Teŋge jinaudy hobbige ainaldyrǧan astanalyq 26 jastaǧy Äset Tynymbai 6 jyldan berı äues bolǧan ısınıŋ qyr-syrymen tanystyrdy. Kolleksiiasynda az danamen şyǧarylǧan, erekşe dizainymen közge tüsetın jäne tıptı öndırıstık aqauy bar tiyndar da kezdesedı.
Numizmattyŋ aituynşa, keibır tiyndardyŋ qūny uaqyt öte kele bırneşe ese ösuı mümkın. «Adyrna» ūlttyq portaly kolleksionerden sirek aqşalardy qalai tanuǧa bolatynyn, qazaqstandyq tiyndardyŋ qandai türlerı sūranysqa ie ekenın jäne būl hobbidıŋ qyr-syryn sūrady.
Tiyn jinauǧa qyzyǧuşylyǧy bala kezınen bastalǧan Äset Tynymbai alǧaşynda qolyna tüsken şeteldık jäne Keŋes Odaǧy kezeŋındegı aqşalardy jinaǧan. Al Qazaqstan teŋgelerıne qyzyǧuşylyǧy alty jyl būryn oianǧan. Bügınde onyŋ kolleksiiasynda Täuelsızdık jyldarynan berı şyǧarylǧan türlı tiyndar bar. Numizmat äsırese az danamen basylǧan jäne öndırıstık aqauy bar aqşalardy joǧary baǧalaidy.
«200 TEŊGELIK QAǦAZ AQŞA TÜRTKI BOLDY»
Äsettıŋ aituynşa, tiyn jinauǧa degen qyzyǧuşylyǧy bala kezınen bar. Bastapqyda aqşanyŋ syrtqy körınısı men dizainyna qyzyǧyp, közıne tüsken ädemı tiyndardy jinai bergen.
«Tiyn jinauǧa qyzyǧuşylyǧym bala kezden bar. Bastapqyda türı ädemı eken dep jinaitynmyn. Alǧaşqy tiyndarym Keŋes Odaǧynyŋ jäne şeteldık aqşalar boldy. Qazaqstan numizmatikasyna kelgenıme alty jyldai uaqyt öttı. Būǧan qaǧaz 200 teŋgelerdıŋ ainalymnan sirei bastauy türtkı boldy», – deidı kolleksioner.
Qazır Äset kolleksiiasyndaǧy tiyndardyŋ naqty sanyn aita almaidy. Sebebı barlyǧyn sanap şyqpaǧan. Degenmen jinaǧan düniesı az emes. Onyŋ kolleksiiasynda köne tiyndar köp kezdespeidı. Öitkenı ol negızınen 1993 jyldan bastap, iaǧni Täuelsız Qazaqstan kezeŋınde şyǧarylǧan aqşalardy jinaidy.
«Kolleksiiamdaǧy eŋ sirek tiyndar – az danamen şyǧarylǧandary. Mysaly, 300 nemese 500 dana bolyp basylǧan tiyndar bar. Solardyŋ bırı – Baiqoŋyrdyŋ 70 jyldyǧyna arnalǧan tiyn», – deidı ol.
100 TEŊGENI NEGE 20 MYŊ TEŊGEGE SATYP ALMAQ BOLDY?
Būǧan deiın Äsettıŋ äleumettık jelıde 100 teŋgelık tiyndy 20 myŋ teŋgege satyp alatyny turaly videosy qyzu talqyǧa tüsken edı. Jazba jarty millionǧa juyq qaralym jinap, jelı qoldanuşylary arasynda türlı pıkır tuǧyzdy. Kolleksioner būl ūsynysty ızdegen tiynyn tezırek tabu üşın jariialaǧanyn aitady.
«Izdegen tiynymdy jūrtqa jariialasam, menıŋ jinaitynymdy körgen adamdar arasynda ūsynys jasaityndar bolady dep oiladym. Osylaişa qajettı tiyndy tabu oŋaiyraq bolar edı. Sondyqtan 100 teŋgenı 20 myŋ teŋgege satyp alatynymdy aityp video tüsırdım», – deidı Äset.
Onyŋ sözınşe, kolleksionerler arasynda sūranysqa ie tiyndardyŋ qataryna şekteulı taralymmen şyǧarylǧan ülgıler jatady. Mäselen, «Kökbörı», «Altyn Dän dalasy», «Tūmar», «Tasbaqa» seriialaryndaǧy tiyndar erekşe baǧalanady.
Äsettıŋ özı de osy uaqytqa deiın bır tiynǧa qomaqty qarajat jūmsaǧan. Onyŋ aituynşa, kolleksiiasyndaǧy eŋ qymbat ülgınıŋ bırı – «Kökbörı» kümıs tiyny.
AQAUY BAR TİYNDAR NEGE QYMBAT BAǦALANADY?
Numizmattyŋ aituynşa, tiynnyŋ sirek kezdesetının syrtqy körınısıne qarap bırden anyqtau mümkın emes. Ol üşın belgılı bır deŋgeide bılım men täjıribe qajet. Äsırese, öndırıs kezınde ketken qatelıkter kolleksionerlerdıŋ qyzyǧuşylyǧyn tudyrady.
