Soŋǧy künderı äleumettık jelıler men messendjerlerde "2026 jylǧy 17 qaraşada älemde būryn-soŋdy bolmaǧan auqymdy kiberşabuyl bolady" degen aqparat keŋınen taralyp jatyr. Bıraq onyŋ negızı bar ma? Qauıp neden, nege daiyn bolu kerek?
Jazba avtorlary bank şottaryndaǧy qarajat nölge ainalyp, bükıl älemde internet üş aiǧa deiın ıstemei qaluy mümkın ekenın aitady. Tıptı būl jaǧdaidy «COVID 2.0» dep atap, halyqty azyq-tülık, auyzsu jäne qolma-qol aqşa jinauǧa şaqyrǧan.
Alaida mūndai üreilı boljamnyŋ artynda qandai dälel bar? Älemdık internettı bır sätte öşıru tehnikalyq tūrǧydan mümkın be? Banktegı aqşanyŋ joǧalyp ketu qaupı qanşalyqty şynaiy? Qazaqstanda būl aqparatqa qatysty qandai tüsınıkteme berıldı? Osy sūraqtarǧa saraptamalyq tūrǧydan jauap ızdep kördık.
ÜREILI BOLJAM QAIDAN ŞYQTY?
«Sifrlyq apokalipsis» turaly äŋgımenıŋ taraluyna X äleumettık jelısındegı Wesley esımdı qoldanuşynyŋ jazbasy sebep bolǧan. Ol Braziliiadan şyqqan baǧdarlamalyq jasaqtama äzırleuşısı boluy mümkın degen boljam bar. Avtordyŋ aituynşa, 2026 jylǧy 17 qaraşada älemdık qarjy jüiesı men internet infraqūrylymyna baǧyttalǧan auqymdy hakerlık şabuyl jasaluy yqtimal.
Onyŋ ssenariiı boiynşa, aldymen myŋdaǧan banktık şottaǧy aqşa qaldyǧy nöl bolyp körınedı. Keiın qarjy ūiymdary klientterdıŋ qarajaty turaly aqparatty qalpyna keltıre almaityn jaǧdaiǧa jetedı. Būdan soŋ älem boiynşa internet bailanysy üş aiǧa deiın toqtaidy-mys. Osy kezeŋde asa quatty jasandy intellekt ıske qosylyp, sifrlyq jüielerdegı barlyq osal tūsty joiady degen boljam da aitylǧan.
Bıraq būl mälımdemelerdıŋ eşqaisysy naqty tehnikalyq derektermen, resmi qūjattarmen nemese täuelsız sarapşylardyŋ qorytyndysymen rastalmaǧan.
Jazba avtory aqparatty darknetten alǧanyn mälımdegenımen, derekközın aşyp körsetpegen. Boljamdy şabuyldy kım ūiymdastyratyny, qandai jüielerge qauıp tönetını jäne şabuyldyŋ tehnikalyq mehanizmı turaly da naqty mälımet joq.
Osylaişa, bastapqyda belgısız qoldanuşynyŋ äleumettık jelıdegı jazbasy bolǧan aqparat keiın keibır Telegram-arnalarda naqty bolatyn oqiǧa retınde ūsynyla bastaǧan.
ÄLEMDIK İNTERNETTI ÜŞ AIǦA ÖŞIRU MÜMKIN BE?
Būl sūraqqa jauap beru üşın internettıŋ qalai jūmys ısteitının tüsınu maŋyzdy. Köpşılık internettı bır ortalyqtan basqarylatyn bıryŋǧai jüie retınde elestetuı mümkın. Alaida şyn mänınde ol – bır-bırımen bailanysqan myŋdaǧan derbes jelılerden tūratyn kürdelı infraqūrylym. İnternettıŋ bükıl älemge ortaq bır ǧana basqaru ortalyǧy nemese ony bır batyrmamen öşıretın tetıgı joq. Är memlekette, bailanys operatorynda, derekter ortalyǧynda jäne ırı tehnologiialyq kompaniialarda öz infraqūrylymy bar. Olardyŋ jūmysy bır-bırımen bailanysty bolǧanymen, barlyǧy bır ǧana jüiege täueldı emes.
Ärine, internettıŋ jūmysyna ülken qauıp töndıretın jaǧdailar bar. Mysaly:
* halyqaralyq suasty kabelderınıŋ zaqymdanuy;
* ırı derekter ortalyqtaryna jasalǧan kiberşabuyldar;
* elektr energiiasynyŋ ūzaq uaqytqa üzıluı;
* telekommunikasiialyq infraqūrylymdaǧy auqymdy aqaular;
* belgılı bır elderde internetke memlekettık şekteuler engızıluı.
