Almatydaǧy №79 gimnaziianyŋ tülegı Dana Qadyrbek bügınde qazaqstandyq mektep oquşylary arasyndaǧy eŋ tanymal jas önertapqyştardyŋ bırıne ainaldy. Ol auadan auyz su öndıruge mümkındık beretın qūrylǧy jasap, älemdık ǧylymi qauymdastyqtyŋ nazaryn özıne audardy. Bırneşe halyqaralyq baiqauda top jaryp, Bırıkken Ūlttar Ūiymynyŋ ştab-päterınde öz jobasyn tanystyrǧan jas zertteuşınıŋ basty maqsaty – su tapşylyǧy mäselesın şeşuge üles qosu. Ol turaly ne belgılı? "Adyrna" ūlttyq portalynyŋ materialynda.
"Ǧylymǧa qyzyǧuşylyq bala kezden bastaldy"
Dana Qadyrbek – Almaty qalasyndaǧy №79 gimnaziianyŋ biylǧy tülegı. Ol osy mektepte bırınşı synyptan bastap bılım alyp keledı. Ūstazdarynyŋ aituynşa, Dana ünemı üzdık oqyǧan, äsırese matematika men jaratylystanu pänderıne erekşe qyzyǧuşylyq tanytqan.
Bolaşaq önertapqyştyŋ ǧylymǧa degen qūştarlyǧy bala kezınen qalyptasqan. Ol ensiklopediialardy qyzyǧyp oqyp, mūhittar men su älemı turaly materialdardy zerttegen. Sol kezdıŋ özınde-aq jer şaryndaǧy su tapşylyǧy mäselesı turaly oilana bastaǧan.
Älemdık mäselenı şeşuge baǧyttalǧan joba
Dananyŋ ǧylymi jobasy atmosferadaǧy ylǧaldy jinap, ony auyz suǧa ainaldyruǧa negızdelgen. Qūrylǧynyŋ basty erekşelıgı – onyŋ elektr energiiasyn qajet etpeuı. Jüie tolyqtai kün energiiasynyŋ kömegımen jūmys ısteidı.
Önertapqyştyŋ aituynşa, qūrylǧynyŋ negızgı bölıgı – aliuminii fumaraty negızındegı arnaiy nanomaterial. Ol auadaǧy su molekulalaryn özıne tartyp, keiın olardy sūiyq suǧa ainaldyruǧa mümkındık beredı.
Jobanyŋ taǧy bır maŋyzdy artyqşylyǧy – qoldanylatyn materialdyŋ ekologiialyq qauıpsızdıgı. Ol uly emes ärı bes jyl paidalanǧannan keiın qaita öŋdelıp, qaita qoldanuǧa jaraidy.
Osyndai erekşelıkterdıŋ arqasynda qūrylǧyny elektr jelısı joq şalǧai auyldarda, sondai-aq qūrǧaq klimatty öŋırlerde paidalanuǧa bolady.
Zerthanadaǧy alǧaşqy täjıribeler
Būl ideiany jüzege asyru oŋai bolǧan joq. Dana ǧylymi jūmystaryn jetıldıru üşın Qazaqstan-Britan tehnikalyq universitetınıŋ Joǧary himiialyq injeneriia mektebıne özı hat jazǧan.
Oǧan tehnikalyq ǧylymdar magistrı Rinat Jänıbekov qoldau körsetıp, universitet zerthanasynda täjıribe jürgızuge mümkındık bergen.
Alǧaşynda ǧylymi jetekşı mektep oquşysynyŋ mūndai kürdelı taqyrypty taŋdauyna kümänmen qaraǧan. Alaida Dananyŋ daiyndyq deŋgeiı men ǧylymi ädebietterdı aǧylşyn tılınde erkın oqyp, taldai alatynyn körgennen keiın onyŋ jobasyna senım artqan.
Zerthanadaǧy jūmystardyŋ nätijesınde Dana nanoqūrylymdardyŋ qasietterın zerttep, atmosferadan su jinaityn qūrylǧynyŋ jūmys ısteitın ülgısın jasap şyqty.
Halyqaralyq jarystardaǧy jeŋıster
Dananyŋ ǧylymi eŋbegı alǧaş ret halyqaralyq deŋgeide 2025 jyly joǧary baǧalandy. Ol Oŋtüstık Koreianyŋ Seul qalasynda ötken düniejüzılık jastar ǧylymi olimpiadasynda (WICO) altyn medal jeŋıp aldy.
Joba keiın İndoneziiadaǧy YISF halyqaralyq ǧylymi baiqauynda, KazSmartSpace jobalar konkursynda jäne äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınde ötken halyqaralyq himiia konferensiiasynda jüldelı oryndarǧa ie boldy.
2026 jyly Dananyŋ jetıstıgı jaŋa beleske köterıldı. Ol Avstriianyŋ Vena qalasynda Bırıkken Ūlttar Ūiymynyŋ ştab-päterınde ötken Cleantech Days Forum 2026 halyqaralyq forumynda Qazaqstan atynan qatysyp, älemnıŋ eŋ üzdık üş jas önertapqyşynyŋ qataryna endı.
Būl forum jasyl tehnologiialar salasyndaǧy eŋ bedeldı halyqaralyq alaŋdardyŋ bırı sanalady.
Qazaqstanda jobany synaqtan ötkızu josparlanyp otyr
Dananyŋ jobasy halyqaralyq marapattarmen ǧana şektelıp qalǧan joq.
Qazaqstannyŋ Su resurstary jäne irrigasiia ministrlıgımen pilottyq yntymaqtastyq turaly memorandumǧa qol qoiyldy. Qūjat aiasynda qūrylǧyny elımızdıŋ su tapşy öŋırlerınde synaqtan ötkızu josparlanǧan.
Pilottyq joba barysynda qūrylǧynyŋ ärtürlı klimat jaǧdaiyndaǧy tiımdılıgı zerttelıp, alynǧan nätijelerge ǧylymi saraptama jasalady. Eger synaqtar sättı ötse, tehnologiiany keŋınen qoldanu mümkındıgı qarastyrylmaq.
Sonymen qatar jobaǧa Euraziia ūlttyq universitetınıŋ ǧalymdary da ǧylymi qoldau körsetuge daiyn ekenderın bıldırgen. Tıptı jas zertteuşınıŋ eŋbegı Qazaqstanda da joǧary baǧalandy. Dana Almaty qalasy äkımınıŋ arnaiy syilyǧynyŋ laureaty atandy. Sonymen bırge onyŋ jobasy G SIP baǧdarlamasy aiasynda 5 million teŋge kölemındegı grant jeŋıp alyp, Qazaqstandaǧy üzdık üş jasyl tehnologiianyŋ qataryna endı.
Mektep ūjymy da būl jetıstıktı ǧylymǧa jasalǧan investisiianyŋ nätijesı dep baǧalaidy. Bügınde №79 gimnaziiasynda STEM kabinetterı men robototehnika zerthanalary jūmys ısteidı. Osyndai orta talantty oquşylardyŋ ǧylymi ızdenıspen ainalysuyna mümkındık berıp otyr.
Güljan TULEKOVA: Talap qoia bılıp, oiyn erkın jetkıze bılgen mūǧalım ǧana öz märtebesın kötere alady
