Қазақстанда жаңа Конституцияның күшіне енуі елдің саяси жаңғыруындағы маңызды кезең ретінде бағалануда. Негізгі заң мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіруге, құқық үстемдігін нығайтуға және ұзақ мерзімді институционалдық реформаларды жүзеге асыруға құқықтық негіз қалыптастырады. Сарапшылардың пікірінше, бұл өзгерістер Қазақстанның тұрақты әрі бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде дамуына жаңа серпін беруге бағытталған.
Саясаттанушы Ардақ Монтаевтың айтуынша, Конституцияның тиімділігі оның қабылдануымен емес, іс жүзінде орындалуымен өлшенеді. Оның пікірінше, заң үстемдігін қамтамасыз ету, мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыру, адами капиталды дамыту және тұрақты саяси реформаларды кезең-кезеңімен іске асыру Қазақстанның ішкі тұрақтылығын нығайтып қана қоймай, халықаралық аренадағы беделі мен инвестициялық тартымдылығын да арттыра түседі.
- Бүгін Қазақстанда ауқымды саяси реформалардың қорытындысы болған жаңа Конституция ресми түрде күшіне енді. Сіздің ойыңызша, бұл тарихи кезең Қазақстан мемлекеттілігінің одан әрі дамуы үшін қандай маңызға ие?
- Бұл Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесін жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталған маңызды тарихи кезең. Конституция – кез келген мемлекеттің құқықтық іргетасы. Сондықтан оның жаңаруы қоғамның жаңа сұраныстарына жауап беретін саяси және құқықтық жүйені қалыптастыруға мүмкіндік береді. Жаңа Конституция мемлекеттік институттардың жауапкершілігін күшейтіп, азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін жетілдіруге бағытталған.
Тәжірибеге сүйенсек, көптеген мемлекеттер даму кезеңінде конституциялық реформалар арқылы басқару жүйесін жаңғыртып, экономикалық және саяси тұрақтылыққа қол жеткізген. Қазақстан да осы жолды таңдап отыр. Бұл еліміздің ұзақ мерзімді тұрақты дамуына, мемлекеттік институттардың тиімділігіне және қоғамның мемлекетке деген сенімінің артуына негіз болады.
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Конституцияның Әділетті Қазақстанды құрудың негізіне айналуы тиіс екенін бірнеше рет атап өтті. Конституциялық реформаның тек құқықтық құжат қана емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді даму стратегиясына айналуы қаншалықты маңызды?
- Бұл өте маңызды. Себебі Конституция тек заңдар жиынтығы емес, елдің болашақ даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат болуы тиіс. Егер Конституцияда бекітілген қағидаттар күнделікті мемлекеттік саясаттың негізіне айналса, онда реформалар жүйелі әрі сабақтастықпен жүзеге асады.
Әділетті Қазақстан идеясының мәні – заңның үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың мүмкіндіктерін кеңейту және мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттыру. Мұндай құндылықтар қоғамның барлық саласына енгізілген кезде ғана нақты нәтиже береді. Мысалы, мемлекеттік қызмет көрсету сапасының артуы, азаматтардың шешім қабылдау үдерісіне белсенді қатысуы және мемлекеттік органдардың есептілігінің күшеюі – осы стратегиялық бағыттың нақты көріністері.
- Парламент алдында сөйлеген сөзінде Президент жаңа Конституцияда заң үстемдігіне, адами капиталды дамытуға, ғылымға, білімге, инновацияларға, цифрландыруға және әлеуметтік мемлекет құруға ерекше мән берілгенін атап өтті. Сіздің ойыңызша, мұндай басымдықтар қазіргі әлемдік мемлекеттік даму үрдістеріне қаншалықты сәйкес келеді?
- Бұл басымдықтар қазіргі жаһандық даму үрдістерімен толық үндеседі. XXI ғасырда елдердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстармен емес, ең алдымен адами капиталдың сапасымен, білім деңгейімен және инновациялық әлеуетімен өлшенеді.
Мысалы, Сингапур, Оңтүстік Корея және Финляндия сияқты мемлекеттер білімге, ғылымға және цифрлық технологияларға басымдық беру арқылы жоғары экономикалық нәтижелерге қол жеткізді. Қазақстан да осы бағытты ұстана отырып, адами капиталды дамытуға, цифрлық экономиканы қалыптастыруға және ғылымға инвестиция салуға ерекше көңіл бөліп келеді.
Заң үстемдігі мен тиімді мемлекеттік институттар бұл үдерістердің тұрақты дамуына жағдай жасайды. Сондықтан жаңа Конституцияда осы бағыттардың басымдық ретінде белгіленуі – әлемдік тәжірибеге сай қабылданған стратегиялық шешім.
