Abaidyŋ sözı – mäŋgılık söz. Ol sanany oiatyp, jürektı tazartatyn, ruhty köteretın asyl mūra.
Ädılettı Qazaqstandy damytu Abaidyŋ halyqqa qanşalyqty qiyn ärı auyr jolmen jetkenı turaly jadymyzdy saqtaudy bıldıredı. Toilai otyryp, Abai mūrasy bızge özdıgınen jetpegenın, ony saqtap, ūrpaqqa jetkızu üşın Qaiym Mūhamedhanov siiaqty tūlǧalardyŋ şynaiy azamattyq ärı ǧylymi erlıgı qajet bolǧanyn ūmytpauymyz kerek.
Bükıl taǧdyryn Abaiǧa arnaǧan Qaiym Mūhamedhanov stalindık quǧyn-sürgınnıŋ eŋ qatygez jyldarynda, öz basyn qaterge tıge jürıp, ol hakımnıŋ mūrasyn qorǧap, aman-esen saqtap qaldy. Mūhamedhanovtyŋ titanikalyq eŋbekterınsız Abaidy şynaiy tüsınu müldem mümkın bolmas edı. Sondyqtan Abaidy ūlyqtau – Qaiym Mūhamedhanovtyŋ ūly erlıgın moiyndau jäne qūrmetteu degen söz. Qaiym Mūhamedhanov – bükıl ǧūmyryn Abaiǧa arnaǧan ǧalym!
Abai men Şäkärım, Alaş arystary jäne basqa da bırtuar tūlǧalardyŋ mūrasyn Qaiym Mūhamedhanovsyz qarastyru äste mümkın emes!
Qaiym aitqandai:
«Danyşpan Abai – qazaq halqynyŋ ūlttyq-tarihi bolmysynyŋ naǧyz simvoly, şynaiy beinesı».
«Abaidy bır auyzdan maqtaimyz, onyŋ oiyn tüsıngendei maqtanamyz. Bıraq onyŋ ösietterın oryndau üşın, onyŋ dana, tereŋ adamdyq tärbielerın ūstanu üşın bız alaŋdamaimyz. Bıraq ärqaisymyz Abai ösietın az bolsa da oryndasaq, ainalamyz qanşalyqty kemel bolar edı!»
Qaiymnyŋ Abai turaly taǧy bır sözın keltereiık:
«Abaidy tanyp bılgen, sondai-aq, Abai önegesımen susyndaǧan adamǧa, ömırdıŋ tauqymetın jeŋıp şyǧu jeŋılırek bolmaq. Oǧan basqadai moraldyq kodekstıŋ qajetı şamaly. Desek te, mūndai adamdar köbırek bolsa»
• 1940 jyly Qaiym Mūhamedhanov nebärı 24 jasta edı. Jas ärı daryndy aqyn jäne ǧalym, pedagog pen dramaturg, ädebiet synşysy sol kezdıŋ özınde-aq Abaidyŋ alǧaşqy memlekettık ädebi-memorialdyq muzeiın qūryp, būl üşın qūndy jädıgerler men qoljazbalardy jinady. Ömırınıŋ soŋyna deiın, 1930-jyldardyŋ soŋynda muzeidı qūruǧa daiyndyq bastalǧan sätten bastap, ol Abai muzeiıne adal boldy. 1940 jyly ony KSRO Jazuşylar odaǧyna qabyldady. Sol uaqytqa deiın ol bırneşe jyl boiy M.Äuezovtıŋ jetekşılıgımen ǧylymdaǧy jaŋa baǧyt – Abai şäkırtterınıŋ aqyndyq mektebın zerttep jürgen edı. 1940-jyldardyŋ basynda ol Abai şäkırtterı turaly maqalalar toptamasyn jariialady: alǧaş ret özı jinaǧan derekter negızınde olardyŋ tolyq ömırbaiandaryn ūsyndy, eŋ bastysy, mätıntanulyq ǧylymi taldau ädısı arqyly olardyŋ barlyq şyǧarmalaryn tügendep, qalpyna keltırıp, saqtap qaldy. Būl – mädeniettıŋ orasan zor qabaty!
