foto: theguardian.com
İranda bilıkke qarsy narazylyq aksiialary eldıŋ barlyq aimaǧyna tarady. Soŋǧy künderı Tegeran men özge de ırı qalalarda myŋdaǧan adam köşege şyǧyp, bilıkke qarsy talaptaryn aşyq bıldırude. Qoǧamdyq tolqular jeltoqsan aiynyŋ soŋynda bastalyp, qazırgı taŋda saiasi sipattaǧy keŋ auqymdy qozǧalysqa ūlasqan.
Norvegiiada ornalasqan irandyq qūqyq qorǧau ūiymy Iran Human Rights deregınşe, tärtıpsızdıkter bastalǧaly berı qauıpsızdık küşterınıŋ äreketı saldarynan kemınde 45 demonstrant qaza tapqan. Būl aqparat halyqaralyq qauymdastyqtyŋ alaŋdauşylyǧyn küşeittı. 8 qaŋtardan 9 qaŋtarǧa auǧan tünı İranda internet pen ūialy bailanys tolyqtai öşırıldı. Tek ara-tūra Starlink arqyly bailanysqa şyqqandar turaly aitylady.
Narazylyqtar alǧaşynda ekonomikalyq qiyndyqtarǧa, infliasiia men iran valiutasynyŋ kürt qūnsyzdanuyna qarsy bastalǧan. Alaida uaqyt öte kele şeruler bilıktegı islamşyl rejimnıŋ zaŋdylyǧyna kümän keltıretın saiasi ūrandarmen tolyqty. Äleumettık jelılerde taraǧan jäne AFP agenttıgı rastaǧan kadrlarda Tegerannyŋ soltüstık-batysyndaǧy Aiatolla Kaşani bulvarynda jinalǧan qalyŋ topty köruge bolady.
Şeruler tek astanamen şektelmei, eldıŋ batysyndaǧy kürd aimaqtaryna, soltüstıktegı Tebriz qalasyna jäne şyǧystaǧy qasiettı Meşhedke de taraǧan. Būl jaǧdai narazylyqtyŋ jalpyhalyqtyq sipat alǧanyn körsetedı.
1979 jylǧy islam revoliusiiasyna deiın İrandy basqarǧan soŋǧy şahtyŋ ūly Reza Pahlavi narazylyq bıldıruşılerge aşyq qoldau körsettı. Onyŋ aituynşa, iran halqynyŋ talabyna bükıl älem nazar audaryp otyr. Kei öŋırlerde şeruşıler Pahlavi äuletın qoldaityn ūrandar da kötergen.
Bilık narazylyqtardy basu üşın qauıpsızdık şaralaryn küşeittı. Qūqyq qorǧau organdary demonstranttarǧa qarsy oq atty degen aiyptaular aityluda. Sonymen qatar Netblocks ūiymy İranda internetke qoljetımdılık aitarlyqtai şektelgenın habarlady.
İran prezidentı Masud Pezeşkian bilıktı demonstrasiialardy taratu kezınde «barynşa ūstamdylyq tanytuǧa» şaqyryp, halyqpen dialog jürgızu qajet ekenın mälımdedı. Alaida halyqaralyq sarapşylar būl ündeulerdıŋ ıs jüzınde qanşalyqty oryndalatynyna kümänmen qaraidy.
Halyqaralyq reaksiia da küşeiıp keledı. AQŞ prezidentı Donald Tramp eger İran bilıgı beibıt narazylyq bıldıruşılerdı jappai qudalasa, Vaşington qataŋ şaralar qabyldauy mümkın ekenın eskerttı. Al Europa elderı şeruşılerge qoldau bıldırıp otyr. Germaniianyŋ syrtqy ıster ministrı beibıt halyqqa qarsy şamadan tys küş qoldanudy aiyptady.
Europarlament töraiymy Roberta Metsola da İran halqynyŋ qūqyqtaryn qorǧau jolyndaǧy küresıne Europanyŋ yntymaqtas ekenın mälımdedı.
Sarapşylar būl tolqulardy 2023 jyldan bergı eŋ ırı narazylyqtar dep baǧalap otyr. Ol kezde «Äiel, ömır, bostandyq» qozǧalysy kürd-irandyq äiel Djina Mahsa Aminidıŋ qazasynan keiın bastalǧan edı. Qazırgı ahual da İran qoǧamyndaǧy äleumettık jäne saiasi daǧdarystyŋ tereŋdep bara jatqanyn aŋǧartady.
