Sūhbat qoǧamda asa qyzyǧuşylyqqa ie «päter alu» taqyrybyn qozǧaidy. Būl materialda sarapşymen bırge nelıkten qazırgı jastar erterek baspanaly boluǧa tyrysatyny taldandy. Tūrǧyn üi naryǧynda 16 jyldan astam jūmys jasap kele jatqan qarjyger naqty baǧdarlamalardy atap, olardyŋ şartyn egjei-tegjeilı tüsındırdı.
JAŊA JYLDY ÖZ ÜIIŊIZDE QARSY ALǦYŊYZ KELSE
Äleumettık jelıde jastar arasynda meilınşe erterek baspanaly boludy nasihattaityndar köbeidı. Tıptı üilı boludyŋ türlı nūsqalary men naqty algoritmderı de keŋınen aityla bastady. Sonyŋ arqasynda bolar, elımızde jasqa tolmaǧan 283 357 azamat Otbasy bank arqyly baspanaly bolyp ülgerıptı. Jalpy būl Z buynnyŋ qarjylyq trendterdı erte tüsınuınen be, älde ata-anadan tezırek separasiialanuǧa degen ūmtylys pa? Mümkın būl qarjylyq sauattyŋ artuynan şyǧar? Jalpy Qazaqstanda 20 jasta baspanaly bolu mümkın be? Būl taqyrypty bız tūrǧyn üi jäne ipoteka salasynda 16 jyldyq täjıribesı bar qarjyger Perizat Bauyrjanqyzymen talqyladyq.
– Perizat hanym, äleumettık jelıde «20-25 jasqa deiın öz üiıŋ boluy kerek» degen pıkır jiı aitylady. Jastar arasynda baspana aluǧa degen ūmtylystyŋ soŋǧy kezde küşeiuıne ne sebep boldy dep oilaisyz?
– Menıŋ oiymşa, üi alu jas talǧamaidy. Adam 18 jasqa tolǧannan keiın-aq baspanaly boludy oilauy kerek. «30 jasqa deiın oqimyn, odan keiın jūmys ısteimın, odan keiın üi alamyn» dep jüre berudıŋ qajetı joq. Özın däleldep, jūmys ıstep, tabys tauyp jürgen adam 23 jasqa deiın üi aluǧa ūmtylǧany dūrys. Mysaly, menıŋ komandamda ekı jyldai jürgen bır jıgıt bar. Qazır jasy 28-de. Ol 3 päter jäne 90 şarşy metrlık kommersiialyq nysan alyp ülgerdı. Oǧan kezınde «asyqpa» desem, ol būl şeşımdı keiınge qaldyrar ma edı... Menıŋ komandamda 22 jasynda üi alǧan jıgıt te bar. Oǧan üi aludyŋ maŋyzyntüsındırdım, al ol qolynan kelgenınşe äreket ettı.
JASTARDYŊ BASPANALY BOLUDAǦY BASTY 3 QATELIGI
– Üi alǧysy keletın jastardyŋ eŋ jiı jıberetın qatelıgı qandai?
– Men negızgı 3 qatelıktı atap öter edım.Bırınşıden, Ūlttyq bank lisenziia bermegen mikroqarjy ūiymdarynan nesie alu. Jastar tez aqşa kerek bolǧan kezde onlain nesie räsımdep jatady. Būl keiın onyŋ ipoteka alu mümkındıgıne kerı äserı etuı mümkın. Ekınşı qatelık – müldem aqşa jinamau. «Ailyǧym az, sondyqtan aqşa jinai almaimyn» dep şaǧymdanatyndar bar. Üi alu üşın kırısıŋızden 10 ne 20 myŋ teŋge bolsa da jinap otyru kerek. Aqşa jinalsa, 1,5 million teŋge bastapqy jarnamen de üi tabuǧa bolady. Uaqyt sozbai, 25-28 şarşy metrlık päter bolsa da alǧan dūrys. Üşınşısı – resmi tabystyŋ bolmauy. Adamǧa tūraqty aqşa tüsıp tūrsa da ony resmi türde däleldeu maŋyzdy. Üi alu üşın zeinetaqy jarnasyn tūraqty audaryp otyrǧan jön. Osy üş närsenı qatar alyp jürseŋız, üi aluǧa bır adym jaqyndadyŋyz degen söz.
– Jastardyŋ qarjylyq sauattylyqty erte igeruıne ne sebep boluy mümkın? Būl qūbylysqa bırneşe jyl boiy jaldamaly päterde jürgen ata-anasynyŋ mysaly äser etuı mümkın dep oilaisyz ba?
–Joq, men būl pıkırmen kelıspeimın. Bala köbıne ata-anasynan körgenın qaitalaidy. Maǧan jastar jiı jazady. Olardyŋ arasynda qaryzǧa batqan ata-anasyna kömektesu üşın nesie alǧandar da bar. Keide ata-anasy balasyna kömektese almaǧandyqtan, jastar üi alu üşın nesiege kırıp, keiın ony tölei almai jüredı.
