фото: theguardian.com
Иранда билікке қарсы наразылық акциялары елдің барлық аймағына тарады. Соңғы күндері Тегеран мен өзге де ірі қалаларда мыңдаған адам көшеге шығып, билікке қарсы талаптарын ашық білдіруде. Қоғамдық толқулар желтоқсан айының соңында басталып, қазіргі таңда саяси сипаттағы кең ауқымды қозғалысқа ұласқан.
Норвегияда орналасқан ирандық құқық қорғау ұйымы Iran Human Rights дерегінше, тәртіпсіздіктер басталғалы бері қауіпсіздік күштерінің әрекеті салдарынан кемінде 45 демонстрант қаза тапқан. Бұл ақпарат халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын күшейтті. 8 қаңтардан 9 қаңтарға ауған түні Иранда интернет пен ұялы байланыс толықтай өшірілді. Тек ара-тұра Starlink арқылы байланысқа шыққандар туралы айтылады.
Наразылықтар алғашында экономикалық қиындықтарға, инфляция мен иран валютасының күрт құнсыздануына қарсы басталған. Алайда уақыт өте келе шерулер биліктегі исламшыл режимнің заңдылығына күмән келтіретін саяси ұрандармен толықты. Әлеуметтік желілерде тараған және AFP агенттігі растаған кадрларда Тегеранның солтүстік-батысындағы Аятолла Кашани бульварында жиналған қалың топты көруге болады.
Шерулер тек астанамен шектелмей, елдің батысындағы күрд аймақтарына, солтүстіктегі Тебриз қаласына және шығыстағы қасиетті Мешхедке де тараған. Бұл жағдай наразылықтың жалпыхалықтық сипат алғанын көрсетеді.
1979 жылғы ислам революциясына дейін Иранды басқарған соңғы шахтың ұлы Реза Пахлави наразылық білдірушілерге ашық қолдау көрсетті. Оның айтуынша, иран халқының талабына бүкіл әлем назар аударып отыр. Кей өңірлерде шерушілер Пахлави әулетін қолдайтын ұрандар да көтерген.
Билік наразылықтарды басу үшін қауіпсіздік шараларын күшейтті. Құқық қорғау органдары демонстранттарға қарсы оқ атты деген айыптаулар айтылуда. Сонымен қатар Netblocks ұйымы Иранда интернетке қолжетімділік айтарлықтай шектелгенін хабарлады.
Иран президенті Масуд Пезешкиан билікті демонстрацияларды тарату кезінде «барынша ұстамдылық танытуға» шақырып, халықпен диалог жүргізу қажет екенін мәлімдеді. Алайда халықаралық сарапшылар бұл үндеулердің іс жүзінде қаншалықты орындалатынына күмәнмен қарайды.
Халықаралық реакция да күшейіп келеді. АҚШ президенті Дональд Трамп егер Иран билігі бейбіт наразылық білдірушілерді жаппай қудаласа, Вашингтон қатаң шаралар қабылдауы мүмкін екенін ескертті. Ал Еуропа елдері шерушілерге қолдау білдіріп отыр. Германияның сыртқы істер министрі бейбіт халыққа қарсы шамадан тыс күш қолдануды айыптады.
Еуропарламент төрайымы Роберта Метсола да Иран халқының құқықтарын қорғау жолындағы күресіне Еуропаның ынтымақтас екенін мәлімдеді.
Сарапшылар бұл толқуларды 2023 жылдан бергі ең ірі наразылықтар деп бағалап отыр. Ол кезде «Әйел, өмір, бостандық» қозғалысы күрд-ирандық әйел Джина Махса Аминидің қазасынан кейін басталған еді. Қазіргі ахуал да Иран қоғамындағы әлеуметтік және саяси дағдарыстың тереңдеп бара жатқанын аңғартады.
