Qazaqstanda aǧza donorlyǧy jaily aitylǧanda älı künge deiın türlı tüsınıspeuşılıkter men alyp-qaşpa äŋgımeler köp. Al şyn mänınde būl – ömır men ölım arasyndaǧy näzık şekaradaǧy taŋdau.
2025 jylǧy 10 tamyzdaǧy mälımet boiynşa, elımızde 4 384 adam transplantasiiany kütıp otyr. Olardyŋ ışınde 3890 eresek pen 90 bala büirekke, 201 eresek pen 21 bala bauyrǧa mūqtaj. Al jürek pen ökpe kütetınder sany jüzden asady. 2024 jyly 335 adam qajettı aǧzasyna qol jetkıze almai köz jūmdy. Būl sandardyŋ artynda adamdardyŋ taǧdyry, ata-ananyŋ ümıtı, balalardyŋ bolaşaǧy tūr.
Donorlyqqa qatysty eŋ ülken stereotipterdıŋ bırı - «islamda tyiym salynǧan». Bıraq būl pıkırdıŋ şyndyqqa janaspaitynyn dın ökılderı de aitady. Şeih Kunta qajy meşıtınıŋ naib imamy Daniiar Baidullaev: «İslam şariǧaty boiynşa adam tänı Allanyŋ amanaty bolyp sanalady. Sondyqtan adamnyŋ denesıne tırı kezınde de, qaitys bolǧannan keiın de qūrmetpen qarau - bızdıŋ mındetımız. Degenmen, qazırgı zaman ǧalymdary men pätua keŋesterı belgılı bır şarttarmen mäiıtten aǧza aluǧa rūqsat bar ekenın aitady. Ol şarttar marqūmnyŋ közı tırısınde kelısım beruı nemese tuystarynyŋ rūqsaty, aǧzanyŋ satylmauy jäne būl ıs basqa adamnyŋ ömırın qūtqaruǧa naqty sebep boluy. Iаǧni, eger donorlyq arqyly bır mūsylmannyŋ nemese jalpy adamnyŋ ömırın aman saqtap qalu mümkındıgı bolsa, ol igı amal retınde qarastyrylady. Būl jerde basty maqsat - jandy saqtap qalu»,- deidı imam.
Aituynşa, Qūranda da būl jaiynda anyq aitylǧan: «Kımde-kım bır adamdy tırı etse, barşa adamdy tırı etkendei bolady» («Mäida» süresı, 32-aiat). Demek, barlyq şarttary saqtalsa, qaitys bolǧannan keiıngı donorlyq islamǧa qaişy emes.
Transplantasiiany üilestıru bölımınıŋ jetekşısı Saule Şaisultanova mäselenı tek därıgerler emes, qoǧamnyŋ barlyq müşesı talqylauy kerektıgın aitady.
– Köpşılıgı bızdı därıger bolǧandyqtan qyzyǧuşylyq tanytyp otyr dep oilaidy. Bıraq eger būl taqyrypty jastar, qoǧamdyq ūiymdar köterse, halyq ony basqaşa qabyldaidy. Qazaq qai kezde de järdemdesken halyq. Al transplantasiiaǧa mūqtajdar bügıngı kömekke zäru adamdar. Sondyqtan osy qūndylyq arqyly tüsındıruımız kerek.
2020 jyldan berı Qazaqstanda donorlyq tek adamnyŋ tırı kezınde jazbaşa kelısımı bolǧan jaǧdaida ǧana mümkın. Bıraq Saule Talǧatqyzynyŋ aituynşa, būl faktor transplantasiia sanyna aitarlyqtai äser etken joq.
– Būryn, 2015-2017 jyldary bızde jylyna şamamen 20 donor bolǧan kezeŋder boldy. Keiın qoǧamda terıs aqparattar taralyp, halyqtyŋ senımı azaidy. Qazır kelısım nemese bas tartu tırkeuşılerdıŋ sany halyqtyŋ 1%-ynan da az. Onyŋ üstıne, kelısım bergennıŋ özı keiın medisinalyq qarsy körsetılımderge bailanysty donor bola almai qaluy mümkın, - deidı Saule Talǧatqyzy.
2024 jyldyŋ qorytyndysy da mäselenıŋ özektılıgın däleldeidı. Ötken jyly 86 yqtimal donor anyqtalǧanymen, olardyŋ tek 10-ynyŋ otbasy kelısım bergen. Medisinalyq körsetkışter boiynşa bar bolǧany 6 jaǧdai ǧana säikes kelıp, nätijesınde 23 transplantasiia jasaldy.