«Teŋge saraiynda tiyndar soǧylyp jatqan kezde qūrylǧynyŋ qatelıgınen aqauy bar ülgıler şyǧyp ketuı mümkın. Kolleksionerler sondai tiyndardy jinaǧandy ūnatady. Sebebı mūndai aqauy bar aqşalar kez kelgen adamnyŋ qolyna tüse bermeidı. Mysaly, tolyq sary metaldan nemese tolyq aq metaldan basylyp şyqqan 100 teŋgelık tiyndar bar. Negızınde, olardyŋ qūramy basqa boluy kerek. Osyndai jaǧdai basqa nominaldaǧy tiyndarda da kezdesedı. Keide metaldary auysyp ketıp, tiyn qate basylyp şyǧady», – deidı ol.
Äset sirek tiyndardy ızdeu üşın bırneşe joldy qoldanady. Eger jaŋa tiyn ainalymǧa şyqqan kezde ülgerse, bankten satyp alady. Al banktegı qory tausylsa, alypsatarlardan nemese arnaiy kolleksionerler chattarynan ızdeidı. Qazaqstanda numizmatikany serık etken adamdar az emes. Olardyŋ özara täjıribe almasyp, tiyn satyp alyp, satatyn arnaiy ortasy qalyptasqan. Jabyq chattarda auksiondar men sauda-sattyqtar da ūiymdastyrylady.
«TEŊGE – TÄUELSIZDIGIMIZDIŊ NYŞANY»
Äset üşın Qazaqstannyŋ ūlttyq valiutasy – jai ǧana tölem qūraly emes, el tarihy men mädenietın tanytatyn qūndylyq.
«Qazaqstannyŋ ūlttyq valiutasy – Täuelsızdıgımızdıŋ nyşany. Sebebı köptegen el bız siiaqty töl valiutasymen maqtana almaidy. Qazaqstan teŋgelerınıŋ dizainy erekşe, ūlttyq naqyşta jasalǧan. Aqşalarymyzdan salt-dästürımız ben köşpendılık tarihymyzdyŋ ızın baiqauǧa bolady», – deidı ol.
Kolleksionerdıŋ aituynşa, Qazaqstanda şyǧarylǧan tiyndardyŋ arasynda ūlttyq qūndylyqtardy därıpteitın seriialar erekşe oryn alady. Sonyŋ bırı – «Salt-dästür, ädet-ǧūryp jäne ūlttyq oiyndar» seriiasy. Būl toptamada tūsaukeser, bata, qyrqynan şyǧaru, sündet toi, toǧyzqūmalaq, qyz quu sekıldı qazaq halqynyŋ salt-dästürı men ūlttyq oiyndary beinelengen tiyndar bar.
Äsettıŋ pıkırınşe, mūndai aqşalar – ūlttyq mädenietımızdı nasihattaudyŋ bır joly. Qazaqstan tiyndaryna şeteldık kolleksionerler de qyzyǧuşylyq tanytady. Mäselen, Reseidegı numizmattar arasynda da qazaqstandyq aqşalardy jinaityndar bar.
TİYN JİNAU – HOBBİ ME, ÄLDE TABYS KÖZI ME?
Äset üşın numizmatika – eŋ aldymen süiıktı ısı. Ol kolleksiiasyndaǧy artyq tiyndaryn satyp, ornyna özınde joq ülgılerdı alatyn kezderı bolmasa, būl ıstı tūraqty tabys közıne ainaldyrudy maqsat etpeidı. Kolleksionerdıŋ aituynşa, tiynnyŋ qūnyna onyŋ sirektıgımen qatar saqtalu jaǧdaiy da äser etedı. Uaqyt öte kele baǧasy ösuı üşın aqşany bastapqy qalpynda saqtau maŋyzdy.
«Kolleksiialyq tiyndardyŋ qūny artuy üşın olardy mınsız küiınde saqtau qajet. Qolmen ūstamai, betın syryp almauǧa tyrysyp, ūqypty qarau kerek. Qysqasy, mäpelep ūstaǧan jön. Kez kelgen qaǧaz aqşa men tiyn saqtalu jaǧdaiyna qarai baǧalanady. Eger tozyp ketse, qūny da tömendeidı», - deidı ol.
Al tiyn jinaudy endı bastaǧysy keletın jandarǧa Äset bırden qymbat ülgılerge qyzyqpai, qarapaiym ärı qoljetımdı tiyndardan bastaudy ūsynady.
«Eŋ aldymen arzandarynan bastaǧan jön. Sonda qaltaǧa auyrlyq tüspeidı. Keiın bırtındep kolleksiiany tolyqtyruǧa bolady. Mysaly, menıŋ aldaǧy josparym – jinaǧymdy odan ärı köbeitıp, özımde joq tiyndardy tabu», - dep tüiındedı kolleksioner.
Gülbarşyn Nūrhan
«Adyrna»
