دجەك لوندون. كەچ

1292

كەچ – پوليار تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا ءومىر كەشەدى. ول ەسكيموستاردىڭ ۋاقىتتى ساقتاۋ تاسىلىنەن ون ءۇش كۇنىن كورگەن. ەسكيموستار وڭىرىندە كۇن ءار جىلعى قىس مەزگىلىندە قاراڭعىلىق كۇيگە تۇسەدى. ال، كەلەسى جىلى باسقا كۇن كوككە كوتەرىلىپ، تابيعات جىلىلىق قۇشاعىنا قايتا ەنۋى مۇمكىن.
كەچتىڭ اكەسى ەرجۇرەك ادام بولعان. وكىنەرلىگى – ول ازىق ىزدەپ ءجۇرىپ مەرت بولعانى. اكەدەن قالعان جالعىز تۇياق – كەچتىڭ ءوزى عانا. ول شەشەسى – يككيگەمەن بىرگە تۇرادى.

ءبىر كۇنى اۋىلدىق كەڭەس اۋىل باسشىسى – كلوش-كۋاننىڭ كەڭ قار ۇيىندە جينالىس وتكىزدى. جينالىسقا كەچ تە وزگەلەر­مەن بىرگە بارىپ تىڭداۋشى بولدى ءارى جينالىس سوڭىنا دەيىن ءۇنسىز قالىپتا وتىردى.
ول كەنەت: «بىزگە ەت ۇلەستىرەتىنىڭىز راس، بىراق بەرگەن­دەرىڭىز كونە، قاتتى، ونىمەن قويماي سۇيەك-ساياقتى ەت»، – دەپ دۇرسە قويا بەردى. قارشاداي عانا بالانىڭ اۋىل باسشىسىنا قارسى ءۋاج ايتىپ تۇرعانىنا وزگە اڭشىلار تاڭ-تاماشا بو­لىس­تى. ول بەينە ەرەسەك ادام سەكىلدى كەسەك قالىپتا سويلەدى:
– اكەم بوك كەرەمەت اڭشى ەدى، ەستۋىنشە ول كىسى وتبا­سىنا وزگە ەكى تىسقاققان اڭشىدان دا مولىراق ازىق اكەلەدى دەيدى. سويتە تۇرا، ول اكەلگەن ازىقتاردى مەيلىنشە تەڭ بولەدى ەكەن.

– قاراي گور، ءوزىن! – دەپ اۋىل باسشىسى قيپىلجىقتاپ كەت­تى. – ونى بۇل ارادان قاراسىن وشىرىڭدەر دە، ۇيىنە قايتا­رىڭ­دار. ونىڭ مۇندا اقساقالسۋىنا جول جوق.
كەچ ولاردىڭ ابىر-دابىرى باسىلعانشا ءۇنسىز قالدى دا: – ۇگ-لۇك ءسىزدىڭ ايەلىڭىز عوي، سول كىسىگە ايتارسىز. ال، شەشەم­نىڭ مەنەن باسقا ەشكىمى جوق، سول ءۇشىن اشىنا سويلەپ وتىر­مىن. الگىندە عانا ايتقانىمداي اكەم – بوك مىقتى اڭشى بول­عان، بىراق قازىر ارامىزدا جوق. ادالدىق تانىت­قان ادام دەسەك الدىمەن مەنىڭ شەشەمدى، سوسىن ءوزىمدى ايتار ەم. اۋىلداس­تارعا ازىق بەرىلگەندە بىزگە دە ازىق بەرىلۋى ءتيىس. ارينە، بوكتىڭ ۇلى بولعان مەن بۇلاي سويلەۋگە قاقىلىمىن، – دەدى. قاردان جاسالعان ءۇيدىڭ ءىشى ابىر-دۇبىرگە تولىپ كەتتى. اۋىلدىق كەڭەس كەچتىڭ ۇيىنە قايتۋىن بۇيىردى. ءارى وعان ازىق بەرمەۋ كەرەك دەپ شەشتى.

