Foto: Egemen Qazaqstan
Qazaqstan jerınde tarihtyŋ tereŋınen kele jatqan säulet dästürı men bügıngı injenerlık oilau bır-bırımen toǧysyp jatady. Täuelsızdık alǧan jyldardan berı eldıŋ är būryşynda ūlttyq ruhty zamanaui qūrylys şeşımderımen ūştastyrǧan bırşama ǧimarat boi köterdı.
Būl nysandar jai ǧana säulet tuyndysy emes — olar qalalardyŋ tarihi, mädeni jäne şaruaşylyq ösu jolynyŋ dälelı ıspettı. Mūndai ǧimarattardyŋ köbı Astanada şoǧyrlanǧanymen, Almaty, Türkıstan, Şymkent pen Aqtauda da özındık bet-beinesımen tanylǧan nysandar jetkılıktı. Qūrylysşylar merekesı qarsaŋynda elımızdegı erekşe 10 ǧimaratty eske alaiyq.
1. Bäiterek (Astana) Elordanyŋ basty nyşany sanalatyn būl monument 2002 jyly aşylǧan. Biıktıgı 105 metrge jetedı, al baqylau alaŋy 97 metrde ornalasqan — būl san 1997 jyly astananyŋ Almatydan köşırılgenın eske salady. Ǧimarattyŋ bas ideiasy Samūryq qūsy turaly aŋyzben bailanysty: sol sebeptı monument töbesınde diametrı 22 metrlık altyn tüstı şar tūr, ol kün säulesıne qarai reŋın özgertedı. Işınde körme zaldary, panoramalyq alaŋ jäne Prezidenttıŋ alaqan bederı bar. Bügınde būl — eldıŋ basty turortalyqtarynyŋ bırı.
2. Han Şatyr (Astana) Älemdegı eŋ ırı şatyr tärızdı qūrylystardyŋ bıreuı, biıktıgı şamamen 150 metr. Bolat arqandarmen kerılgen alyp kümbez möldır polimermen qaptalǧan — būl kün jaryǧyn ötkızıp, ışkı ortany tūraqty ūstaidy. Keşende sauda ortalyqtary, kinoteatrlar, balalar alaŋdary jäne tıptı tropikalyq jaǧajai bar: syrtta aiaz bolsa da, ışınde +25–30 gradus saqtalady.
3. Beibıtşılık jäne kelısım saraiy (Astana) Piramida pışındı ǧimarat — biıktıgı men taban ūzyndyǧy bırdei, 62 metr. Mūnda älemdık jäne dästürlı dınder basşylarynyŋ sezı ötedı. Işınde opera teatry, mūrajailar, konferensiia zaldary men qysqy baq ornalasqan, al joǧarǧy bölıktegı türlı tüstı şynydar halyqtar dostyǧyn beineleidı.
4. «Nūr Älem» sferasy (Astana) 2017 jylǧy EXPO körmesınıŋ basty nysany, diametrı 80 metrge juyq şar tärızdı ǧimarat. Segız qabatynda jaŋartylatyn energiia közderıne — kün, jel, su, ǧaryş energiiasyna — arnalǧan interaktivtı ekspozisiialar ornalasqan. Qazır būl bolaşaq energiiasy muzeiı retınde jūmys ısteidı.
5. Voznesensk sobory (Almaty) HH ǧasyr basynda salynǧan, älemdegı eŋ biık aǧaş şırkeulerdıŋ bırı (şamamen 56 metr). Qūrylysynda metall şege derlık qoldanylmaǧan, tek aǧaş qosylystar arqyly bırneşe qatty jer sılkınısıne tötep bergen. Türlı tüstı kümbezderı älı künge deiın köz tartady.
6. Respublika saraiy (Almaty) Keŋestık modernizm stilınde salynsa da, qazaq ūlttyq örnekterı engızılgen mädeni nysan. Töbesı tırektersız jasalǧandyqtan, zaldyŋ keŋıstıgı keŋ ärı akustikasy joǧary. Mūnda halyqaralyq konsertter men memlekettık ıs-şaralar ötedı.
7. Qoja Ahmet Iаsaui kesenesı (Türkıstan) XIV ǧasyrda Ämır Temırdıŋ būiryǧymen salynǧan, Orta Aziiadaǧy eŋ ülken kırpış kümbezdı ǧimarattardyŋ bırı. IýNESKO-nyŋ bükılälemdık mūra tızımıne engen, islamdyq mädeniettıŋ maŋyzdy oşaǧy.
8. Qarahan kesenesı (Taraz) XI ǧasyrdaǧy Qarahan äuletı däuırınıŋ säulet ülgısı, tolyqtai küidırılgen kırpışten tūrǧyzylǧan, geometriialyq örnektermen bezendırılgen.
9. Otpan tau keşenı (Maŋǧystau) Dästürlı qazaq säuletı men zamanaui arhitekturany ūştastyrǧan tarihi-mädeni ortalyq, Adai ruynyŋ bırlık belgısı sanalǧan jer. Qazır ūlttyq merekeler men mädeni şaralar ötkızıletın ortalyqqa ainalǧan.
10. «Otyrar» kıtaphanasy (Türkıstan) Şyǧystyq örnekter men zamanaui geometriialyq formalardy üilestırgen kıtaphana keşenı — tek kıtap qoimasy emes, ǧylymi kezdesuler men körmelerge arnalǧan qoǧamdyq keŋıstık.
Būl on nysan — Qazaqstannyŋ tarihi tereŋdıgı men zamanaui ızdenısınıŋ ainasy. Astanadaǧy Bäiterek, Han Şatyr jäne «Nūr Älem» täuelsız eldıŋ jaŋa beinesın körsetse, Almatydaǧy Voznesensk sobory men Respublika saraiy mädeni ömırdıŋ tıregı bolyp qala beredı. Al Türkıstan, Taraz ben Maŋǧystaudaǧy eskertkışter — ǧasyrlar boiy qalyptasqan säulet mūrasynyŋ baǧa jetpes ülgısı.