2025 jylǧy 22 şıldedegı soŋǧy statistikalyq derekterde 4 384 nauqas transplantasiia kezegınde tūr eken. Al 117 231 adam erıktı türde kelısım bergen. Soǧan qaramastan, donorlyq aǧza kütıp jürıp, ömırden ötıp ketıp jatqandardyŋ sany älı de joǧary. Donorlyq - jai ǧana statistika emes, ol anyqtaudan bastap transplantasiiaǧa deiıngı adam ömırın saqtap qalatyn şeşuşı faktor.
Kollaj: Kenjebaeva Arujan
Qaitys bolǧannan keiıngı donorlyq jüiesınde älem elderı ekı türlı modeldı qoldanady. Bırınşısı opt-in jüiesı, iaǧni adamnyŋ aǧzalar men jasuşalardy aluǧa tek ol tırı kezınde resmi türde kelısımın bıldırgen jaǧdaida ǧana rūqsat berıledı. Mūndai kelısım donorlyq reestrge tırkelu nemese arnaiy qūjatqa qol qoiu arqyly jasalady. Eger adam mūndai şeşım qabyldap ülgermese, qaitys bolǧannan keiın onyŋ aǧzalary men jasuşalaryn alu üşın tuystarynyŋ rūqsaty talap etıledı. Opt-in jüiesı Germaniia, AQŞ, Qazaqstan siiaqty elderde engızılgen. Al ekınşı model opt-out nemese kelısım prezumpsiiasy jüiesı. Būl jaǧdaida ärbır azamat qaitys bolǧannan keiın donor boluǧa ömırınde resmi türde bas tartpaǧan bolsa avtomatty türde kelısım berdı dep esepteledı, Iаǧni, adam aldyn ala qarsylyq bıldırmese, onyŋ aǧzalary transplantasiia üşın paidalanyluy mümkın. Keibır memleketterde tuystarynyŋ qarsy şyǧuyna mümkındık berılse («jūmsaq prezumpsiia»), basqalarynda mūndai qūqyq berılmeidı («qataŋ prezumpsiia»). İspaniia, Fransiia jäne Avstriia osy ülgını qoldanatyn elder qataryna jatady.
Materialdy äzırleu barysynda bız halyq arasynda saualnama jürgızdık. Onyŋ qorytyndysy körsetkendei, adamdardyŋ basym bölıgı qaitys bolǧannan keiın aǧzalaryn donorlyqqa beruden bas tartuyn eŋ aldymen dıni jäne mädeni sebeptermen tüsındıredı. Köptegen saualnamaǧa qatysuşylar üşın būl mäsele dästürlı nanym-senımdermen jäne «denenı bütın saqtau» ūǧymymen bailanysty bolyp şyqty. Sonymen qatar, keibır azamattar donorlyqqa qatysty dıni közqarastardyŋ qoǧamda tolyq tüsındırılmegenın atap öttı. Būdan bölek, senımsızdık pen aqparattyŋ jetkılıksızdıgı de jiı kezdesetın sebepterdıŋ qatarynda. Demek, negızgı tüitkıl dıni-mädeni faktorlar men halyqqa tüsındıru jūmysynyŋ älsızdıgı.
Halyqaralyq täjıribege köz jügırtsek, damyǧan elderde aǧza donorlyǧyna qoǧamnyŋ közqarasy äldeqaida oŋ. Mäselen, İspaniia soŋǧy on jyl boiy donorlyq pen transplantasiia salasynda älemdık köşbasşy bolyp otyr: būl elde million tūrǧynǧa şaqqanda 40-tan astam donor keledı. Al Qazaqstanda būl körsetkış äldeqaida az. Düniejüzılık densaulyq saqtau ūiymy jariialaǧan derekterge süiensek, Oŋtüstık Koreia, AQŞ, Fransiia siiaqty elderde donorlyq mädenietı qoǧamǧa keŋınen sıŋıp, transplantasiia ūlttyq densaulyq saqtau jüiesınıŋ ajyramas bölıgıne ainalǧan. Al bızdıŋ elde būl baǧyttaǧy basty kedergılerdıŋ qatarynda dıni-mädeni közqarastarmen qatar, qūqyqtyq jäne aqparattyq olqylyqtar da bar.
Arujan Kenjebaeva