كەچ شيراقى قيمىلدادى. – تىڭداڭدار! – دەپ ايعايلادى، ول. – بۇدان بىلاي الدارىڭا كەلمەسپىن، ءبا­لەم… مەن اكەم سەكىلدى ءوز كۇنىمدى ءوزىم كورەتىن بولامىن!.. ول وسىنى ايت­قان­دا جۇرتشىلىق مازاقتاعان كەيىپپەن كۇلىسە باستادى. ما­زاق ءۇنى كەچ انادايعا دەيىن ۇزاپ كەتكەن­شە ساڭقىلداپ ەستىلىپ تۇردى.
كەلەسى كۇننەن باستاپ كەچ مۇزدىق جاعالاۋىنا باردى. ونىڭ ساداق پەن جەبەسىن اسىنىپ شىققانىن كوزى شالعان­دار بولدى. ءتىپتى، ونىڭ اكەسىنىڭ نايزاسىن الا شىققاندا دا جۇرت كۇلكىگە قارىق بولدى.
كىرپىك قاققانشا ەكى كۇن جىلىستاپ وتە شىقتى. ءۇشىنشى كۇنى قاتتى داۋىل تۇردى. كەچتىڭ تىربىڭىنان تۇك تە شىقپا­دى. ونىڭ شەشەسى – يككيگە ءوز قاسىرەتىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بەتىنە يت­بالىقتىڭ مايىن جاقتى. ايەلدەر جاعى كىشكەنتاي ازا­ماتتى ەركىنە جىبەرۋگە ارا ءتۇسىپ ەركەكتەرىمەن ءتۇس شايى­سىپ جاتتى. ەركەكتەر جاعى ءتىس جارماستان، تەك كۇن­دەر­دىڭ كۇنىندە كەچتىڭ ءولى دەنەسىن ىزدەپ شىعۋعا قام جاسا­عانداي بولدى.

كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ كەچ قايتىپ ورالدى، قۇرالاقان ەم­ەس، جاس ەت ارقالاي كەلدى. «جاراندار، يت پەن شانا­لارىڭ­دى دايىنداپ مەنىڭ ءىزىمدى قۋالاپ مۇزدىققا بارىڭ­دار!.. ول ارا­دا بارىمىزگە جەتەرلىك ازىق بار. ءبىر ۇلكەن ايۋ مەن قوس قونجىعىن جايراتتىم»، – دەدى، ول. مۇنى ەستىگەن شەشەسىنىڭ جۇرەگى قۋانىشتان جارىلارمان بولدى. كەچ بەينە ەرەسەك ادامشا: – كەلىڭىز، شەشە، تاماقتانايىق. سودان سوڭ مەن ءسال مىزعاپ الايىن، قاتتى قالجىرادىم، – دەدى. كەچ قايتىپ ورالعاننان كەيىن دە اۋىل اراسىندا ول تۋرالى اڭگىمە تو­لاس­تاعان جوق. قاھارىنان ءتىرى جان سەسكەنەتىن پوليار ايۋىن جاي­راتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە انا ايۋدى قون­جىعىمەن بىرگە جايراتۋ اسا قاۋىپتى ەدى. ەركەكتەر جاعى كەچتەن مۇنداي ەرلىك كۇتە قويعان جوق. بىراق ايەلدەر جاس ەتتى كورسەتتى. اقىرىندا، ەر ازاماتتار مۇزدىقتا قالعان ەتتى اكەلۋگە بەت العانىمەن دە، ولار تىم كوڭىلسىز كەيىپتە بولدى. الدەبىرەۋى: – ول ايۋدى جايراتتى دەگەن كۇننىڭ وزىندە دە، ەتىن جاركەمدەي قويماعان شىعار، – دەپ مىڭگىرلەدى. ولار مۇز­دىق­قا جەتكەندە كەچتىڭ قۇددى كانىگى اڭشىداي ايۋدى جايراتىپ قانا قويماي، ەتىن بورشالاپ قويعانىن كوردى.

وسىلايشا كەچتىڭ حيكاياسى اۋىل اراسىنا لەزدە تارادى. ول كەلەسى اڭعا شىققانىندا تاعى ءبىر قونجىقتى جايراتىپ اكەلدى… ودان كوپ وتپەي ءبىر جۇپ ايۋدى قولعا ءتۇسىردى. ءدال وسى ساتتە اۋىل اراسىندا سيقىرشىلىق پەن دۋالىق تۋرالى اڭگىمەلەر جەلدەي ەسىپ جاتتى. «ول دۋالاۋ ارقىلى اڭ اۋلاپ جۇرگەن بولۋى كەرەك، مۇمكىن اكەسىنىڭ رۋحى ونى جەبەگەن دە شىعار»، – دەدى بىرەۋى داۋرىعا سويلەپ.