• 1940 jyly Abaidyŋ tuǧanyna 95 jyl toluyna arnalǧan saltanatty merekeler öttı (eske salaiyq, Qaiym Abaidyŋ 100 jyldyǧyn ötkızu üşın küresıp, ony ūiymdastyryp, ötkızıp, osy tarihi oqiǧanyŋ jylnamasyn qaldyrdy).
• 1940 jyly ol Abaiǧa arnap ekı poema jazdy. Onda mynadai joldar bar:
«Qalam alsam qolyma, öleŋ jazsam – aldymda aqyn Abai Temırqazyq». Qaiym Abaidyŋ barlyq şyǧarmalaryn jatqa bıldı – äkesı balasynyŋ boiyna kıtapqa degen süiıspenşılıktı sıŋırdı. Ol Abaidyŋ halqymyzdyŋ eŋ qasterlı tūlǧasy ekenın bıldı jäne jastaiynan-aq Abai mūrasynyŋ qauıp-qaterge ūşyraǧanyn tüsındı. Sondyqtan sol kezde-aq: «Aldymda aqyn Abai – Temırqazyq!» – dep mälımdedı. Äke men bala – mädeniettıŋ şynaiy saqtauşylary edı. Olar 1923 jyly Stalinnıŋ qazaq mädenietın joiu turaly nūsqau bergenın, al būl äreket Abai mūrasyn joiudan bastalǧanyn bıldı. Qaiymnyŋ 1940 jyly jazǧan Abai turaly sözderı bügın de halyqtyŋ ruhyn nyǧaitady. Bız Qaiymnyŋ «Aldymda Abai – Temırqazyq» atty öleŋder jinaǧyn 2025 jyly jaryqqa şyǧardyq.
Abai ärdaiym ǧalymnyŋ ǧylymi ärı şyǧarmaşylyq ömırınıŋ özegınde boldy, al Abai arqyly jäne Abai töŋıregınde ǧalym XV ǧasyrdan bastap bırneşe ǧasyrdyŋ tūlǧalary men oqiǧalaryn bır arnaǧa toǧystyrdy.
«ABAI-ALAŞ» – Qaiym jasaǧan bırtūtas ǧylymi tūjyrymdama ǧalymnyŋ qasırettı jyldary saqtap qalǧan qūndylyqtaryn altyn köpırmen jalǧap, bızdıŋ mäŋgılık ruhani qūndylyqtarymyzdy bırıktırdı.
Ötken jäne keler ūrpaq aldyndaǧy asqaq jauapkerşılık sezımı oǧan Abai üşın küreste demeu boldy. Ol aqynnyŋ kanondyq, tüpnūsqa sözın saqtap qalyp, Abai şyǧarmalarynyŋ barlyq basylymdaryndaǧy jüzdegen qatenı jäne keŋestık senzuranyŋ ädeiı engızgen būrmalaularyn tüzettı. Şynaiy Abaidy halqyna qaitaru üşın Abaidyŋ barlyq öleŋderı men poemalaryna ǧylymi tüsınıktemeler jazyp, ärbır sözdıŋ tarihy men maǧynasyn tüsındıru qajet boldy. Būl – titandyq eŋbek!
M.Äuezovtıŋ tapsyrmasy ärı jetekşılıgımen ǧalym ǧylymdaǧy jaŋa baǧyt – Abai mektebın qalyptastyrdy. Abaidyŋ şäkırtterı – jas aqyndar, kompozitorlar, änşıler men jyrşylar – ūstazynan gumanistık, demokratiialyq ideialardy qabyldady. Abai – pedagog ärı tälımger retınde olardy epos pen folklordy baǧalauǧa, ejelgı däuırden bastau alatyn tuǧan mädeniettı tüsınuge, sondai-aq Batys, Şyǧys jäne orys mädenietın qūrmetteuge üirettı. Abai şäkırtterınıŋ bai şyǧarmaşylyǧy men olardyŋ türlı tılderden jasaǧan audarmalary – bızdıŋ ruhani mūramyzdyŋ ajyramas qazynasy. Keibır ideologtar men jalǧan ǧalymdar sol kezeŋde üstemdık etken marksizm-leninizm mektebıne bas ūryp, Abai mektebı ūǧymynyŋ özın tübırımen joiuǧa daiyn boldy. Ömırıne qauıp tönıp, 25 jylǧa bas bostandyǧynan aiyru jazasyna kesılgenıne qaramastan, Qaiym Abai mektebınen bas tartpady. Ol ūstazy ärı serıgı M.Äuezovke opasyzdyq jasamady, Abaidy saqtai otyryp, ıs jüzınde halqymyzdy saqtap qaldy. «Abai mektebı bar. Jala japqannan görı ölgen artyq. Adam bır-aq ret öledı. Alaşordaşylardai adamdar qaza tapqanda, menıŋ ölımım ne tūrady?!» – degen edı ol azaptaular kezınde.
