Mädeniet jäne aqparat ministrlıgı janyndaǧy Memlekettık rämızder jäne geraldikalyq belgıler jönındegı saraptamalyq keŋesten äzırge tek Semei qalasy men Jetısu oblysynyŋ töltaŋbalary ǧana ötken.
Qalǧan 89 qala men 16 oblystyŋ rämızderı būl saraptamalyq süzgıden älı ötpegen küide qalyp otyr. Al 195 audan men 2163 auyldyq okrugtıŋ geraldikalyq belgılerı tıptı qaralu kezeŋıne de jetpegen, iaǧni jüielık tūrǧyda tūtas bır deŋgeidıŋ rämızdık kartasy älı künge deiın räsımdelmegen küide tūr.
PREZİDENTTIŊ MOIYNDAUY
Qazırgı taŋda öŋırlık rämızderdı (zaŋda – nyşan)bekıtu men paidalanu tärtıbı äkımşılık deŋgeide belgılı bır jüiege tüskendei körıngenımen, onyŋ ışkı ǧylymi özegı, qūqyqtyq şekarasy jäne geraldikalyq negızı älı de tolyq naqtylanbaǧan.Qaǧaz jüzınde bar, täjıribede bar, bıraq ǧylymi keŋıstıkte orny tübegeilı bekımegen būl qūbylys –bügıngı geraldikalyq saiasattyŋ eŋ älsız tūstarynyŋ bırı retınde körınıs berıp otyr.
2023 jylǧy 17 mausymda Türkıstan qalasynda ötken Ūlttyq qūryltaida Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev eldegı geraldika jüiesın jetıldıru mäselesın arnaiy köterıp, būl saladaǧy olqylyqtardy aşyq körsettı. Prezident öz sözınde:«Men jaqynda Assambleia sessiiasynda elımızdıŋ geraldika belgılerın jetıldıru qajettıgı turaly aittym. Aldymen aimaqtardyŋ jäne qalalardyŋ taŋbasyn bıryŋǧai ülgıge keltıru kerek dep sanaimyn. Qazır olardyŋ köbınıŋ mazmūny jäne pışını ärkelkı. Soǧan bailanysty qoǧamda jiı syn da aitylady. Būl salaǧa mūqiiat taldau jasap, ortaq ūstanymdar äzırleu qajet. Aimaqtyq simvoldardy (dūrysy – rämız. avt.) äzırleu jäne bekıtu tärtıbın barlyq öŋırge bırdei etıp, retke keltırgen jön», – dep Ükımetke naqty tapsyrma jüktedı.
Būl mälımdeme öŋırlık rämızder salasyndaǧy jüiesızdık pen bırızdılıktıŋ joqtyǧyn memlekettık deŋgeide moiyndau boldy. Şynynda da, oblystar men qalalardyŋ qoldanystaǧy rämızderınıŋ pışındık qūrylymy, kompozisiialyq şeşımı, tüstık üilesımı men mazmūndyq negızı ärtürlı, köp jaǧdaida geraldikalyq talaptarǧa säikes kelmeidı. Sonyŋ saldarynan öŋırlık rämızderdıŋ bır bölıgı resmi rämızdık sipattan görı körkem emblemalyq deŋgeide qalyp qoiǧan. Mäselen, bır öŋırdıŋ rämızınde kün beinesı basym bolsa, ekınşısınde tau nemese egıstık motivı üstem. Bıraq būl belgılerdıŋ eşqaisysy bıryŋǧai geraldikalyq standartqa tolyq baǧynbaidy.
«NYŞAN» BA, ÄLDE «RÄMIZ» BE?
Osy jüiesızdıktı retteuge baǧyttalǧan, Mädeniet jäne aqparat ministrlıgı äzırlegen qaǧidalardyŋ özınde de ışkı qaişylyqtar bar. Eŋ aldymen közge tüsetını – terminologiialyq auys-tüiıs. Qūjattarda resmi qoldanystaǧy «rämız» ūǧymy şetke yǧystyrylyp, onyŋ ornyna ädebi sipattaǧy «nyşan» sözı engızılgen. Būl – jai ǧana söz almasu emes. Būl – qūqyqtyq tabiǧatty būrmalau jäne geraldikalyq jüienıŋ özegıne tıkelei soqqy beretın konseptualdyq auytqu.
