Qazaqstanda jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuı eldıŋ saiasi jaŋǧyruyndaǧy maŋyzdy kezeŋ retınde baǧalanuda. Negızgı zaŋ memlekettık basqaru jüiesın jetıldıruge, qūqyq üstemdıgın nyǧaituǧa jäne ūzaq merzımdı institusionaldyq reformalardy jüzege asyruǧa qūqyqtyq negız qalyptastyrady. Sarapşylardyŋ pıkırınşe, būl özgerıster Qazaqstannyŋ tūraqty ärı bäsekege qabılettı memleket retınde damuyna jaŋa serpın beruge baǧyttalǧan.
Saiasattanuşy Ardaq Montaevtyŋ aituynşa, Konstitusiianyŋ tiımdılıgı onyŋ qabyldanuymen emes, ıs jüzınde oryndaluymen ölşenedı. Onyŋ pıkırınşe, zaŋ üstemdıgın qamtamasyz etu, memlekettık instituttardyŋ jauapkerşılıgın arttyru, adami kapitaldy damytu jäne tūraqty saiasi reformalardy kezeŋ-kezeŋımen ıske asyru Qazaqstannyŋ ışkı tūraqtylyǧyn nyǧaityp qana qoimai, halyqaralyq arenadaǧy bedelı men investisiialyq tartymdylyǧyn da arttyra tüsedı.
- Bügın Qazaqstanda auqymdy saiasi reformalardyŋ qorytyndysy bolǧan jaŋa Konstitusiia resmi türde küşıne endı. Sızdıŋ oiyŋyzşa, būl tarihi kezeŋ Qazaqstan memlekettılıgınıŋ odan ärı damuy üşın qandai maŋyzǧa ie?
- Būl Qazaqstannyŋ memlekettık basqaru jüiesın jaŋa sapalyq deŋgeige köteruge baǧyttalǧan maŋyzdy tarihi kezeŋ. Konstitusiia – kez kelgen memlekettıŋ qūqyqtyq ırgetasy. Sondyqtan onyŋ jaŋaruy qoǧamnyŋ jaŋa sūranystaryna jauap beretın saiasi jäne qūqyqtyq jüienı qalyptastyruǧa mümkındık beredı. Jaŋa Konstitusiia memlekettık instituttardyŋ jauapkerşılıgın küşeitıp, azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧaudyŋ tiımdı tetıkterın jetıldıruge baǧyttalǧan.
Täjıribege süiensek, köptegen memleketter damu kezeŋınde konstitusiialyq reformalar arqyly basqaru jüiesın jaŋǧyrtyp, ekonomikalyq jäne saiasi tūraqtylyqqa qol jetkızgen. Qazaqstan da osy joldy taŋdap otyr. Būl elımızdıŋ ūzaq merzımdı tūraqty damuyna, memlekettık instituttardyŋ tiımdılıgıne jäne qoǧamnyŋ memleketke degen senımınıŋ artuyna negız bolady.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev jaŋa Konstitusiianyŋ Ädılettı Qazaqstandy qūrudyŋ negızıne ainaluy tiıs ekenın bırneşe ret atap öttı. Konstitusiialyq reformanyŋ tek qūqyqtyq qūjat qana emes, memlekettıŋ ūzaq merzımdı damu strategiiasyna ainaluy qanşalyqty maŋyzdy?
- Būl öte maŋyzdy. Sebebı Konstitusiia tek zaŋdar jiyntyǧy emes, eldıŋ bolaşaq damu baǧytyn aiqyndaityn strategiialyq qūjat boluy tiıs. Eger Konstitusiiada bekıtılgen qaǧidattar kündelıktı memlekettık saiasattyŋ negızıne ainalsa, onda reformalar jüielı ärı sabaqtastyqpen jüzege asady.
