. ماسكەۋگە، تالايدىڭ قولى جەتە بەرمەيتiن قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستi. سول وقۋ ورداسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر تەورياسى كافەدراسىندا زەرتتەۋ جۇرگiزدi.
زيالىلاردان ءتالiم، عۇلامالاردان بiلiم الدى. دانالىق دارياسىندا ەركiن ءجۇزدi. كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ادال ەڭبەگiمەن، ماڭداي تەرiمەن قورعاپ شىقتى. بiراق ونى كەڭسە قىزمەتi قايتادان يiرiمiنە تارتىپ اكەتتi. تەمiردەي ءتارتiپ پەن سiرەسكەن جۇيە ادەبيەتتانۋمەن شىنداپ اينالىسۋىنا كەدەرگi جاساپ باقتى. الايدا جيىرما جىلدان سوڭ تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال بەس جiگiتتiڭ سۋرەتi جۇماعاڭدى عىلىمنىڭ اۋلىنا قايتا جەتەكتەپ اكەلدi. ۇلى اۋەزوۆ كوزiن اشقان قاسيەتتi قاينار بۇلاق – ابايتانۋدىڭ قاقپاسىنا كەپ تۋىن تiكتi. تۇعىرلى تۇلعالار تۇرەن سالعان، تالايلار شيىرلاعان سوقپاقتان شىعىپ، تىڭنان جول تابۋ وڭاي بولعان جوق. تۋمىسىنان ەستەت جۇماعالي ىسماعۇلوۆ ۇلى اقىننىڭ بولمىس-بiتiمiنە كوركەمدiك-ەستەتيكالىق كوزقاراستار ارقىلى زەر سالدى. ۇزاق جىلدىق تىنىمسىز ەڭبەگiنiڭ ناتيجەسiندە «اباي: اقىندىق تاعىلىمى» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسى دۇنيەگە كەلدi. اباي ابايتانۋشىنىڭ باسىنا باق قوندىردى. ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ بiر توپ عالىمدارىمەن بiرگە مەملەكەتتiك سىيلىققا يە بولدى. كۇنi كەشەگە دەيiن عىلىمي ەليتانىڭ كوش باسىنداعىلاردىڭ قاتارىندا ءجۇردi.
كەيiپكەرiمiزدiڭ قابiلەت-قارىمىنا بەلگiلi جۋرناليست-جازۋشى سارباس اقتاەۆ مىناداي باعا بەردi: «جۇماعالي ىسماعۇلوۆ – بiلiمگە دە، تiلگە دە وتە باي پۋبليتسيست. ونىڭ قاي شىعارماسىنىڭ دا تiلi جiبەكتەي ەسiلiپ، توگiلiپ تۇرادى. سول كەستەلi كوركەم تiلدi ول عىلىمعا دا الا كەلدi». وسى شۇرايلى تiل زەردەلi زەرتتەۋشiنiڭ ەڭبەكتەرiن تەزiرەك وقىپ شىعۋعا جەتەلەيدi. ءار جىلداردا ادەبيەتتانۋشى عالىمنىڭ «مارجان مەن ماحاببات»، «ادام مەيiرi»، «اباي: دانالىق دارiستەرi»، «التىن عاسىردىڭ اق تاڭى» اتتى جيناقتارى جارىق كوردi. «عابيت مۇسiرەپوۆ تۋرالى توعىز تولعام»، «بايكەن ءاشiموۆ» اتتى تۇلعالىق كiتاپتارى دا وقىرماننان لايىقتى باعاسىن الدى.