Nege? «Rämız» – şartty maǧynasy bar zattai belgı ǧana emes, ol – qūqyqtyq jäne geraldikalyq tūrǧydan naqty reglamenttelgen kategoriia. Onyŋ kompozisiialyq qūrylymy, tüster jüiesı, proporsiialary halyqaralyq jäne ūlttyq geraldikalyq normalarmen bekıtıledı. Būl – erkın tüsındırıletın ūǧym emes, qūqyqtyq rejimı aiqyn, standartqa baǧynatyn jüie. Ol Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasynda jäne «Memlekettık rämızder turaly» konstitusiialyq zaŋda naqty ornyqqan. Al «nyşan» – belgı, işara, syrtqy körınıs degen jalpylama maǧyna beretın söz. Ol ǧylymi kategoriia da, qūqyqtyq ūǧym da emes.
Negızınen söileu tılınde jäne körkem ädebiette qoldanylatyn būl terminnıŋ rämızdık märtebesı joq, qūqyqtyq şekarasy belgılenbegen, kompozisiialyq qūrylymy reglamenttelmegen. Iаǧni ol eşqandai geraldikalyq standartqa täueldı emes, demek – jauapkerşılıgı de, ölşemı de joq ūǧym. Sondyqtan «rämız» ben «nyşandy» teŋ qoiu – jai terminologiialyq qatelık emes. Būl – qūqyqtyq ūǧymdy beitarap sözben almastyru arqyly onyŋ normativtık negızın būrmalau. «Rämız» naqty normalarǧa süiense, «nyşan» erkın tüsındıruge jol aşady. «Rämız» – jüie, «nyşan» – sipattama. «Rämız» – qūqyqtyq institut, «nyşan» – tıldık belgı. Demek, būl jerde mäsele atauda emes. Mäsele – qūqyqtyq aiqyndyq pen ǧylymi däldıktıŋ joiyluynda. Termindegı būlyŋǧyrlyq avtomatty türde normanyŋ älsıreuıne, al normanyŋ älsıreuı tūtas geraldikalyq jüienıŋ küireuıne äkeledı.
Dästürlı geraldikada negızgı qūrylymdyq element – qalqan. Būl jai ǧana körkemdık forma emes, tūtas jüienıŋ qaŋqasy. Qalqannyŋ ışınde tüster, belgıler, rämızder qataŋ tärtıppen, naqty erejelerge säikes ornalastyrylady. Ol kompozisiiany bırıktıretın ǧana emes, ony retteitın, şekteitın jäne qūqyqtyq män beretın qūrylym. Basqaşa aitqanda, qalqan – geraldikanyŋ «qaŋqasy» men «tärtıbı». Būl – ǧasyrlar boiy qalyptasqan halyqaralyq standart. Al ministrlık qaǧidalarynda «nyşannyŋ» pışını de, qūrylymy da mülde körsetılmegen. Būl – jai kemşılık emes, ūǧymnyŋ tabiǧatynan tuyndaityn olqylyq. Sebebı «nyşan» tüsınıgınıŋ özınde geometriialyq pışın, kompozisiialyq tärtıp nemese qūrylymdyq talap degen närse joq. Demek, mūndai termin arqyly bırızdı geraldikalyq jüie qūru mümkın emes.Nätijesınde «nyşan» halyqaralyq jäne ūlttyq geraldikalyq standarttarǧa säikes kelmeitın, qūrylymsyz, şekteusız belgıge ainalady. Onyŋ naqty anyqtamasynyŋ bolmauy – onyŋ qūqyqtyq märtebesınıŋ de, qoldanu aiasynyŋ da, şekarasynyŋ da joq ekenın bıldıredı. Būl jaǧdai konkurstarda subektivtı şeşımderdıŋ köbeiuıne, resmi räsımderde tüsındırudıŋ ärkelkılıgıne, al qūqyq qoldanuda beibereket praktikaǧa alyp keledı. Eŋ bastysy – mūndai belgı geraldikalyq jüiege kıre almaidy. Öitkenı geraldikada kez kelgen belgı naqty talaptarǧa baǧynady: standarttalǧan pışın, däl proporsiialar, bekıtılgen tüster jüiesı, kompozisiialyq tärtıp jäne aiqyn rämızdık mazmūn. Būl talaptarsyz kez kelgen beine – jai grafika ǧana, rämız emes. «Nyşan» ūǧymynda osy talaptardyŋ eşqaisysy joq. Sondyqtan ol geraldikalyq kategoriia retınde ömır süre almaidy.Osydan tuyndaityn basty sūraq: qūrylymy, şekarasy jäne normasy joq belgı qalaişa qūqyqtyq märtebege ie bola alady? Eger būl sūraqqa naqty jauap bolmasa, onda mäsele jekelegen normalarda emes – bükıl jüienıŋ negızınde jatyr.
Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiiasynda jäne «Memlekettık rämızder turaly» konstitusiialyq zaŋda «rämız» ūǧymy naqty ärı bırmändı qūqyqtyq kategoriia retınde bekıtılgen. Demek, osy ūǧym memlekettık rämızdık jüienıŋ ırgetasy bolyp tabylady. Logika boiynşa, öŋırlık deŋgeidegı belgıler de däl osy qūqyqtyq jäne geraldikalyq jüienıŋ şeŋberınde qalyptasuǧa tiıs edı. Alaida «öŋırlık nyşan» degen jasandy kategoriianyŋ engızıluı būl tūtastyqty būzyp otyr. Būl – jai balama atau emes, qūqyqtyq jüieden ädeiı nemese beisanaly türde alşaqtau. Bır jaǧynda – naqty reglamenttelgen «rämız», ekınşı jaǧynda – qūqyqtyq şekarasy anyqtalmaǧan «nyşan». Būlaişa qosarlanǧan jüie bırızdılıktı emes, tüsındırme erkındıgın tuǧyzady, al ol öz kezegınde qūqyqtyq tūraqsyzdyqqa alyp keledı.
ÄLEMDE QALAI, AUYL-AIMAQTA QALAI?
Älemdık täjıribe būǧan mülde kerı baǧytty körsetedı. Fransiiada aimaqtyq gerbter, Germaniiada jergılıktı rämızder, Japoniiada prefekturalyq belgıler – barlyǧy qataŋ geraldikalyq jäne qūqyqtyq jüiege baǧynady. Olar körkem beine retınde emes, qūqyqtyq-tarihi kod retınde bekıtıledı jäne naqty normalarmen qorǧalady. Iаǧni atauy da, märtebesı de, qūrylymy da bır jüiege bırıktırılgen.Al bızdegı «nyşan» ūǧymy būl deŋgeige jetpek tügılı, onyŋ qai kategoriiaǧa jatatyny da anyq emes. Ol – rämız de emes, emblema da emes, bıraq resmi räsımder arqyly bekıtıledı. Nätijesınde qūqyqtyq tūrǧydan anyqtalmaǧan, ǧylymi negızı älsız, aralyq sipattaǧy belgı paida bolady. Būl – jüienı tolyqtyru emes, ony ıştei ydyratu.
Prezident tapsyrmasy geraldikalyq keŋıstıktı jüieleuge, ortaq standart qalyptastyruǧa jäne öŋırlık rämızderdıŋ qūqyqtyq märtebesın naqty aiqyndauǧa baǧyttalǧan. Būl jerde mäsele jeke täsılder men vedomstvolyq interpretasiiada emes, tūtas memlekettık logikada jatyr.
Öŋırlık rämızder – estetikalyq joba nemese jergılıktı dizain elementı emes. Būl – memlekettıŋ rämızdık arhitekturasynyŋ ajyramas bölıgı. Demek, mūnda körkemdık erkındık emes, qataŋ ǧylymi tärtıp pen qūqyqtyq bırızdılık üstem boluǧa tiıs. Kerısınşe jaǧdaida är öŋır öz betınşe qalyptastyrǧan belgıge süienıp, nätijesınde ortaq ūlttyq rämızdık jüiemen üilespeitın, fragmenttelgen vizualdy keŋıstık paida bolady. Būl – jüienıŋ tūtastyǧyn älsıretetın faktor.
Bıryŋǧai ūstanymdar äzırleu – memlekettıŋ rämızdık saiasatynyŋ strategiialyq bölıgı. Öŋırlık rämızder tarihi sabaqtastyqty, mädeni erekşelıktı jäne aumaqtyq bıregeilıktı saqtai otyryp, bırtūtas geraldikalyq qaǧidattarǧa qataŋ türde negızdeluge tiıs. Alaida qazırgı qaǧida Mädeniet jäne aqparat ministrlıgı janyndaǧy Memlekettık rämızder jäne geraldikalyq belgıler jönındegı saraptamalyq keŋestıŋ tolyqqandy ǧylymi talqysynan ötpegen. Onyŋ resmi ǧylymi qorytyndysynyŋ bolmauy – jai räsımdık kemşılık emes. Būl qūjattyŋ ǧylymi negızın älsıretetın, al onyŋ saldary retınde qūqyqtyq jäne geraldikalyq sapasyna tıkelei äser etetın jüielık aqau. Osyndai jaǧdaida qabyldanǧan qaǧidalar ǧylymi saraptamadan ötken norma emes, äkımşılık kelısım deŋgeiınde qalyp qoiady. Al rämızdık saiasatta mūndai täsıl ūzaq merzımde jüienıŋ bırızdılıgın emes, onyŋ bytyraŋqylyǧyn küşeitedı.