Ädılettı Qazaqstan ideiasynyŋ mänı – zaŋnyŋ üstemdıgın qamtamasyz etu, azamattardyŋ mümkındıkterın keŋeitu jäne memlekettık basqarudyŋ aşyqtyǧyn arttyru. Mūndai qūndylyqtar qoǧamnyŋ barlyq salasyna engızılgen kezde ǧana naqty nätije beredı. Mysaly, memlekettık qyzmet körsetu sapasynyŋ artuy, azamattardyŋ şeşım qabyldau üderısıne belsendı qatysuy jäne memlekettık organdardyŋ eseptılıgınıŋ küşeiuı – osy strategiialyq baǧyttyŋ naqty körınısterı.
- Parlament aldynda söilegen sözınde Prezident jaŋa Konstitusiiada zaŋ üstemdıgıne, adami kapitaldy damytuǧa, ǧylymǧa, bılımge, innovasiialarǧa, sifrlandyruǧa jäne äleumettık memleket qūruǧa erekşe män berılgenın atap öttı. Sızdıŋ oiyŋyzşa, mūndai basymdyqtar qazırgı älemdık memlekettık damu ürdısterıne qanşalyqty säikes keledı?
- Būl basymdyqtar qazırgı jahandyq damu ürdısterımen tolyq ündesedı. XXI ǧasyrda elderdıŋ bäsekege qabılettılıgı tabiǧi resurstarmen emes, eŋ aldymen adami kapitaldyŋ sapasymen, bılım deŋgeiımen jäne innovasiialyq äleuetımen ölşenedı.
Mysaly, Singapur, Oŋtüstık Koreia jäne Finliandiia siiaqty memleketter bılımge, ǧylymǧa jäne sifrlyq tehnologiialarǧa basymdyq beru arqyly joǧary ekonomikalyq nätijelerge qol jetkızdı. Qazaqstan da osy baǧytty ūstana otyryp, adami kapitaldy damytuǧa, sifrlyq ekonomikany qalyptastyruǧa jäne ǧylymǧa investisiia saluǧa erekşe köŋıl bölıp keledı.
Zaŋ üstemdıgı men tiımdı memlekettık instituttar būl üderısterdıŋ tūraqty damuyna jaǧdai jasaidy. Sondyqtan jaŋa Konstitusiiada osy baǧyttardyŋ basymdyq retınde belgılenuı – älemdık täjıribege sai qabyldanǧan strategiialyq şeşım.
- Prezident reformalardyŋ negızgı nätijelerınıŋ bırı retınde memlekettık bilıktıŋ jaŋa arhitekturasynyŋ qalyptasuyn jäne eldegı tereŋ institusionaldyq jaŋǧyrudyŋ bastaluyn atady. Osyndai auqymdy özgerısterdı jüzege asyruda jäne olardyŋ ūzaq merzımdı tiımdılıgın qamtamasyz etude saiasi köşbasşylyqtyŋ rölı qanşalyqty maŋyzdy?
- Kez kelgen auqymdy reformanyŋ tabysty boluy saiasi erık-jıgerge jäne köşbasşylyqqa tıkelei bailanysty. Öitkenı reformalardy bastau ǧana emes, olardy jüielı türde jüzege asyryp, sabaqtastyǧyn saqtau da asa maŋyzdy.
Saiasi köşbasşylyq qoǧamdy ortaq maqsatqa jūmyldyryp, memlekettık instituttardyŋ üilesımdı jūmys ısteuıne yqpal etedı. Sonymen qatar reformalardyŋ nätijesın tūraqty baqylap, qajet bolǧan jaǧdaida olardy zaman talabyna beiımdeu de köşbasşylyqtyŋ maŋyzdy mındetı.
Älemdık täjıribede institusionaldyq reformalardy däiektı jüzege asyrǧan memleketter ūzaq merzımdı tūraqtylyq pen ekonomikalyq ösımge qol jetkızgen. Qazaqstan üşın de reformalardyŋ kezeŋ-kezeŋımen jalǧasuy memlekettık basqarudyŋ tiımdılıgın arttyryp, azamattardyŋ memleketke degen senımın nyǧaitady.
