Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev Halyqaralyq «Qazaq tılı» qoǧamynyŋ H qūryltaiynda memlekettık tıldıŋ damuy, ūlttyq bıregeilıktı nyǧaitu jäne qazaq tılınıŋ qoǧamdyq ömırdegı qoldanys aiasyn keŋeitu mäselelerıne airyqşa nazar audardy.
Prezident qazaq tılınıŋ bolaşaǧyna qatysty naqty mındetterdı aiqyndap, orfografiialyq normalardy jetıldıru, tıldık bırızdılıktı qalyptastyru, memlekettık tıldıŋ märtebesın nyǧaitu baǧytynda Ükımetke, äkımdıkterge, ǧylymi orta men qoǧam ökılderıne bırqatar tapsyrma jüktedı.
Qazaq tılı – ūlttyq ruhaniiattyŋ altyn dıŋgegı, eldıŋ egemendıgı men memlekettılıgın aiqyndaityn maŋyzdy qūndylyq. Sondyqtan onyŋ damuy bılım beru jüiesındegı sabaqtastyqty saqtaudan bastap, kündelıktı qoǧamdyq qatynastarda keŋınen qoldanyluyna, sauatty jazu mädenietın qalyptastyruǧa jäne jas ūrpaqtyŋ ūlttyq qūndylyqtarǧa qūrmetın arttyruǧa deiıngı auqymdy mındetterdı qamtidy. Būl baǧyttaǧy jüielı jūmys tıldıŋ qoǧamdyq ömırdegı ornyn nyǧaityp, ūlttyq bıregeilıktıŋ jaŋa mazmūnda damuyna jol aşady.
Osy mäseleler jönınde professor, filologiia ǧylymdarynyŋ kandidaty Aida Aitmukaşovamen äŋgımelestık. Sarapşy Memleket basşysy kötergen bastamalardyŋ mänın, täuelsızdık jyldaryndaǧy qazaq tılınıŋ leksikalyq damuyn, emle normalaryn jetıldırudıŋ maŋyzyn jäne tıl saiasatynyŋ keleşegın saralady.
— Halyqaralyq «Qazaq tılı» qoǧamynyŋ H qūryltaiynda Memleket basşysy qazaq tılınıŋ bolaşaǧyna qatysty naqty mındetterdı belgılep, Ükımetke, äkımdıkterge, ǧylymi orta men qoǧam ökılderıne bırqatar tapsyrma jüktedı. Sızdıŋşe, Prezident aiqyndaǧan osy baǧyttar aldaǧy jyldary qazaq tılınıŋ jaŋa damu kezeŋıne ötuıne negız bola ala ma?
— Memleket basşysynyŋ qazaq tılınıŋ bolaşaǧyna qatysty naqty mındetterdı aiqyndap, ony damytu mäselesın memlekettık deŋgeide jüielı türde köteruı – ana tılımızdıŋ keleşegıne baǧyttalǧan maŋyzdy qadam. Prezident belgılegen basymdyqtar aldaǧy jyldary qazaq tılınıŋ jaŋa damu kezeŋıne ötuıne negız bola alady dep esepteimın. Ol üşın eŋ aldymen mektep pen joǧary oqu oryndaryndaǧy bılım beru baǧdarlamalary arasynda sabaqtastyq pen jüielılık qaǧidattary saqtaluy kerek. Sondai-aq qazaq tılınıŋ märtebesıne sai ony qoǧamdyq ömırdıŋ barlyq salasynda qoldanu aiasy keŋeigenı maŋyzdy. Mekeme maŋdaişalarynan bastap, ısqaǧazdaryn jürgızu jūmystaryna deiın ortaq talaptar men bırızdı ūstanym qalyptasyp, būl baǧyttaǧy jūmystar zaŋ aiasynda jüielı türde jüzege asyryluy qajet. Osyndai üilesımdı jūmys nätijesınde qazaq tılınıŋ qoldanys aiasy keŋeiıp, qoǧamdyq ömırdegı orny nyǧaia tüsedı.