Mūndai jaǧdailar jekelegen memleketterde nemese aimaqtarda bailanystyŋ üzıluıne äkeluı mümkın.
Degenmen bır eldegı internettıŋ öşuı men bükıl älemdık jelınıŋ tolyq toqtauy – ekı bölek qūbylys.
Sondyqtan internettıŋ bükıl planetada bır mezgılde üş aiǧa öşıp qaluy turaly boljamnyŋ tehnikalyq negızı joq deuge bolady. Mūndai ssenariidıŋ jüzege asuy üşın älemnıŋ köptegen täuelsız bailanys jüielerı bır uaqytta ısten şyǧuy qajet.
BANKTEGI AQŞA ŞYNYMEN JOǦALYP KETUI MÜMKIN BE?
Äleumettık jelılerdegı jazbalardyŋ taǧy bır alaŋdatarlyq tūsy – banktık şottardaǧy qarajattyŋ joiyluy turaly mälımdeme. Alaida mūnda ekı ūǧymdy ajyratyp alu qajet: banktık jüienıŋ tehnikalyq aqauy jäne klient qarajaty turaly mälımetterdıŋ tolyq joiyluy. Mäselen, bank qosymşasy aşylmai qalsa nemese şottaǧy aqşa qaldyǧy qate körsetılse, būl qarajattyŋ joǧalǧanyn bıldırmeidı.
Bankter klientterdıŋ qarjylyq operasiialaryn bırneşe deŋgeide tırkeidı. Olardyŋ ışınde derekter bazasy, rezervtık köşırmeler, tranzaksiialar tarihy jäne aqparatty qalpyna keltıru jüielerı bar. Sondyqtan mobildı qosymşadaǧy aqau saldarynan nöldık balans körınuı mümkın bolǧanymen, būl – salymşynyŋ şotyndaǧy aqşa şynymen joiyldy degen söz emes.
Ärine, kiberşabuyldar bank jüielerıne eleulı ziian keltıruı mümkın. Olar tölemderdıŋ uaqytşa toqtauyna, aqparattyq jüielerdıŋ ısten şyǧuyna nemese keibır derekterge qoljetımdılıktıŋ şekteluıne äkeluı yqtimal.
Bıraq älemdegı barlyq banktıŋ klientterı turaly aqparatty bır mezette jäne qaitarymsyz joiu – mülde basqa deŋgeidegı kürdelı ssenarii.
Qazırgı uaqytta 17 qaraşada däl osyndai şabuyl jasalatynyn rastaityn senımdı aqparat joq.
«COVID 2.0» DEGEN NE? Jİ ÄLEMDI QŪTQARA MA?
Jelıde taraǧan boljamnyŋ eŋ tüsınıksız tūstarynyŋ bırı – «COVID 2.0» atauy. Bastapqy jazbada būl terminnıŋ naqty maǧynasy tüsındırılmegen. Onyŋ kompiuterlık virusqa, sifrlyq daǧdarysqa nemese koronavirus pandemiiasymen salystyruǧa qatysty aitylǧany belgısız.
Mūndai ataular köbıne aqparattyŋ emosionaldyq äserın küşeitu üşın qoldanylady. Öitkenı COVID-19 pandemiiasy kezınde älem halqy densaulyq saqtau jüiesındegı daǧdarysty, şekteulerdı jäne ekonomikalyq qiyndyqtardy bastan ötkerdı.
Al jasandy intellekt üş aidyŋ ışınde bükıl älemdık sifrlyq infraqūrylymnyŋ osal tūstaryn joiady degen pıkır de kümän tudyrady.
Bügınde jasandy intellekt kiberqauıpsızdık salasynda keŋınen qoldanylyp keledı. Ol kümändı äreketterdı anyqtauǧa, baǧdarlamalyq jasaqtamadaǧy osaldyqtardy tabuǧa jäne yqtimal şabuyldardy boljauǧa kömektesedı.
Bıraq jasandy intellekt barlyq sifrlyq jüienı tolyq qauıpsız ete almaidy. Sebebı tehnologiialar ünemı özgerıp, jaŋa baǧdarlamalar men qūrylǧylar paida bolǧan saiyn jaŋa osaldyqtar da tuyndaidy.