Būl – psihologiialyq mäsele. Negızınde üi alyp jatqan jastar bala kezınde ata-anasynyŋ üi ne jer alǧanyn körgen. Bala üşın qymbat mülık satyp alu qalypty närsege ainaluǧa tiıs.Sondyqtan ata-ana balasyna öz äreketımen ülgı körsetedı dep aita alamyz.
– Naqty mysal negızınde qarastyryp köreiık. 20 jastaǧy azamat aiyna 250 myŋ teŋge tabady delık. Äzırge bastapqy jarnasy joq. Sız onyŋ ornynda bolsaŋyz, neden bastar edıŋız?
– İpotekany qinalmai töleu üşın ai saiynǧy tölemdı jalaqynyŋ qanşa paiyzynan asyrmaǧan dūrys?
ATA-ANASY KÖMEKTESE ALMAITYN JASTAR QAITPEK?
– Ata-anasy qarjylyq tūrǧyda kömektese almaityn, qalaǧa endı köşken jastar üşın üi alu qanşalyqty qiyn? Olarǧa aiaqqa tūru üşın qanşa uaqyt kerek dep oilaisyz?
– Ärine, olarǧa üi alu qiynyraq bolady. Alaida būl üi alu mümkın emes degen söz emes. Ata-ana balasyna mındettı türde qomaqty soma beruı kerek degen tüsınık joq. Keide balany moraldyq tūrǧyda qoldaudyŋ özı maŋyzdy. «Senıŋ qolyŋnan keledı, bız saǧan senemız» degen sözdıŋ özı jıger beredı. Al bala basqa qalaǧa (mysaly Astanaǧa) kelgen kezde oǧan dūrys baǧyt körsetetın mamannyŋ keŋesı kerek. Öitkenı tūrǧyn üi naryǧynda türlı ūsynys bar, al täjıribesı joq adam şalys basuy mümkın. Eŋ aldymen esepşot aşyp, aqşa jinaudy bastaǧan dūrys. Keiın qūrylys kompaniialaryn zerttep, alǧaşqy jarnasy tömen nūsqalardy qarauǧa bolady. Menıŋ oiymşa, bala 3 jyl ışınde aiaqqa tūruǧa ūmtyluy kerek.
– Qazır jastardyŋ baspana aluyna mümkındık köp dep otyrsyz. Al aldaǧy 5-10 jylda jaǧdai qalai özgeredı? Jastar üşın üi alu jeŋıldei me, älde qiyndai ma?
– Menıŋ oiymşa, tūrǧyn üi naryǧynda adamdardyŋ mümkındıgıne qarai jıktelu küşeiedı. Komfort, komfort+, biznes sanatyndaǧy, infraqūrylymy jaqsy tūrǧyn üilerdıŋ baǧasy şaryqtaidy. 2030 jyldan keiın auyl şaruaşylyǧy men turizmge köbırek köŋıl bölınuı mümkın dep oilaimyn. Soǧan bailanysty ırı qalalardaǧy, äsırese Astanadaǧy tūrǧyn üi qūrylysynyŋ qarqyny baiaulauy yqtimal. Jaŋa üiler azaisa, baǧa ösuı mümkın.
– Özge elderde jastarǧa üi aluǧa qandai mümkındık qarastyrylǧan? Qazaqstanda üi alu basqa eldermen salystyrǧanda qiyn ba?
– Şetelde jastarǧa 2-3 paiyzdyq mölşerlememen ipoteka berıledı, bıraq ol jaqta tūrǧyn üi baǧasy joǧary. Qazaqstanda üidıŋ baǧasy salystyrmaly türde tömen bolǧanymen, ipotekalyq mölşerleme joǧary. Men şetelge şyǧyp, tūrǧyn üi mäselesın qarastyryp kördım jäne Qazaqstanda üi alu qoljetımdırek dep oilaimyn. Būl rette memleket tarapynan jastarǧa arnalǧan baǧdarlamalar köbeiıp jatyr.Mysaly, 18 jastan bastap Otbasy bankı arqyly 5 paiyzdyq mölşerlememen ipoteka aluǧa mümkındık bar. 7-20-25 baǧdarlamasyna da 18 jastan qatysuǧa bolady.
- Sūhbatyŋyzǧa raqmet!
Dariia Ǧūmar
P.S. Sūhbat barysynda Perizat Bauyrjanqyzy maqala avtorynyŋ päterı joq ekenın bılıp, 6 ailyq chellendj jariialady. Endı ol avtordyŋ baspanaly boluyn aldaǧy jarty jyl boiyjeke baqylauynda ūstamaqşy. Baspana sarapşysy Perizat Bauyrjanqyzy jariialaǧan chellendjdıŋ nätijesın aldaǧy uaqytta jariialaityn bolamyz.
