Uaqyt özgergen saiyn köşı-qon saiasaty da jaŋaşa közqarasty talap etude. Qandas taǧdyry – qūr statistika emes, tar jol, taiǧaq keşudegı taǧdyrlar toǧysy. Bügıngı talap pen şekteudıŋ ara-jıgın ajyratu – ūlttyŋ bolaşaǧyna tıkelei äser etetın paiym. Köşı-qon saiasaty, qazırgı baǧyty turaly sūhbatty oqyrman nazaryna ūsynamyz.
Osy oraida qoǧamda qyzu talqyǧa tüsken tüitkılder töŋıregınde Düniejüzı qazaqtary qauymdastyǧy Almaty filialynyŋ basşysy, aqyn Mūrathan Şoqanmen tıldestık.
– Mūrathan aǧa, juyrda Düniejüzı qazaqtary qauymdastyǧynyŋ Almaty filialyna jetekşı bolyp taǧaiyndaldyŋyz. Erekşe erık-jıgerdı talap etetın, jauapkerşılıgı zor qyzmet qoi. Egemendık alǧannan keiın elımızdıŋ tükpır-tükpırıne, onyŋ ışınde Alatau bökterındegı Almaty qalasyna san myŋdaǧan qazaq aǧyldy. Kındık jūrtqa kelgen köştıŋ maŋyzy turaly aitsaŋyz. Keiıngı jyldary Qazaqstan osy bır ūly köştı saiabyrsytyp alǧandai körınedı.
– Biyl qazaq köşıne – 35 jyl. Keler jyly Düniejüzı qazaqtary qauymdastyǧynyŋ qūrylǧanyna da 35 jyl tolmaq. Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy kezeŋınen bastap būl ūiym ūlt köşınıŋ ūiytqysyna ainalyp, atajūrtqa aǧylǧan aǧaiynǧa baǧyt-baǧdar berıp, köştıŋ qarqynyn küşeituge ölşeusız üles qosty.
Qandastarmen bırge elge tek adam sany emes, ūlttyŋ jany oraldy. Tılımız tırıldı, dılımız jaŋǧyrdy, salt-dästürımız qaita saltanat qūrdy. Mädeniet pen önerde, ǧylym men bılımde, käsıp pen näsıpte olardyŋ qoltaŋbasy aiqyn. «Memlekettıŋ basty qazynasy – halyq» desek, sol qazynany eselegen de osy köş. Bügınde eldıŋ är öŋırınde eŋbek etıp jürgen, aty alysqa ketken azamattardyŋ arasynda da qandastar az emes.
Endeşe, Jaŋa Qazaqstan üşın köştı toqtatpau – strategiialyq mındet. Köşı-qon saiasatyna nemqūraily qarau – ūlt bolaşaǧyna salǧyrt qaraumen teŋ.
– Biyl şetten keletın qazaqtarǧa talap küşeidı. Qazaq tılınen emtihan tapsyrady. Qūjattaryn resmi organda bırneşe ret süzgıden ötkızedı. Zaŋ jobasy qandastar köşınıŋ kıdıruıne sebep bola ma degen saual otandastarymyzdy alaŋdatyp otyr.
– Syrtta qalǧan qazaq jai ǧana statistika emes, ol – taǧdyr. Milliondaǧan qandastardyŋ tuysy, bauyry älı de şekara syrtynda, atajūrtqa aŋsary auyp otyr. Osyndai kezde Qazaqstan azamattyǧyn alu üşın qazaqtarǧa test tapsyrudy mındetteu – aqylǧa qonbaityn talap.
Şeteldegı aǧaiynnyŋ jaǧdaiyn eskereiık, jasy bar, jasamysy bar – onlain testıleuge daiyn emes. Tıptı ortaq ülgıdegı älıpbi joq, kirillisany tanymaidy, qarıptı oqi almaidy. Tıldı bıledı, bıraq bırden töselıp kete almaidy.