Eŋ kürdelı tüiın – qūqyqtyq vakuum. «Nyşan» ūǧymynyŋ zaŋdyq şekarasy aiqyn bekıtılmegen jaǧdaida, onyŋ mazmūny da, qoldanylu aiasy da, qūqyqtyq qorǧaluy da naqty jüiege tüspei, ärtürlı tüsındıruge jol aşyq küiınde qalady. Mūndai jaǧdaida bır ǧana terminnıŋ özı äkımşılık täjıribede ärtürlı mazmūnǧa ie bolyp, qūqyq qoldanu täjıribesınde bırızdılıktı būzady. Būl – memlekettık rämızder salasy üşın jol berılmeitın asa qaterlı ahual.
Rämızder jüiesı – erkın interpretasiiaǧa süienetın keŋıstık emes, ol qataŋ reglamenttelgen qūqyqtyq jäne geraldikalyq tärtıpke baǧynatyn tūtas qūrylym. Sondyqtan mūnda ūǧymdardyŋ däldıgı – jai ǧana lingvistikalyq mäsele emes, memlekettık jüienıŋ tūraqtylyǧyn aiqyndaityn faktor. Termindegı auytqu mazmūndy būzady, al mazmūndaǧy būzylu bırtūtas jüienıŋ ırgesın şaiqaltady.
Osy tūrǧydan alǧanda, «öŋırlık nyşan» terminın qoldanu – tek atau taŋdaudaǧy qatelık emes, qūqyqtyq tabiǧaty tolyq qalyptasqan «rämız» ūǧymyn beitaraptandyryp, onyŋ ornyna mazmūny naqtylanbaǧan, qūqyqtyq märtebesı kömeskı kategoriiany engızu äreketı.
Qūjattyŋ öz logikasyna üŋılsek, būl belgı konkurs arqyly taŋdalady, qoǧamdyq talqylaudan ötedı, saraptamalyq keŋeste qaralady jäne mäslihat deŋgeiınde bekıtıledı. Iаǧni barlyq räsımdık tızbek onyŋ resmi, memlekettık sipattaǧy belgı ekenın aiqyn körsetedı. Al mūndai märtebedegı obektını «nyşan» dep atau – onyŋ qūqyqtyq tabiǧatyn tömendetıp qana qoimai, ony geraldikalyq jüieden ışınara ajyratatyn konseptualdyq säikessızdıkke äkeledı.
Sebebı «nyşan» – qūqyqtyq kategoriia emes, ol köbıne ädebi, beinelı jäne sipattamalyq deŋgeide qoldanylatyn ūǧym. Onyŋ qūrylymdyq standarttary da, geraldikalyq talaptary da, qorǧau tetıkterı de zaŋ jüzınde bekıtılmegen.Sondyqtan mäsele tek termin auystyruda emes, bırtūtas jüienıŋ logikalyq tūtastyǧynda. Eger räsım rämızge tän bolsa, mazmūn rämızdık sipatta bolsa, al qūqyqtyq märtebe belgısız ūǧymǧa tırelse, onda būl – jüielık qaişylyqtyŋ aiqyn körınısı. Mūndai jaǧdaida atau men mazmūnnyŋ arasynda alşaqtyq paida bolyp, qūqyqtyq jüie ışkı üilesımdılıgın joǧaltady. Osy sebeptı «öŋırlık nyşan» emes, barlyq qūqyqtyq jäne geraldikalyq ölşemderge sai keletın «öŋırlık rämız» ūǧymy ǧana jüienıŋ tūtastyǧyn saqtai alady.
Älemdık geraldika täjıribesınde äkımşılık-aumaqtyq bırlıkterdıŋ resmi belgılerı naqty qūqyqtyq jäne tarihi negızı bar «gerb» (eltaŋba, töltaŋba) retınde ornyqqan. Būl – ǧasyrlar boiy qalyptasqan, rämızdık beinenı ǧana emes, memlekettık jäne aumaqtyq identifikasiiany qūqyqtyq deŋgeide bekıtetın jüie. Osy jüiede ärbır belgı kompozisiialyq qūrylymǧa, tüsterdıŋ geraldikalyq zaŋdylyǧyna jäne tarihi mazmūnǧa qataŋ baǧynady. Al «öŋırlık nyşan» degen kategoriia geraldika ǧylymynyŋ eşbır klassikalyq baǧytynada qoldanylmaidy, ǧylymi ainalymda ornyqpaǧan, metodologiialyq tūrǧydan da bekıtılmegen ūǧym. Onyŋ bolmauy – jai terminologiialyq kemşılık emes, būl tūtas jüienıŋ ǧylymi negızden ajyrai bastaǧanyn bıldıretın simptom. Sebebı geraldikada atauy joq kategoriia – qūqyqtyq jäne rämızdık jüiede orny joq obekt degen söz. Osy tūrǧydan qaraǧanda, būl – jeke termindık qate emes, geraldikalyq jüienıŋ ışkı qūrylymyna tıkelei äser etetın konseptualdyq säikessızdık. Iаǧni belgı bar, räsım bar, bekıtu tetıgı bar, bıraq ony sipattaityn ǧylymi kategoriia joq. Mūndai jaǧdaida jüie logikalyq tūtastyǧyn joǧaltyp, formaldy räsım men mazmūndyq negızdıŋ arasynda alşaqtyq paida bolady.