Onyŋ üstıne jüielerdı jaŋartu, qauıpsızdık şaralaryn engızu jäne mamandardyŋ jūmysyn üilestıru üşın tūraqty bailanys infraqūrylymy qajet. Demek, internettı ädeiı öşırıp, üş ai ışınde jasandy intellekt arqyly qaita qalpyna keltıru turaly ideianyŋ naqty tehnikalyq negızdemesı joq.
NELIKTEN DÄL 17 QARAŞA?
Būl dataǧa qatysty taǧy bır qyzyqty jait bar. 2026 jylǧy 17 qaraşada AQŞ-ta halyqty tötenşe jaǧdailar turaly habardar etu jüiesın josparly türde synaqtan ötkızu közdelgen. Äŋgıme Emergency Alert System (EAS) jüiesı turaly bolyp otyr. Ony AQŞ-tyŋ Tötenşe jaǧdailar jönındegı federaldyq agenttıgı (FEMA) men Federaldyq bailanys komissiiasy (FCC) ūiymdastyrady. Jospar boiynşa, testıleu AQŞ-tyŋ şyǧys uaqytymen şamamen saǧat 14:20-da bastaluy tiıs. Synaq kezınde arnaiy habarlamalar radio jäne telearnalar arqyly taratylady. Al ūialy telefondarǧa habarlama jıberu qarastyrylmaǧan.
Maŋyzdysy – būl josparly testıleu turaly aqparat äleumettık jelılerdegı üreilı boljamdardan äldeqaida būryn, qyrküiek aiynda jariialanǧan. Sondyqtan ekı oqiǧanyŋ bır künge säikes keluı olardyŋ arasynda qandai da bır bailanys bar ekenın bıldırmeidı.
Josparly eskertu jüiesın tekseru men bükıl älemge tönetın kiberşabuyl turaly mälımdemenı bır oqiǧa retınde körsetuge negız joq.
QAZAQSTANDA NE AITYLDY?
İnternettıŋ öşuı jäne azyq-tülık tapşylyǧy turaly qauesetter Qazaqstanda da tarala bastady. Osyǧan bailanysty eldıŋ Tötenşe jaǧdailar ministrlıgı bergen tüsınıktemede halyqty şūǧyl türde azyq-tülık, su jäne därı-därmek jinauǧa mındetteitın nemese soǧan negız bolatyn resmi eskertu taratylmaǧany aitylǧan. Vedomstvo azamattardy jalǧan aqparatqa senbeuge, tekserılmegen mälımetterdı taratpauǧa jäne resmi derekközderge süienuge şaqyrdy.
Tötenşe jaǧdai tuyndaǧan jaǧdaida 112 nömırıne habarlasuǧa bolady. Al eldegı qauıpsızdık jaǧdaiy men yqtimal tötenşe oqiǧalar turaly aqparatty TJM-nıŋ jäne basqa da memlekettık organdardyŋ resmi resurstarynan baqylaǧan jön. Iаǧni, Qazaqstanda 17 qaraşada internet üş aiǧa öşedı nemese azamattar şūǧyl türde qolma-qol aqşa jinauy kerek degen resmi eskertu joq.
TJM NEGE 72 SAǦATTYQ QOR DAIYNDAUDY ŪSYNADY?
Būl jerde bır maŋyzdy jaitty eskeru kerek. Mamandardyŋ üide belgılı bır mölşerde azyq-tülık pen qajettı zattardyŋ qoryn ūstauǧa qatysty keŋesı bar. Bıraq onyŋ äleumettık jelıde taraǧan «sifrlyq apokalipsiske» eşqandai qatysy joq. Tötenşe jaǧdailar kezınde, äsırese jer sılkınısı, su tasqyny nemese basqa da tabiǧi apattar bolǧanda, är otbasynyŋ kemınde 72 saǧatqa jetetın qajettı zattary bolǧany dūrys. Üş täulıkke arnalǧan tötenşe jaǧdai qoryna mynalardy engızuge bolady:
* Auyzsu: bır adamǧa täulıgıne şamamen 3 litrden eseptegende, üş künge kemınde 9 litr su;
* Ūzaq saqtalatyn azyq-tülık: konservıler, jarma, kepken nan jäne basqa da daiyn önımder;
* Därı-därmek: alǧaşqy medisinalyq kömek qobdişasy jäne kündelıktı qabyldaityn därıler;
* Qūjattar: jeke kuälık, maŋyzdy qūjattardyŋ köşırmelerı;
* Qolma-qol aqşa: tölem terminaldary men banktık qosymşalar ıstemei qalǧan jaǧdaida qajet boluy mümkın;
* Bailanys qūraldary: quattaǧyş, qosymşa akkumuliator (power bank), fonar;
* Jyly kiım: aua raiyna säikes qajettı kiım-keşek pen basqa da tūrmystyq zattar.