— Prezident «Zaŋ men Tärtıp» qaǧidatyn qoǧam ömırınıŋ ajyramas bölıgıne ainaldyru qajettıgın atap öttı. Būl ūstanym azamattardyŋ qūqyqtyq mädenietı men jauapkerşılıgın arttyruǧa, örkeniettı qoǧam qalyptastyruǧa qalai yqpal etedı?
— «Zaŋ men Tärtıp» qaǧidatyn qoǧam ömırınıŋ ajyramas bölıgıne ainaldyru qajet. Būl ūstanym örkeniettı qoǧam qalyptastyruǧa negız bolatyny sözsız. Sondyqtan bala tärbiesınde otbasylyq qūndylyqtarmen bırge zaŋ, tärtıp mäselesı bırge örılıp otyru kerek. Bala kezden bastap bıreudıŋ jeke basyn kemsıtpeu, öz ömırıne, öz ısıne jauapkerşılık alu, zaŋdy būzbau, qoǧamdyq mülıkke, qorşaǧan ortaǧa kütımmen qarau, äleumettık jelıde zaŋ būzbau siiaqty erejelerdı balabaqşadan bastap sıŋıre beru kerek dep esepteimın.
Memlekettık tılge qūrmetpen qarau, ony därıpteu osy baǧyttaǧy şaralardyŋ eŋ negızgı özegı boluy tiıs.
— Memleket basşysy Konstitusiiada «Täuelsızdık» jäne «Egemendık» sözderın bas ärıppen jazu turaly şeşımnıŋ tereŋ mänıne toqtaldy. Filologiialyq tūrǧydan alǧanda, būl qadamnyŋ simvoldyq jäne tıldık maŋyzy qandai? Mūndai jazu ülgısı jas ūrpaqtyŋ ūlttyq qūndylyqtar men memlekettılık ūǧymdaryna degen közqarasyn qalyptastyruǧa qalai äser etedı?
— Täuelsızdık alǧannan keiıngı kezeŋde qoǧamdaǧy saiasi, ekonomikalyq qatynastardyŋ özgeruımen bailanysty mädeni-äleumettık qūndylyqtardy qaita baǧalau jönınde ärtürlı pıkırler eskerılıp, “Qazaq tılınıŋ orfografiialyq sözdıgınıŋ” soŋǧy (2013 j) basylymyna bırşama özgerıster engızılgen bolatyn. Solardyŋ ışınde bas ärıppen jazylatyn sözder sözdıktıŋ soŋynda türlı taqyryptyq toptarǧa bölınıp, söztızbede köbırek berılgen bolatyn. Mysaly: Däuır, kezeŋ, mädeniet, tarihi oqiǧa ataulary.
Al qazaq tılı orfografiiasy men punktuasiiasynyŋ ǧylymi negızın jasaǧan akademik R.Syzdyqtyŋ «Emle jäne tynys belgılerı» (1996 j) eŋbegınıŋ 110-paragrafynda bylai delıngen: «Asa maŋyzdy tarihi däuırlerdıŋ, revoliusiialardyŋ, uaqiǧalardyŋ, merekelerdıŋ attary bas ärıppen jazylady». 111-paragrafta: «Keibır asa maŋyzdy qūjattardyŋ (konstitusiia, kelıssöz t.b.) attary bas ärıppen jazylady».
Atalǧan özgerıster, erejeler «Täuelsızdık» jäne «Egemendık» sözderın bas ärıppen jazu turaly şeşımnıŋ simvoldyq jäne tıldık negızdemesı. Mūndai jazu ülgısı jas ūrpaqtyŋ boiynda ūlttyŋ qasterlı ūǧymdaryn qadırleuge jastaiynan yqpal etetını sözsız.
— Qasym-Jomart Toqaev qazaq tılın ūltty ūiystyratyn jäne örkenietımızdıŋ örısın keŋeitetın «jūmsaq küş» retınde sipattady. Būl tūjyrymdy qazırgı jahandanu jaǧdaiynda qalai tüsınuge bolady?