Qaǧidanyŋ 4-tarmaǧynda «geraldikalyq belgılerdı saqtau» qajettıgı naqty körsetılgenı – qūjattyŋ özı geraldikalyq jüienıŋ bar ekenın moiyndaitynyn bıldıredı. Iаǧni normativtık deŋgeide geraldikadan bas tartu joq, kerısınşe ony saqtau talaby bar. Bıraq däl osy qūjattyŋ atauynda jäne negızgı terminologiialyq özegınde «nyşan» ūǧymynyŋ qoldanyluy – ışkı qaişylyqty aiqyn körsetedı.Būl qaişylyq kezdeisoq üilespeuşılık emes, normativtık qūrylymdaǧy logikalyq dissonans. Bır jaǧynan, qūjat geraldikalyq standarttarǧa süienudı talap etedı, ekınşı jaǧynan, geraldikaǧa qatysy joq, qūqyqtyq tūrǧydan naqtylanbaǧan «nyşan» ūǧymyn negızgı kategoriia retınde engızedı. Nätijesınde qūjattyŋ mazmūny men terminologiialyq apparaty bır-bırıne säikes kelmei, jüienıŋ ışkı tūtastyǧyn älsıretetın jaǧdai qalyptasady. Osylaişa, mäsele tek atauda emes, tūtas qūqyqtyq-ǧylymi arhitekturanyŋ üilesımınde. Geraldikalyq talap bar, bıraq geraldikalyq termin joq jerde jüienıŋ özı tolyqqandy jūmys ıstei almaidy.
GERALDİKA JAI ǦANA ATAU EMES
Taǧy bır dauly jäne ǧylymi tūrǧydan asa mūqiiat qaraudy talap etetın tūs – 5-tarmaqtaǧy rulyq jäne taipalyq belgılerge qatysty tolyq tyiym normasy. Būl ereje syrttai qaraǧanda qoǧamdyq bırlık pen ideologiialyq tūtastyqty qorǧauǧa baǧyttalǧandai körıngenımen, onyŋ ışkı mazmūny tarihi-mädeni şyndyqpen tolyq üilespeidı. Qazaqtyŋ dästürlı taŋba jüiesı – jai rämızdık belgıleu ǧana emes, ol ǧasyrlar boiy qalyptasqan äleumettık qūrylymnyŋ, qūqyqtyq qatynastardyŋ jäne mädeni kodtyŋ körınısı. Ru taŋbalary men taipa taŋbalary belgılı bır tarihi kezeŋde tek etnografiialyq belgı emes, menşık, aumaqtyq säikestık jäne qauymdyq tanym jüiesınıŋ ajyramas bölıgı bolǧan. Demek, būl jüienı tolyqtai terısteu nemese bırjaqty tyiym salu – tarihi fenomendı normativtık akt deŋgeiınde joqqa şyǧaru qaupın tudyrady. Mūndai täsıl ǧylymi ädısnama tūrǧysynan da negızsız, sebebı ol mädeni qūbylysty onyŋ tarihi evoliusiiasynan bölıp alyp, tek qazırgı saiasi interpretasiia aiasynda ǧana qarastyrady. Al būl – dästürlı taŋba mädenietın elemeu degen söz. Nätijesınde qūqyqtyq norma tarihi-mädeni konteksten ajyrap, bırjaqty jäne tar tüsındırmege täueldı bolyp qalady. Osy tūrǧydan alǧanda, tolyq tyiym salu formulasy ǧylymi negızdeudı talap etedı. Öitkenı kez kelgen tarihi taŋba jüiesı özınıŋ bastapqy kontekstınen ajyratylǧanda, ol avtomatty türde rämızdık deŋgeiden normativtık şekteuge ötedı, al būl mädeni mūranyŋ qūqyqtyq tūrǧydan dūrys baǧalanbauyna äkeluı mümkın. Sondyqtan mäselenı absoliuttık tyiym logikasymen emes, mazmūndyq saralau qaǧidatymen qarastyrǧan äldeqaida dūrys. Iаǧni tarihi-mädeni qūndylyǧy bar belgılerdı moiyndai otyryp, olardyŋ qoǧamdyq keŋıstıktegı qoldanyluyn naqty qūqyqtyq şekteuler arqyly retteu qajet. Osyǧan säikes ǧylymi tūrǧydan neǧūrlym negızdı nūsqa mynadai boluy tiıs: «Qoǧamdyq bölınuşılıkke äkeletın rulyq nemese taipalyq belgılerdı paidalanuǧa jol berılmeidı». Mūndai tūjyrym bır jaǧynan tarihi-mädeni şyndyqty joqqa şyǧarmaidy, ekınşı jaǧynan qoǧamdyq tūtastyqty saqtaidy.
