Rukeste: Şejıre tüzudıŋ kestelık ülgısı

Būǧan deiın şejırenı taratudyŋ jyrlau, qara sözdık nūsqasy, shemalyq, sondai-aq, «aǧaş» körınısterı nemese tarmaqtap jazu bolǧany belgılı. Būǧan qosa, käzır sifrlyq formaty da qalyptasty: https://tumalas.kz/.t Alaida, qazırgı jaǧdaiǧa sai, sanaǧa sıŋımdı, qabyldauǧa oŋai, jazuǧa yŋǧaily türın ızdestıre kele, kestelık (tablisalyq) jaŋa täsıldı engızudı qolǧa alǧanymyzǧa 20 jyldan asty. Alǧaş ret būl şejıre jazu ülgısı 2001 jyly «Ruşejıre» atty kıtapşa bolyp basylǧan edı. Būl format soŋǧy kıtaptarǧa da engızılude. 

Şejırelık keste alty baǧannan tūrady: ūrpaq, äulet, arys, janūia, perzent. Būl täsıl qajettı mälımetterdı, onyŋ retın eşbır şatastyrmai, şūbalaŋqy etpei, köz aldyǧa ret retımen ūsynuymen tiımdı. Būlaişa şejıre tüzu retın RUKESTE atap otyrmyz. Būl matematikalyq şejıre kesteleu bırneşe ūrpaqty, äulettı, janūiany, perzentterdı jynystaryna qaramastan engızu mümkındıgın aşyp otyr. 

Taǧy bır baǧandy «ūran/taŋba» ataǧanbyz, bıraq ol ärbır atalyqta emes, ärbır ruǧa ǧana tän bolǧandyqtan, būl baǧandy alyp tastadyq. Endı ärkım öz ūrany men taŋbasyn rukestenıŋ maŋdaiyna  syiǧyzuyna bolady.

Sonymen būl kestenı toltyrudyŋ nūsqaulyǧyn berıp, oŋnan solǧa qarai tüsındırudı jön sanadyq. Qolaily bolu üşın oŋnan solǧa qarai jüreiık:  kestenıŋ oŋ jaǧyna tüsken PERZENT baǧanynan bastaiyq. Būl baǧanǧa äkeden tuǧan barlyq balalar, jynysyna qaramastan jasyna qarai tızıledı – äuelı tūŋǧyşy, soŋynda kenje, arasynda ortaŋǧy perzentter. Sonymen bırge, laqapatpen äigılı bolǧan perzenttıŋ eger tarihta bolsa,  atyna laqapatyn jaqşa ışınde körsetu jön sanaldy, sebebı, basqa perzentpen/arystarmen şatasu oryn almaidy jäne esımdı säikesteu naqtylana tüsedı.

Qyzdardyŋ esımderınıŋ aldyna «-» taŋbasy qoiylady. Esımderdıŋ arasy ütırmen ajyratylady. Eger de bala şetınep ketse, bolmasa ūrpaq taramai qalsa, onda «.» onyŋ esım soŋyna nükte qoiylady. Būdan basqa mälımet retınde perzentterdıŋ anasyn da jazuǧa bolady, ol üşın «Perzent» baǧanyn bastaǧanda şeşenıŋ esımı bırınşı jazylyp qos nükte qoiylyp, sodan tuǧan perzentter tızıledı; eger de ekı nemese üş äielden tuǧan balalar bolsa, är şeşenıŋ esımınıŋ aldyna onyŋ retı qoiylady. Asyrap alynǧan bala da däl osylai engızıledı, ony tappai baqqan şeşenıŋ aty da osylaişa bala esımınıŋ aldyna jazuǧa äbden bolady. 

Bügıngı resmi qoldanystaǧy «otbasy» sözınıŋ ornyna, beirsemi qoldanystaǧy, neologizm bolsa da, «janūia» sözın laiyqtadyq. Qazaqta «jan» sözı adam degendı bıldıretın ūǧym bolǧasyn, ottyŋ basynan görı jandardyŋ ūiasy äldeqaida ardaqty bolar dedık.

JANŪIа baǧanyna äkenıŋ aty jazylady. 

Sonymen bırge Janūia baǧanyndaǧy äke esımınıŋ aldyna qoiylǧan san, onyŋ osy ūrpaq baǧanyna (būl är ūrpaq buynyn bıldıretın san) tüsken barlyq janūialardyŋ retın körsetedı. Öitkenı, bır atalyqta bırneşe jüz adam bır buyndaǧy zamandas äkelerden taralady. Osylar öz buynynda jaiǧasuy tiıs. Ony jalpy kesteden qarap ūǧuǧa op-oŋai. 

ARYS: būl Janūiadaǧy äkenıŋ neşınşı arys/bala ekenın körsetetın ret. Mysaly, Syrymnan  şejıre odan ärı onyŋ üş ūlynan taralady, qyzdan tuǧan jienderdıŋ öz elı bar, söitıp Syrym ūldary Arjan, Nartai, Nūrşattyŋ perzentterı kelesı ŪRPAQ kestesıne tüsedı, sol kezde Arys baǧanynda osy üşeuınıŋ säikesınşe retterı bylai bolady: 1 (Arjan), 2 (Nartai), 3 (Nūrşat). Iаǧni, ūldar ūrpaq baǧanynda öz retterımen ARYS retı bolyp tüsedı: «Arys» baǧanyndaǧy 1,2,3 sandary Aldyŋǧy buyndaǧy Perzentterdıŋ tūŋǧyştan kenjege deiıngı retterı men neşe arys ekenın bıldıretın san. Arystar ädette ūldar, qyzdar emes! Sol sebeptı ARYS bolyp, solardyŋ retterı ǧana tüsedı.