Ol özın äkesınıŋ ar-ūjdanynyŋ ölşemımen ölşedı. Barlyǧy tuǧan şaŋyraqtan bastalady. Mūhamedhan Seiıtqūlov (1870–1937) – halqyna mädeni qūndylyqtar töŋıregınde ūiytqy bolǧan asyl tektı, joǧary bılımdı adam edı. Irı bai retınde ol mal şaruaşylyǧymen keŋ kölemde ainalysyp, sauda jürgızdı, köp saiahattap, är jerden kıtaptar men jurnaldar äkelıp otyrdy. Onyŋ Semei qalasyndaǧy eŋ bai kıtaphanasy köptegen adamdardy tartatyn. Üi iesınıŋ, mädeniet janaşyrynyŋ, Alaştyŋ mesenatynyŋ qairatkerlık tūlǧasy onyŋ üiıne talai jandy jinaityn. Är kezeŋde būl üide Abai men Şäkärım, Abaidyŋ şäkırtterı, alaş qairatkerlerı, teatr önerınıŋ ökılderı boldy.
Al M.Äuezov pesalarynyŋ alǧaşqy repetisiialary däl Qaiymnyŋ äkesınıŋ üiınde ötıp, qazaq teatrynyŋ bastauy sonda qalandy. Qaiym äkesınıŋ dostarynyŋ tapsyrmalaryn oryndap, olardyŋ barlyǧy turaly estelıkterdı saqtap qaldy. Olar – atylǧan ūlt ziialylary, halqymyzdyŋ tarihy edı. Ol jüzdegen adamnyŋ esımı men ömırbaianyn, tyiym salynǧan şyǧarmalaryn, qūjattary men fotosuretterın qalpyna keltırıp, saqtap, solarǧa tüsınıkteme berdı. Mūnyŋ bärın bärıne tyiym salynǧan zamanda atqardy.
Bala kezınde ol üi kıtaphanasynan Abaidyŋ tūŋǧyş öleŋder jinaǧyn körıp, mūqabasyndaǧy: «Sankt-Peterburg, 1909. «Vostochnaia elektropechatnia İliasa Boraganskogo» degen jazudy esınde saqtap qaldy. Keiın jiyrma jyldan astam uaqyt boiy tabandy ızdenıs jürgızıp, bırneşe türkı halqyna şyǧystanuşy ärı professor İlias Boraganskiidıŋ ūmyt bolǧan esımın qaita tanytty. Däl onyŋ baspahanasynda Abaidyŋ alǧaşqy kıtaby jaryq körgen edı. Būl üşın türkı halyqtary ǧalymǧa rizaşylyq bıldıredı, al juyrda başqūrt ǧalymdary Qaiym aşqan Boraganskiidıŋ esımı arqyly öz tarihynyŋ jaŋa derekterın anyqtady.
Abaiǧa qatystynyŋ bärı Qaiym üşın qasiettı boldy. Bır ǧana baiandamada onyŋ barlyǧyn aityp şyǧu mümkın emes. Taŋǧalarlyǧy – bır adamnyŋ Abaitanu ǧylymy ömır süre almaityn otyzdan astam strategiialyq baǧyt pen jaŋa salany aşyp, saqtap, damytqany! Abai muzeiı, Abai mätıntanuy, Abai mektebı, İlias Boraganskii, Äuezovtıŋ Abai turaly romanyn jazu kezındegı ǧylymi keŋesşılık qyzmetı, «Abai» jurnalynyŋ qaita jandanuy, «Abai» ensiklopediiasynyŋ negızın qalau, Abaidyŋ alǧaşqy eskertkışı men onyŋ qabırın körkeitu üşın jiyrma jyldan astam küresı, Abaiǧa qatysty derektanuǧa qosqan baǧa jetpes ülesı – ol Abaiǧa qatysty maŋyzdy qūjattar men fotosuretterdı alǧaş tauyp, saqtap, ǧylymi tüsınıkteme berdı. Onyŋ Abai esımınıŋ aldyndaǧy ärbır eŋbegı jeke kıtap jazuǧa laiyq.