Qaǧida mätınınde geraldikaǧa qatysty naqty, ölşenetın jäne mındettı normalardyŋ joqtyǧy aiqyn baiqalady. Atap aitqanda, geraldikalyq jüienıŋ ırgelı elementterı – qalqannyŋ pışındık qūrylymy, tüsterdıŋ klassikalyq tinkturalyq jüiesı, kompozisiialyq tepe-teŋdık qaǧidattary, sondai-aq rämızdık elementterdıŋ özara üilesım zaŋdylyqtary – qūjatta mülde reglamenttelmegen.Būl olqylyq tehnikalyq kemşılık qana emes. Būl – geraldikany ǧylymi pän retınde qalyptastyrǧan halyqaralyq täjıribeden sanaly ne beisanaly türde alşaqtaudy bıldıretın ädısnamalyq vakuum. Sebebı geraldika – körkem bezendıru jiyntyǧy emes, qataŋ erejelerge baǧynatyn rämızdık-qūqyqtyq jüie. Onda ärbır syzyqtyŋ, ärbır tüs kombinasiiasynyŋ jäne ärbır kompozisiialyq şeşımnıŋ özındık maǧynasy men normativtık salmaǧy bar. Al atalǧan qaǧidada osy bazalyq qūrylymdyq elementterdıŋ bolmauy geraldikalyq belgını jobalau prosesın erkın, rettelmegen körkemdık interpretasiia deŋgeiıne tüsırıp jıberedı. Būl jaǧdaida nätije standarttalǧan rämız emes, ärtürlı deŋgeidegı subektivtı grafikalyq şeşımder jiyntyǧyna ainalu qaupı joǧary. Sonyŋ saldarynan qūjat geraldikany jüie retınde emes, tek atau deŋgeiınde ǧana moiyndap, onyŋ ışkı qūrylymdyq logikasyn tolyq aşyp körsetpeidı. Būl – geraldikalyq talaptardyŋ institusionaldyq tūrǧyda jüielenbei, deklarativtı sipatta ǧana qalǧanyn bıldıretın maŋyzdy aiǧaq. Osydan kelıp, qaǧidadaǧy basty mäsele jekelegen normalardyŋ jetıspeuı emes, geraldikany bırtūtas qūrylym retınde qarastyratyn ädısnamalyq negızdıŋ joqtyǧynda.
QAZAQTYŊ DÄSTÜRLI TAŊBALYQ JÜIESI
Taǧy bır tüitkıl – ǧylymi saraptamanyŋ institusionaldyq deŋgeide älsırep, şeşuşı rölden yǧystyryluy. Qaǧida qūrylymyna nazar audarsaq, saraptamalyq keŋes tek ädıstemelık-konsultativtık organ retınde ǧana sipattalǧan, iaǧni onyŋ tūjyrymdary mındettı küşke ie emes, tek ūsynystyq sipatta qalady. Būl jaǧdai geraldikalyq şeşım qabyldau tızbegındegı negızgı tepe-teŋdıktı būzady. Sebebı ǧylymi saraptama – rämızdık jüielerde estetikalyq pıkır bıldıretın qosymşa qūrylym emes, ol mazmūnnyŋ tarihi, geraldikalyq säikestıgın anyqtaityn negızgı süzgı boluǧa tiıs. Al onyŋ şeşuşı emes, keŋesşı deŋgeige tüsırıluı ǧylymi ölşemnıŋ normativtık deŋgeiden yǧystyrylǧanyn körsetedı. Nätijesınde soŋǧy şeşım äkımdık pen mäslihat deŋgeiınde qabyldanady. Būl – basqaruşylyq logika tūrǧysynan tüsınıktı bolǧanymen, geraldikalyq jüie üşın jetkılıksız. Öitkenı rämız – äkımşılık kelısımnıŋ nätijesı emes, ol tarihi, mädeni jäne ǧylymi saraptamadan ötken sintezdıŋ jemısı boluy kerek. Ǧylymi salada soŋǧy söz käsıbi mamandarda, geraldika, tarih jäne mädeniettanu salasyndaǧy sarapşylarda boluy zaŋdy talap. Al eger şeşım qabyldau tızbegı äkımşılık räsımder men vedomstvolyq kelısımderge köbırek süiense, onda rämızdık nätije mazmūndyq tereŋdıkke emes, räsımdık üilesımge täueldı bolady. Mūndai modeldıŋ basty saldary – jüienıŋ sapalyq ölşemnen formaldyq ölşemge auysuy. Iаǧni maŋyzdysy – ǧylymi negızdelgen mazmūn emes, proseduranyŋ dūrys ötuı bolyp qalady. Al būl öz kezegınde geraldikalyq önımnıŋ tarihi-rämızdık qūndylyǧyn älsıretıp, ony tek äkımşılık bekıtılgen grafikalyq belgı deŋgeiıne tüsıru qaupın tudyrady.