 «Arys» baǧanyna «Perzentter» baǧanyndaǧy ūl perzentterdıŋ retı osy baǧandaǧy ütır arqyly neşınşı tūrǧanyna qarai nömır bolyp tüsedı.

ÄULET baǧanyndaǧy sifr şyn mänınde «Janūia» baǧanyndaǧy ÄKENIŊ nömırı. Bıraq ol Ūrpaq auysqanda kelesı jolǧa tüsedı. Tömendegı kestede Äulet baǧanynda Syrym äkenıŋ nömırı jazylǧan: Äulette sonyŋ şifry.

Osylai barlyq äuletter kestege tüskennen keiın, būlardyŋ kelesı buyny ŪRPAQ baǧanynda jalǧasady. Ūrpaq baǧanynyŋ nömırı Rim sifrymen öz retımen jazylady. Mysaly, Syrym tüpkı tekata bolsa, onyŋ ūrpaq nömırı – I bolady da odan ärı ūrpaq jalǧasyp tızıledı. Bızdıŋ kestemızde äzırge ekı buynnyŋ ūrpaǧy ǧana körsetılıp tūr. Ol bırneşe buynǧa sozyluy bek mümkın.

II ūrpaqta Syrymnyŋ ūldary Arjan, Nartai, Nūrşat öz janūialaryna ie bolady da, säikes baǧanǧa tüsedı jäne Arys baǧynynda olardyŋ neşınşı arys ekenın bıldıretın retterı jazylady. Al Syrymnyŋ özı endı jaŋa Ūrpaqta äulet iesı bolyp şyǧa keledı!

Tömendegı myna kestedegı 10-ūrpaqqa tüsken Jaŋabai janūiasyndaǧy  ekı qatarǧa tızılgen onyŋ säikesınşe ekı äielınen tuǧan perzentter:

1.Bekbolat, İtes, Namaz, Qūlmaǧambet, Köbek

2.Ötebai, Kökköz, Qoigeldı, Töle, Aldabergen, Tūrym,Seiıt, Tamtyq

Būl ekı top ekı äielden tuǧan bır Arystyŋ perzentterı dep ūǧylady. Būl jerde ekı anamyzdyŋ esımderı bıraq körsetılmegen – belgısız. Rukeste algoritmın tolyq tüsınu üşın ädeiı 10 ūrpaqqa deiın taratyp berıp otyrmyz.

Osy tolyq kestenı şolyp, zerdelep qarasaŋyz, bärı oŋai tüsınıktı bolady: Ūlanaqtan ekı perzent bar, Rim sifrymen körsetıletın «Ūrpaq retınde» Esıl men Tobyldyŋ Äulet retı -1, sebebı 1-ūrpaq retı baǧanyndaǧy Ūlanaqtyŋ aldynda 1 sifry tūr. Ūlanaqtyŋ Arys retı -4, öitkenı, ol Janūiadaǧy 4-bala. Bıraq özınen ekı ūl tarapty: Esıl, Tobyl...

Būl rukeste är äuletke, är şaŋyraqqa, öz aldyna bölek şyqqan är otau törıne ǧana laiyq emes, kämeletke tolǧan ärbır jasqa qajet ekenın däleldeu artyq bolar. Öitkenı, būl halqymyzdyŋ mol tarihynyŋ ärbır janūiaǧa qatysty bölıgın jinap qana tūrǧan joq, är qazaqtyŋ ūrpaǧyna būdan bylai medisinada asa qajet bolmaq, perzenttıŋ genealogiialyq tazalyǧy men quatyn ıske asyruşy bırden bır tölqūjat boluy yqtimal.

ESKERTIM: Tynys belgıler mynany körsetedı:

(HHHH) – «Perzentter» baǧanyndaǧy jaqşa ışıne keide perzenttıŋ qosymşa esımı de berıledı;

«,,» –  «Perzentter» baǧanyndaǧy aqparattyŋ üzık ekenın bıldıredı,iaǧni mälımet tabylǧanda toltyru mümkındıgı qaldyrylǧan;

«,» –  perzentter arasyn jalǧauşy tynys belgı;

«.» –  arystyŋ «tūiaqsyz» ömırden ötkendıgın bıldıredı;

«-» minus – perzentterge qyzdardy qosqanda körsetıletın belgı, bıraq qyzdan taraityn jiender naǧaşysyna berılgende bolmasa, odan ärı taratylmaidy.

Rukesteden ızdegen adamdy qalai tabuǧa bolady? 

Ol üşın eŋ äuelı ūrpaq retı boiynşa ızdelgen adam esımın «Äulet» baǧanynan tauyp, sol ekenıne köz jetkızu üşın, qasyndaǧy «Perzentter» baǧanynan onyŋ balalaryn tekseru kerek. Odan ärı ūrpaq nömırın Rim sifrymen belgılengen retın eskerıp alyp, kelesı ūrpaq (attap ketpei) nömırınen odan taraǧan äuletter men perzentterdı ızdep tabuǧa bolady. Ūrpaq nömırı joǧarydan tömen qarai öse beredı. Izdegende tömennen joǧary qarai da, kerısınşe de ızdei beruge bolady.

Matematikalyq jolmen būl şejıre tüzu täsılı säl-päl daǧdyny talap etedı, bır üirengesın oŋai ärı qyzyq jäne de öte yŋǧaily da tiımdı bolmaq. Berılgen kestelerge qarap, öz jetı ataŋyzdy tüzıp körıŋız. Būl ruskeste boiynşa jeke Atalyǧyn tüzuge kömek alu üşın myna emailǧa tolyq mälımettı jıberuge bolady: erserik@gmail.com

S.Erǧali, jetıatatanuşy. 

Astana. 2025 jyl