Mūndai daiyndyq – tötenşe jaǧdailarǧa jauapkerşılıkpen qaraudyŋ qarapaiym ülgısı. Ony internettıŋ öşetını turaly qauesetpen bailanystyru dūrys emes.
QORQYNYŞTY AQPARATTAN QALAI QORǦANU KEREK?
Kiberqauıpsızdık pen sifrlyq infraqūrylymǧa qatysty qauıpterdı joqqa şyǧaruǧa bolmaidy. Älemde kün saiyn türlı hakerlık şabuyldar, derekterdıŋ taraluy jäne tehnikalyq aqaular tırkeledı. Alaida būl naqty qauıptıŋ boluy kez kelgen üreilı boljamǧa sene beru kerek degendı bıldırmeidı. Äsırese, belgılı bır kündı atap, jahandyq apat bolady dep mälımdeitın aqparatqa saqtyqpen qaraǧan jön.
Mūndai habarlamalardy baǧalau kezınde bırneşe närsege nazar audaru qajet:
1. Aqparattyŋ bastapqy derekközı körsetılgen be?
2. Resmi memlekettık organdar nemese halyqaralyq ūiymdar būl mälımettı rastady ma?
3. Täuelsız sarapşylardyŋ tehnikalyq qorytyndysy bar ma?
4. Aqparat naqty derekterge negızdelgen be, älde belgısız adamnyŋ boljamy ǧana ma?
5. Jazba adamdardy üreilendırıp, şūǧyl äreket jasauǧa itermelei me?
Soŋǧy belgıge erekşe nazar audaru kerek. Öitkenı alaiaqtar da osyndai üreilı aqparatty paidalanyp, azamattarǧa «aqşaŋyzdy qauıpsız jerge audaryŋyz», «qarajatyŋyzdy saqtap beremız» nemese «arnaiy qorǧanys qyzmetın ūsynamyz» degen jalǧan ūsynystar jasauy mümkın.
Sondyqtan belgısız adamdarǧa bank derekterın beruge, kümändı sıltemelerge ötuge jäne qorqynyştyŋ äserımen qarjylyq şeşım qabyldauǧa bolmaidy.
QORYTYNDY: İNTERNET ÖŞEDI DEUGE NEGIZ JOQ
Qazırgı uaqytta 2026 jylǧy 17 qaraşada älemdık internet üş aiǧa toqtaidy, bankterdegı qarajat joiylady nemese «COVID 2.0» bastalady degen boljamdy rastaityn senımdı dälel joq. Būl aqparat äzırge äleumettık jelıdegı belgısız qoldanuşynyŋ tekserılmegen mälımdemesıne negızdelgen.
Älemdık internettıŋ tolyq öşuı tehnikalyq tūrǧydan asa kürdelı ssenarii bolǧandyqtan, ony naqty bolatyn oqiǧa retınde körsetuge negız joq. Sol siiaqty barlyq banktıŋ klientter qarajaty turaly derekterın bır mezette joiyp jıberu turaly mälımdeme de däleldenbegen.
Al Qazaqstannyŋ Tötenşe jaǧdailar ministrlıgı tarapynan halyqty osy künge bailanysty jappai daiyndyqqa şaqyrǧan resmi eskertu joq. Sondyqtan 17 qaraşaǧa qatysty dürbeleŋge berılıp, azyq-tülık pen qolma-qol aqşany jappai jinaudyŋ qajetı joq. Degenmen är otbasynyŋ tötenşe jaǧdailarǧa arnalǧan üş kündık qory bolǧany artyq etpeidı.
Eŋ bastysy – qorqynyşty habarlamany şynaiy qauıppen şatastyrmau.
Aqparattyq zamanda jalǧan mälımettıŋ jyldam taraluy da qoǧam üşın ülken synaq. Mūndai jaǧdaida dürbeleŋnen görı derekke, emosiiadan görı saraptamalyq pıkırge süiengen äldeqaida dūrys.
Gülbarşyn Nūrhan
"Adyrna"