Qūjatta öŋırlık nyşannyŋ medaldarda, formalyq kiımderde, sondai-aq türlı ūiymdardyŋ emblemalyq jüiesınde qoldanyluy közdelgenımen, onyŋ qūqyqtyq märtebesın qorǧau, rūqsatsyz paidalanuyn şekteu nemese būrmalauǧa qarsy jauapkerşılık tetıkterı naqty reglamenttelmegen. Būl – rämızdık belgını normativtık deŋgeige köterıp tūryp, ony qūqyqtyq qorǧau infraqūrylymymen qamtamasyz etpeu degendı bıldıredı. Iаǧni belgı resmi ainalymǧa engızıledı, memlekettık jäne qoǧamdyq keŋıstıkte keŋınen qoldanylady, bıraq sol belgınıŋ tūtastyǧyn saqtaityn qūqyqtyq immunitet qalyptastyrylmaidy. Mūndai jaǧdaida «nyşan» formaldy türde moiyndalǧanymen, mazmūndyq tūrǧydan qorǧalmaǧan obektke ainalady. Onyŋ grafikalyq beinesın özgertu, kommersiialyq maqsatta rūqsatsyz paidalanu nemese bedelın tömendetetın būrmalaular jasau siiaqty äreketterge naqty qūqyqtyq tosqauyl qoiylmaidy. Būl öz kezegınde rämızdık keŋıstıkte baqylausyz replikasiia men stilistikalyq erkındıktıŋ şamadan tys keŋeiuıne jol aşady.
Geraldikalyq jüiede kez kelgen belgı tek bekıtıluımen emes, onyŋ qorǧaluynyŋ qūqyqtyq rejimımen de anyqtalady. Belgınıŋ märtebesı – onyŋ qoldanylu aiasy ǧana emes, sonymen qatar onyŋ būzyludan, özgertıluden jäne rūqsatsyz köşıruden qorǧalu deŋgeiımen ölşenedı. Al qarastyrylyp otyrǧan qūjatta däl osy ekınşı komponent – qorǧau mehanizmı jüielık türde qamtylmaǧan. Osynyŋ nätijesınde bır paradoks qalyptasady: belgı bar, ony qoldanu aiasy bar, bıraq ony saqtaityn qūqyqtyq «qaŋqa» joq. Būl jaǧdai öŋırlık rämızderdıŋ qūqyqtyq kategoriiadan görı deklarativtı vizualdy element deŋgeiıne tüsırıp, onyŋ institusionaldyq tūraqtylyǧyn älsıretedı.
Būl qaǧidanyŋ negızgı tüitkılı tek terminologiialyq säikessızdıkpen şektelmeidı. Mūnda mäsele äldeqaida tereŋırek – bırtūtas ǧylymi-ädısnamalyq jüienıŋ ışkı tūtastyǧy būzylǧan. Iаǧni jekelegen ūǧymdardyŋ almastyryluy emes, sol ūǧymdardyŋ negızınde jatqan geraldikalyq oilau jüiesınıŋ älsıreuı baiqalady. Eŋ aldymen, «rämız» ben «nyşan» ūǧymdarynyŋ ara-jıgı ǧylymi jäne qūqyqtyq deŋgeide naqty ajyratylmaǧan. Būl – tek sözdık aiyrmaşylyq emes, qūqyqtyq märtebesı bar kategoriia men mazmūny kömeskı, standarttalmaǧan ūǧymnyŋ bır deŋgeide qarastyryluy degen söz. Mūndai täsıl jüienıŋ logikalyq qūrylymyn būzyp, normativtık aiqyndyqty älsıretedı. Sonymen qatar geraldikanyŋ käsıbi talaptary – kompozisiialyq tepe-teŋdık, tüstık jüie, tarihi rämızder, qūrylymdyq standarttar qūjatta tolyqqandy eskerılmegen. Būl geraldikany ǧylymi pän retınde emes, formaldy bezendıru deŋgeiınde qarastyru qaupın küşeitedı. Al mūndai reduksiia onyŋ mazmūndyq tereŋdıgın aitarlyqtai tömendetedı.Odan bölek, tarihi taŋba mädenietınıŋ sabaqtastyǧy da jüielı türde eskerılmei qalǧan. Qazaqtyŋ dästürlı taŋbalyq jüiesı – tek etnografiialyq derek emes, ol tarihi jadynyŋ, äleumettık qūrylymnyŋ jäne mädeni kodtyŋ bır bölıgı. Osy konteksten ajyratu geraldikalyq şeşımderdıŋ tarihi negızın älsıretedı.