- Jaŋa Konstitusiiada ūlttyq bırlık, qoǧamdyq kelısım, zaŋ üstemdıgın qūrmetteu, adami kapitaldy, ǧylym men innovasiialardy damytu siiaqty qūndylyqtar bekıtılgen. Sızdıŋ oiyŋyzşa, Konstitusiianyŋ memlekettık bilık jüiesın aiqyndap qana qoimai, ūzaq merzımdı ūlttyq qūndylyqtar men damu basymdyqtaryn bekıtuı qanşalyqty maŋyzdy?
- Konstitusiia memlekettıŋ qūqyqtyq negızı ǧana emes, onyŋ qūndylyqtyq baǧdarynyŋ da aiqyn körınısı boluy tiıs. Ūlttyq bırlık, qoǧamdyq kelısım jäne zaŋ üstemdıgı siiaqty qaǧidattar qoǧamnyŋ tūraqty damuynyŋ negızgı tıregı sanalady.
Sonymen qatar adami kapitalǧa, ǧylym men innovasiiaǧa basymdyq beru Qazaqstannyŋ ūzaq merzımdı damu modelın aiqyndaidy. Būl qūndylyqtar memlekettık saiasattyŋ sabaqtastyǧyn qamtamasyz etıp, bolaşaq ūrpaqtyŋ bäsekege qabılettı boluyna jaǧdai jasaidy.
Älemdık täjıribe körsetkendei, ortaq ūlttyq qūndylyqtarǧa süiengen memleketter ışkı tūraqtylyqty saqtap, halyqaralyq arenada da senımdı ärıptes retınde tanylady. Sondyqtan Konstitusiiada osyndai basymdyqtardyŋ bekıtıluı elımızdıŋ tūraqty damuyna qyzmet etedı.
- Eger jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuı Qazaqstan damuynyŋ jaŋa kezeŋınıŋ bastaluyn bıldırse, Sızdıŋ oiyŋyzşa, aldaǧy jyldary qandai saiasi, ekonomikalyq jäne äleumettık özgerısterdıŋ oryn aluy yqtimal?
- Aldaǧy jyldary saiasi salada memlekettık instituttardyŋ tiımdılıgı men aşyqtyǧynyŋ artuyn, azamattardyŋ qoǧamdyq-saiasi üderısterge belsendı qatysuyn jäne memlekettık basqarudyŋ sapasynyŋ jaqsaruyn kütuge bolady. Būl qoǧam men memleket arasyndaǧy özara senımdı nyǧaitady.
Ekonomikalyq tūrǧydan qūqyqtyq tūraqtylyqtyŋ küşeiuı investisiialyq ahualdy jaqsartyp, jaŋa öndırısterdıŋ aşyluyna, käsıpkerlıktıŋ damuyna jäne ekonomikany ärtaraptandyruǧa mümkındık beredı. İnvestorlar üşın eŋ maŋyzdy faktorlardyŋ bırı – boljamdy ärı tūraqty qūqyqtyq orta, al konstitusiialyq reformalar osy baǧyttaǧy senımdı küşeitedı.
Äleumettık salada bılım beru, densaulyq saqtau, ǧylym jäne sifrlyq qyzmetterdıŋ sapasyn arttyruǧa baǧyttalǧan özgerıster jalǧasady dep kütıledı. Būl halyqtyŋ ömır süru sapasyn jaqsartyp, jastardyŋ äleuetın tolyq jüzege asyruǧa mümkındık beredı.
Jalpy alǧanda, jaŋa Konstitusiiany tiımdı ıske asyru Qazaqstannyŋ tūraqty, qūqyqtyq jäne bäsekege qabılettı memleket retınde odan ärı nyǧaiuyna yqpal etedı. Eŋ bastysy – reformalardyŋ jüielı jalǧasuy men olardyŋ naqty nätijeler arqyly körınıs tabuy. Osyndai sabaqtastyq saqtalǧan jaǧdaida Qazaqstannyŋ halyqaralyq bedelı de, ışkı damu äleuetı de jaŋa deŋgeige köterıledı.