— Qazaq tılı — ūltty ūiystyratyn jäne örkenietımızdıŋ örısın keŋeitetın “jūmsaq küş”, sebebı qazırgı jahandanu zamanynda ūlttyq tıl halqymyzdyŋ memlekettılıgınıŋ eŋ negızgı nyşany. Ūlttyq dıl, ūlttyq tıl, ūlttyq kelısım, ūlttyq bıregeilık t.b. maŋyzdy mäseleler - ūlt ruhaniiatynyŋ altyn dıŋgegı. Sondyqtan örkenietımızdıŋ örısın keŋeitu üşın, ūltty bırıktıru üşın de qazaq tılı eŋ negızgı röl atqarady.
— Memleket basşysy qazaq tılınıŋ damuyn ūlttyq jauapkerşılıkpen, eldıŋ egemendıgı men memlekettılıgın nyǧaitumen bailanystyrdy. Tıl men täuelsızdık arasyndaǧy osy bailanystyŋ qoǧamdyq sana üşın maŋyzy qandai?
— Tıl men täuelsızdık arasyndaǧy bailanys qoǧamdyq sananyŋ jaŋǧyruyna, ūlttyq qūndylyqtarǧa degen közqarastyŋ qalyptasuyna tıkelei yqpal etedı. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ qazaq tılınıŋ damuyn eldıŋ egemendıgı men memlekettılıgın nyǧaitumen bailanystyra qarastyruy tıl saiasatynyŋ strategiialyq maŋyzyn aiqyndai tüsedı. Täuelsızdık jyldarynda qazaq tılınıŋ leksikalyq jüiesı jaŋa ūǧymdarmen tolyǧyp, sözdık qorymyzda bırqatar maŋyzdy özgerıster oryn aldy. Atap aitqanda, halyqaralyq terminderdıŋ qazaq tılındegı balamalary qalyptasyp, ūlttyq tanymǧa sai töltuma sözder qaita qoldanysqa endı. Būl üderıs ūlttyq sananyŋ jaŋǧyruymen jäne tıldıŋ ışkı mümkındıkterın keŋınen paidalanuymen tyǧyz bailanysty. Mysaly: suveren-egemen, suverenitet – egemendık, patriot- ūltjandy t.b.
— Prezident qazaq tılındegı bırızdılık mäselesıne nazar audaryp, orfografiialyq sözdıkterdı jaŋartu, emle erejelerın jüieleu jäne keibır sözderdıŋ qoldanysyna qatysty ǧylymi ūstanym qalyptastyru qajettıgın aitty. Sondai-aq arnaiy jūmys tobyn qūrudy ūsyndy. Filolog retınde būl bastamalardyŋ qazaq tılınıŋ tazalyǧy men normalaryn jetıldırudegı maŋyzyn qalai baǧalaisyz?
— Qazırgı qoldanystaǧy orfografiialyq sözdıkte bırqatar maŋyzdy jaŋalyqtar men tolyqtyrular bar. Atap aitqanda, sözderdıŋ bırge jäne bölek jazyluy, keibır kırme sözderdıŋ qazaqşa balamalary, qosymşalardyŋ jalǧanuy, bas ärıptıŋ qoldanyluy, sondai-aq sözderdıŋ ündestık zaŋyna säikes jazyluy boiynşa özgerıster engızılgen. Endı būl jaŋalyqtar men tolyqtyrular köpşılıkke älı de keŋınen tanystyryla tüsuı qajet. Olardy tıl mamandary, jurnalister, ısqaǧazdaryn jürgızuşı mamandarmen qatar, jalpy qoǧamnyŋ da bıluı maŋyzdy.
Qazaq tılınıŋ tazalyǧy men jazu normalaryn jetıldıru üşın filolog ǧalymdar tarapynan emle erejelerı men orfografiialyq sözdıkke qatysty aitylyp jürgen ūsynystar men ǧylymi paiymdardy eskergen jön. Sol sebeptı qazaq tılınıŋ tazalyǧy men normalaryn jetıldıru üşın filolog mamandar tarapynan emle sözdıgıne qatysty aitylyp jürgen syndar, eskertuler nazarǧa alynyp, jetıldırılgen nūsqasy arnaiy zaŋmen bekıtılse dūrys bolar edı.