QAITPEK KEREK?
Osynyŋ barlyǧy jinaqtala kele, öŋırlık rämızder ǧylymi negızdelgen geraldikalyq qaǧidaǧa emes, äkımşılık räsımder men vedomstvolyq şeşımderge täueldı bolyp qalǧanyn körsetedı. Būl jaǧdai rämızdık jüienıŋ mazmūndyq tereŋdıgın azaityp, ony ǧylymi rettelgen qūrylymnan görı basqaruşylyq deŋgeidegı formaldy mehanizmge jaqyndatady.
Ūsynystar:
1. «Öŋırlık nyşan» terminın «öŋırlık rämız» dep resmi bekıtu.
2. Öŋırlık rämız ūǧymyn qūqyqtyq-geraldikalyq tūrǧyda naqtylap, onyŋ balama atauy retınde «töltaŋba» terminın normativtık ainalymǧa engızu (eltaŋba – memlekettık deŋgeide, töltaŋba – öŋırlık deŋgeide).
3. Geraldikalyq standarttardy naqty engızu: kompozisiia, tüster gammasy, proporsiialar, rämızdık mazmūn.
4. Qūqyqtyq märtebenı aiqyndau: öŋırlık rämızder (töltaŋbalar) memlekettık rämızder jüiesımen üilesımdı bırtūtas ierarhiialyq qūrylym qūrauy tiıs.
5. Konkurs, qoǧamdyq talqylau jäne saraptamalyq baǧalau räsımderın tolyq reglamentteu.
6. Geraldikalyq belgılerdı äzırleu jäne bekıtu prosesınde Mädeniet jäne aqparat ministrlıgı janyndaǧy saraptamalyq keŋestıŋ mındettı ǧylymi-qorytyndy rölın zaŋmen bekıtu.
7. Öŋırlık rämızderdı (töltaŋbalardy) zaŋsyz paidalanu, būrmalau jäne kommersiialyq maqsatta qoldanuǧa qarsy qūqyqtyq qorǧau mehanizmın engızu.
8. Är öŋırdıŋ tarihi-mädeni taŋba jüiesın (rulyq, aimaqtyq, tarihi simvolika) ǧylymi negızde eskeretın geraldikalyq arhiv jäne derekqor qalyptastyru.
Eger rämızder mäselesı ǧylymi-geraldikalyq standarttardan ajyrap, tek ädebi, beinelı nemese stilistikalyq terminder şeŋberınde ǧana retteletın bolsa, onda būl ürdıs uaqyt öte kele jeke bır salalyq qatelık emes, tūtas jüielık daǧdarysqa ūlasady. Mūndai jaǧdaida qazaq geraldikasy bırtındep özınıŋ konseptualdyq negızınen aiyrylyp, ışkı qūrylymy älsıregen, tarihi-ǧylymi ırgetasy şaiqalǧan jüiege ainalu qaupı bar. Öitkenı rämız – jai ǧana vizualdy kompozisiia nemese körkembezendıru emes. Ol – tarihi jadynyŋ jinaqtalǧan kody, ūlttyŋ ruhani immunitetın aiqyndaityn simvoldyq qorǧan jäne memlekettılık mädenietınıŋ konsentrlengen, yqşamdalǧan körınısı. Rämız arqyly memleket özınıŋ tarihi sabaqtastyǧyn, keŋıstıktık bıregeilıgın jäne mädeni identifikasiiasyn bekıtedı. Sondyqtan mūndai deŋgeidegı qūjattar emosiialyq paiymǧa, stilistikalyq äserge nemese tıldık äsemdıkke süienbei, qataŋ ǧylymi däldıkke, tarihi sabaqtastyq prinsipıne jäne käsıbi geraldikalyq saraptamanyŋ süzgısınen ötken tūjyrymdarǧa negızdeluge tiıs. Būl – talǧam mäselesı emes, jüienıŋ tūraqtylyǧyn qamtamasyz etetın mındettı şart.
Olai bolmaǧan jaǧdaida, ūlttyq rämızder jüiesı özınıŋ mazmūndyq özegınen ajyrap, ǧylymi negızın joǧaltyp, tek formaldy räsımderge qūrylǧan, män-maǧynasy älsıregen qaǧaz jüzındegı qūrylymǧa ainalyp tynady.
Aidyn Rysbekūly,
Geraldist