- Президент реформалардың негізгі нәтижелерінің бірі ретінде мемлекеттік биліктің жаңа архитектурасының қалыптасуын және елдегі терең институционалдық жаңғырудың басталуын атады. Осындай ауқымды өзгерістерді жүзеге асыруда және олардың ұзақ мерзімді тиімділігін қамтамасыз етуде саяси көшбасшылықтың рөлі қаншалықты маңызды?
- Кез келген ауқымды реформаның табысты болуы саяси ерік-жігерге және көшбасшылыққа тікелей байланысты. Өйткені реформаларды бастау ғана емес, оларды жүйелі түрде жүзеге асырып, сабақтастығын сақтау да аса маңызды.
Саяси көшбасшылық қоғамды ортақ мақсатқа жұмылдырып, мемлекеттік институттардың үйлесімді жұмыс істеуіне ықпал етеді. Сонымен қатар реформалардың нәтижесін тұрақты бақылап, қажет болған жағдайда оларды заман талабына бейімдеу де көшбасшылықтың маңызды міндеті.
Әлемдік тәжірибеде институционалдық реформаларды дәйекті жүзеге асырған мемлекеттер ұзақ мерзімді тұрақтылық пен экономикалық өсімге қол жеткізген. Қазақстан үшін де реформалардың кезең-кезеңімен жалғасуы мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырып, азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтады.
- Жаңа Конституцияда ұлттық бірлік, қоғамдық келісім, заң үстемдігін құрметтеу, адами капиталды, ғылым мен инновацияларды дамыту сияқты құндылықтар бекітілген. Сіздің ойыңызша, Конституцияның мемлекеттік билік жүйесін айқындап қана қоймай, ұзақ мерзімді ұлттық құндылықтар мен даму басымдықтарын бекітуі қаншалықты маңызды?
- Конституция мемлекеттің құқықтық негізі ғана емес, оның құндылықтық бағдарының да айқын көрінісі болуы тиіс. Ұлттық бірлік, қоғамдық келісім және заң үстемдігі сияқты қағидаттар қоғамның тұрақты дамуының негізгі тірегі саналады.
Сонымен қатар адами капиталға, ғылым мен инновацияға басымдық беру Қазақстанның ұзақ мерзімді даму моделін айқындайды. Бұл құндылықтар мемлекеттік саясаттың сабақтастығын қамтамасыз етіп, болашақ ұрпақтың бәсекеге қабілетті болуына жағдай жасайды.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ортақ ұлттық құндылықтарға сүйенген мемлекеттер ішкі тұрақтылықты сақтап, халықаралық аренада да сенімді әріптес ретінде танылады. Сондықтан Конституцияда осындай басымдықтардың бекітілуі еліміздің тұрақты дамуына қызмет етеді.
- Егер жаңа Конституцияның күшіне енуі Қазақстан дамуының жаңа кезеңінің басталуын білдірсе, Сіздің ойыңызша, алдағы жылдары қандай саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістердің орын алуы ықтимал?
- Алдағы жылдары саяси салада мемлекеттік институттардың тиімділігі мен ашықтығының артуын, азаматтардың қоғамдық-саяси үдерістерге белсенді қатысуын және мемлекеттік басқарудың сапасының жақсаруын күтуге болады. Бұл қоғам мен мемлекет арасындағы өзара сенімді нығайтады.
Экономикалық тұрғыдан құқықтық тұрақтылықтың күшеюі инвестициялық ахуалды жақсартып, жаңа өндірістердің ашылуына, кәсіпкерліктің дамуына және экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік береді. Инвесторлар үшін ең маңызды факторлардың бірі – болжамды әрі тұрақты құқықтық орта, ал конституциялық реформалар осы бағыттағы сенімді күшейтеді.
Әлеуметтік салада білім беру, денсаулық сақтау, ғылым және цифрлық қызметтердің сапасын арттыруға бағытталған өзгерістер жалғасады деп күтіледі. Бұл халықтың өмір сүру сапасын жақсартып, жастардың әлеуетін толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, жаңа Конституцияны тиімді іске асыру Қазақстанның тұрақты, құқықтық және бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде одан әрі нығаюына ықпал етеді. Ең бастысы – реформалардың жүйелі жалғасуы мен олардың нақты нәтижелер арқылы көрініс табуы. Осындай сабақтастық сақталған жағдайда Қазақстанның халықаралық беделі де, ішкі даму әлеуеті де жаңа деңгейге көтеріледі.