Ol Abaidyŋ barlyq ūrpaǧyn tauyp, olardyŋ ömırbaiany men ömır jolyn alǧaş ret qūjat jüzınde tırkedı. Ol Abai ūrpaqtaryna qamqorlyq tanytty.
Qaiymdy Abai üşın sottady. Bırneşe jyl boiy türmeler men lagerlerdegı tändık ärı ruhani azapqa kım şydai alar edı? Abai ısıne degen adaldyǧy men joǧary ädıldıkke degen senımı onyŋ ruhyn syndyrmady.
Al ol türmelerı men QarLAG lagerlerınde bolǧan kezde, Abai üşın küreste onyŋ ornyn eşkım basa almady. Barlyǧy toqtap qaldy. Osy uaqyt ışınde Abai muzeiıne bırde-bır jaŋa jädıger nemese qūjat tüspedı. Eşkım Abaidyŋ qabırı men eskertkışı turaly mäsele kötermedı jäne t.b. QarLAG-tan oralǧan soŋ Qaiym bır jinalysqa qatysty. Ol kezde bilık şyǧarmaşylyq adamdarynyŋ tūrmystyq mūqtajdaryn bılgısı kelgen edı. Ol söz alyp, taǧy da Abaidyŋ eskertkışı, onyŋ jäne tuystarynyŋ qarausyz qalǧan qabırlerın körkeitu, Abai mūrasyn saqtau turaly janaiqaiyn aitty. «Bız qarapaiym qazaqtarmyz, öz mäselelerımızdı qalai da şeşermız. Bıraq bızde Abai bıreu ǧana, ekınşı Abai bolmaidy», – dedı ol.
QarLAG-tan oralǧannan keiıngı alǧaşqy kezdesude M.Äuezov Qaiymnan endı nemen ainalysatynyn sūrady. Qaiym nyq türde: «Men Abaimen ainalysudy jalǧastyramyn!» – dep jauap berdı.
Men Abai ısıne mūndai adaldyqtyŋ basqa mysalyn bılmeimın! Ol Abaidyŋ ösietterın oryndap, onyŋ jolymen jürdı. Ömırın Abaiǧa arnau arqyly aqyn mūrasyn saqtap qana qoimai, ony baiytty. Eger Qaiym bolmaǧanda, mūny kım jasar edı jäne mülde jüzege asar ma edı?
Mıne, Älihan Bökeihan jazǧan Abaiǧa arnalǧan nekrolog. Ony alǧaş tauyp, ǧylymi tüsınıkteme berıp, ǧylymi ainalymǧa engızgen Qaiym boldy. Sol siiaqty Ä.Bökeihannyŋ 1903 jylǧy Abai turaly maqalasyn da alǧaş ǧylymi ainalymǧa engızdı.
Nemese tarihtaǧy maŋyzdy oqiǧany alaiyq: Abaidyŋ qaitys bolǧanyna 10 jyl toluyna arnalǧan eske alu keşın Näzipa Qūljanova ūiymdastyrǧan. Sol keştıŋ baǧdarlamasyn tauyp, saqtap qalǧan Qaiym edı. Ol keştıŋ mazmūny men barlyq qatysuşylaryna jan-jaqty sipattama berdı. Tereŋ zertteu jürgıze otyryp, ol alǧaş ret Näzipa Qūljanovanyŋ naqty ömırbaianyn, qyzmetın jäne eŋbegın anyqtady.
Al 1924 jyly Abaidyŋ qaitys bolǧanyna 20 jyl toldy. Segız jasar Qaiym būl keşke äkesımen bırge bardy. Sol oqiǧa da, basqa köptegen tarihi sätter siiaqty, ǧalymnyŋ arqasynda halyq jadynda saqtaldy.