Sonyŋ saldarynan qarapaiym räsım olar üşın alynbas qamalǧa ainalyp otyr. Al osy älsızdıktı paidalanǧan deldaldar qaltasyn qampaitumen älek. Būl – tek biurokratiialyq mäsele emes, naqty aitqanda, senım mäselesı.
– Äleumettık jelıden qandastar mäselesın qozǧap, dabyl qaǧyp ülgerıpsız...
– Juyrda Astanada ötken döŋgelek üstelde de osy tüitkılder aşyq aityldy. Ökınışke qarai, köşı-qon salasyndaǧy keibır erejeler köştıŋ baiaulauyna ǧana emes, elge kelgen qandastardyŋ köŋılıne syzat tüsıruge sebep bolyp otyr. Öz erkımen kelıp, özegıne tebılgendei küi keşken adamnyŋ köŋılın suytu – syrttaǧy aǧaiynnyŋ da ümıtın üzu.
Al ümıtı üzılgen jūrtty kım paidalanyp ketpeidı?.. Sondyqtan būl mäselenı sozbalaŋǧa salmai, batyl şeşımder qajet.
Äsırese, Qytaidaǧy qazaqtarǧa qoldau körsetu auadai qajet. Öitkenı ärbır qoldau – assimiliasiiaǧa qarsy tosqauyl. Ärbır naqty qadam – alystaǧy aǧaiynnyŋ ümıtın tırıltu. Būl – jai köşı-qon emes, būl – ūlttyŋ saqtalu mäselesı.
– Bır sözben aitqanda, qandastardy qoldau şaralaryn küşeitu kerek deisız ǧoi.
– Şettegı qazaqtyŋ bärınıŋ jaǧdaiy bırdei emes. Bırınıŋ däuletı bar, bırınıŋ tūrmysy tömen. Bırınıŋ mümkındıgı zor, bırı – mūqtaj. Osyny men bır öleŋımde bylai jetkızgen edım:
Alataudan auǧan būlt
Bızge jaumai ötpeidı,
Būltai köşıp el qaşan
Atajūrtqa betteidı?!
Better edı-au köbınıŋ,
Qoly auzyna jetpeidı…
İä, qoly auzyna jetpei jürgender az emes. Al sol qiyndyqty būzyp-jaryp, atajūrtqa jetkende, bız olarǧa süienış bola almasaq, eldıgımızge syn.
– Qazaqstanda barlyq öŋırde qandastarǧa kvota berıle bermeidı. Oǧan qosa elge oralǧan qazaqtardy belgılı bır aimaqtarǧa qonystandyru jönınde naqty talap qoiylu kerek degen ūsynys-pıkır aitylyp jür.
– Memlekettıŋ segız öŋırge ornalastyryp, qarjylai qoldau körsetuı – qūptarlyq ıs. Bıraq bärın bır ölşemge salu dūrys emes. Öz künın özı köre alatyn azamattarǧa taŋdau erkındıgı berıluı tiıs. Olar qai öŋırge barsa da, azamattyq aluyna kedergı bolmauy kerek.
Būl – ädılet. Būl – qūqyq. Būl – memleket deŋgeiınıŋ körsetkışı.
Al kerısınşe bolsa, onda Qazaqstandaǧy adam qūqyǧy turaly aitu – bos sözge ainalady.
– Kürmeulı mäsele köp, halyqaralyq ūiym qyruar şarua atqarady dep senemız.
– «Oida siyrdyŋ müiızı synsa, tauda būǧynyŋ müiızı syrqyraidy» degendei, qandas mäselesı – bar qazaqtyŋ mäselesı. Ony syrttai baqylap otyratyn emes, jürekpen sezınetın uaqyt keldı. Men Düniejüzı qazaqtary qauymdastyǧynyŋ Almaty filialyna basşylyq qyzmetke kırısıp jatyrmyn. Būiyrsa, osy baǧytta naqty ısterge köşıp, jaŋa jobalar arqyly ūltqa qyzmet etudı maqsat etemın.
Nūrtai Altaiūly