مەن جۇماعالي اعامەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ءۇش جىل بiرگە قىزمەت iستەدiم. بۇگiنگi اڭگiمەلەردiڭ بiرازى سول كۇندەردە كوڭiل كۇندەلiگiندە قاتتالعان-دى. كوكiرەك كەنiشi باي ادەبيەتتانۋشى زيالىلاردىڭ زيالىسى ەكەنiنە ءسات سايىن كوزiمiزدi جەتكiزiپ وتىراتىن. سول جىلداردا سەكسەنگە بەت بۇرعانىنا قاراماستان ەستە ساقتاۋ قابiلەتi ەرەكشە ەدi. «سەن انا «لەنينشiل جاسقا» قىزمەتكە جاڭا بارعان كەزiڭدە ماعان تەلەفون شالىپ، باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردى زەرتتەيتiن زوولوگ بالام ەلدوس تۋرالى سۇراعانىڭ ەسiڭدە مە؟»، – دەپ ءوزiمiز ۇمىتىپ قالعان نارسەلەردi قايتا قوزعاپ، جاس بولساق تا، جاڭىلىپ تۇراتىن جادىمىزدى جاڭعىرتىپ قوياتىن. قازiر قاي سالادا قىزمەت iستەيتiنiن بiلمەيمiن، ول تۇستا ەلدوس جۇماعاليۇلى ىسماعۇلوۆ قازاقتان شىققان از عانا گەرپەتولوگ ماماننىڭ بiرi بولاتىن. Iزدەگەن كەزiمiزدە ەلدوس اعامىز جىلاننىڭ تiرشiلiگiن زەرتتەۋ ءۇشiن بارساكەلمەسكە مە، بەتپاقدالاعا ما، ايتەۋiر بiر جاققا ۇزاق ساپارعا كەتiپ، مەنiڭ الدىن الا جوسپارلانعان «گەرپەتولوگ» دەگەن ماقالام جازىلماي قالعانى بار. ونىڭ ەسەسiنە، جۇماعاڭنىڭ بالالارىنىڭ iلiم-بiلiمگە بەيiمدiلiگi جونiندە جەتكiلiكتi مالiمەت الدىق.
قوعامنىڭ قايراتكەرi عانا ەمەس، سول قوعامنىڭ قاتارداعى قاراپايىم مۇشەسi, ازامات جۇماعالي ىسماعۇلوۆتى دا ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون بولار. Iلگەرiرەكتە، كەيiپكەرiمiز بiر عاسىردىڭ تورتتەن ءۇشiن ارتتا قالدىرعان تۇستا: «ەگەر سiز ءجۇرiس-تۇرىسىنان مادەنيەتتiڭ لەبi سەزiلەتiن، ءسوزi ورنىقتى، ۋادەسiنەن اينىمايتىن، شارۋاسىنا ۇقىپتى، جالىقتىرماي اڭگiمە ايتاتىن، شارشاتپاي دوعارا قوياتىن، نە بولسا سونى سۇراپ، جۇيكەڭدi جۇقارتپايتىن، كوبiنەسە ايتقىسى كەلگەنiن كوزiمەن ۇقتىراتىن، سونىسىمەن كiرپياز كەيiنگi بۋىننىڭ الدىندا قۇرمەتi بار، قىسقاسى، ادەمi قارتايعان اقساقالدى كورگiڭiز كەلسە، كوپ iزدەپ قينالىپ اۋرە بولماي، ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا كەلiڭiز. ابايتانۋ ءبولiمiنiڭ ەسiگiن اشساڭىز، جەتپiس بەستەگi جiگiت اعاسى جاستارعا اقىل-كەڭەس ايتىپ وتىرادى. Iزدەگەن كiسiڭiز – سول!» دەپ جازعان ەدiك. وسى قۇندىلىق قازىنالى قارتپەن بiرگە كەتتi. بiراق سوڭىنان ەرگەن بۋىنعا وشپەس ونەگەسiن قالدىردى.
ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارادى ەكەنبiز، جۇماعالي اعانىڭ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردا قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى «قازاق ادەبيەتiندەگi ۇنامدى قاھارمان ماسەلەسi» دەپ اتالادى ەكەن. ەندەشە، ومiردەن وتكەنشە ابىروي-بەدەلiنەن ايىرىلماعان، قادiر-قاسيەتiن جوعالتپاعان، سىرباز جۇرiسiنەن، ساليقالى سوزiنەن جاڭىلماعان، بەكزات بولمىسىنان اجىراماعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆتىڭ ءوز بەينەسi دە «ۇنامدى قاھارمان» دەگەن ۇعىمنىڭ تالاسسىز بالاماسى سەكiلدi كورiنەدi بiزگە...
بۇگىن سول ارداقتى جۇماعالي اعامىزدىڭ تۋعان كۇنى ەدى...
باۋىرجان ومارۇلى
پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى
Серіктестер/Партнеры
Студия IMA - создание сайтов Доставка цветов Астана - Lova Buket