Mıne, barşaǧa belgılı Abaidyŋ ūldarymen bırge tüsken fotosuretı. Qaiym Abai muzeiı üşın jädıgerler men qūndylyqtardy jinauǧa bar yntasymen berıldı. M.Äuezov bastapqyda būl surettı bergısı kelmegenımen, Qaiym ony köndıre bıldı. Onyŋ üstıne, Äuezov būl fotosurettıŋ saqtalu tarihyn jäne onyŋ özın eşkım Qaiymdai şynaiy jaza almaitynyn bıldı. Almatydaǧy Äuezovtıŋ päterınde Qaiym fotosuretke tolyq sipattama jasap, ony ötkızu turaly aktılerdı räsımdedı. Ol ärbır qūjatpen jäne ärbır jädıgermen däl osylai jūmys ısteitın.
Belgılı bolǧandai, Qaiym ǧylymi ädıspen būryn belgısız bolǧan 31 öleŋnıŋ Abaiǧa tiesılı ekenın däleldedı. Būl – aqyn mūrasynyŋ orasan zor qabaty!
Professor Kruk, Bostondaǧy amerikalyq ärıptesım, osydan 32 jyl būryn alǧaş ret Abai turaly bıldı. Ol menıŋ qarapaiym audarmamnan Abaidyŋ öleŋderın oqydy, olardyŋ arasynda Qaiym aşqan būryn belgısız bolǧan Abai öleŋderı de bar edı. Keiın ol ǧalymnyŋ qiyn taǧdyry men Abaidyŋ bızge özdıgınen kelmegenın, ol üşın ärdaiym küresu qajet bolǧanyn bıldı. Tek osy mälımetterdıŋ özı arqyly ol būl tūlǧalardyŋ halqymyz üşın mänı men rölın tüsındı. 2026 jylǧy 11 aqpanda Ūlttyq akademiialyq kıtaphanada ötken Qaiymǧa arnalǧan halyqaralyq konferensiiaǧa joldaǧan beineündeuınde ol bylai dedı:
«Eger onyŋ adal ärı tereŋ ǧylymi eŋbegı bolmaǧanda, adamdar Abai turaly ne bıler edı?» ärı qarai: «Onyŋ Abai mūrasyn şynaiy ärı adal paiymdauy bükıl adamzat üşın mädeni qazynany saqtap qaldy». «Qaiym stalindık quatty rejimge qarsy tūruǧa batyly jetken tūlǧalardyŋ bırı boldy. Ol Abai şyǧarmaşylyǧynyŋ ūly zertteuşısı edı, mümkın, solardyŋ ışındegı eŋ ūlysy». Būl – aqiqat.
Däl osydan 16 jyl būryn, 2010 jylǧy 10 tamyzda «Kazahstanskaia pravda» gazetınde menıŋ «Put dolog, no uveren şag, dela ne mogut byt naprasny» degen Abai öleŋınen alynǧan däieksözben atalǧan maqalam jaryq kördı. Onda Abai adal eŋbek pen igı ısterge degen senımın bıldırgen, öitkenı olar ärqaşan ız qaldyrady. Būl metafora ömırı auyr, bıraq ädılettı jolmen ötken, tıkenek pen ädıletsızdıkke toly taǧdyryn Abaiǧa arnaǧan Qaiym Mūhamedhanovqa tolyqtai qatysty.
Abai bügınde bükıl älemdı şarlap keledı, al bız eŋ aldymen Abaidyŋ ösietterın laiyqty oryndap, halqymyz üşın Abaidy saqtap qalǧan tūlǧalardyŋ esımın laiyqty qūrmettep, olardyŋ ruhani mūrasyn saqtauǧa mındettımız.
PS: Şaǧyn maqalada ǧalymnyŋ Abai mūrasyn saqtauǧa jäne abaitanu salasyn qalyptastyruǧa qosqan orasan zor ülesın tızıp şyǧudyŋ özı mümkın emes. Bız jüzdegen myŋ qūjat pen qoljazbanyŋ arasynan tek jekelegen mysaldardy ǧana keltıre alamyz.