كەچ اۋىلداستارىنا ازىق تاسۋدان جالىققان جوق. كەيبىر اۋىلداستارى ونىڭ سالىمدى اڭشى ازامات بولعانى­نا كوز جۇمبادى. ءتىپتى، ونى كلوش-كۋاننىڭ ورنىنا اۋىل باسشىسى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى دا اڭگىمە ايتىلىپ قالىپ ءجۇردى. ولار كەچتىڭ اۋىلدىق كەڭەس وتىرىسىنا كەلۋىن ءتورت كوزبەن كۇتتى. بىراق ول اتتاپ باسپادى.

– مەن جاڭادان قار ءۇي سال­ماقشىمىن، – دەدى ول ءبىر كۇنى. – بىراق بۇل ىسكە كىرىسۋگە مە­نىڭ ۋاقىتىم جار بە­رمەي­دى. مە­نىڭ مىندەتىم – سەندەرگە ازىق تاسۋ. سول ءۇشىن مەنىڭ اكەل­گەن ازى­عىمنان ەنشى ال­عان­دار ماعان جاڭادان تۇرال­عى سالىپ بەرۋ­لەرى كەرەك. ونىڭ ايتقانى ورىندالدى. ءتىپتى، ونىڭ جاڭا تۇرالعىسى اۋىلدىڭ ءسوز ۇستارى – كلوش-كۋان­نىڭ ۇيىنەن دە ەڭسەلى بولدى. بىردە ۇگ-لۇك كەچكە:

– ەستۋىمىزشە، سەن دۋالاۋ ارقىلى اڭ اۋلايدى ەكەنسىڭ عوي، – دەدى.
ەت ويداعىداي ەمەس پە ەكەن؟» دەپ سۇرادى كەچ.
– بىرەۋ-مىرەۋ مەن اكەلگەن ەتتى جەپ اۋىرماعان شىعار؟ قالايشا مەنى سيقىرلىقپەن اڭ اۋلايدى دەپ ويلادىڭىز؟ جوق الدە بۇل ءسوزىڭىز مەنىڭ جاقسى اڭشى بولا باستاعانىم­دى بىلدىرە مە؟..

ۇگ-لۇك جۇمعان اۋزىن اشپادى. اۋىلداعىلار ءبىر اراعا جينالىپ كەچتىڭ ولار ءۇشىن كۇدىك تۋدىرعان ەرلىگى جايىندا ءسوز قوزعادى. ولار ءبىر اۋىزدان ونىڭ ارتىنا ادام سالىپ جاسىرىن باقىلاۋ كەرەك دەپ شەشتى.
كەچتىڭ كەلەسى ساپارىندا ەكى جاس اڭشى – بيم مەن باۋن ونىڭ سوڭىنا ءتۇستى. بەس كۇننەن سوڭ ولار قايتا ورالدى. اۋىل­داعىلار ولاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇردى. – اعايىن­دار! – دەدى بيم. – ءبىز جاسىرىن تۇردە ونىڭ سوڭىنان ەردىك، ول ءبىزدى مۇلدە بايقاعان جوق. ءبىرىنشى كۇننىڭ وزىندە-اق ول ءبىر ايۋعا كەز بولدى. كەچ وعان قارسى اقىردى. ايۋ ونى كورىپ قاتتى قاھارلاندى. سەكىرىپ، اياقتارىن سەرمەدى. بىراق كەچ سەسكەن­بەستەن وعان قارسى ءجۇردى.
– ءبىز انىق كوردىك! – دەپ قوستادى تاعى ءبىر جاس اڭشى باۋن. – قاتتى اقىرعان ايۋ كەچكە تاياپ كەلدى. ول تۇرا قاشتى، بىراق ول قاشىپ بارا جاتىپ مۇز ۇستىنە كىشكەنە دوڭگەلەك شار تاستادى، ايۋ شاردى يىسكەپ كورىپ، جەي سالدى. كەچ ايال­داماستان مۇز ۇستىنە كوپتەگەن شاردى تاستاپ كەتە باردى، ايۋ سوڭىنان قۋا بەرىپ كەزدەسكەنىن اشكوزدەنە قىلعىتا بەردى.

اۋىلداعىلار ولاردىڭ ءسوزىن بار ىجداعاتپەن تىڭدادى. بيم كورگەنىن جالعاستىرا بايانداپ بەردى. – الگى ايۋ كەنەت­تەن كىلت توقتاي قالىپ، بار قاھارىن شاشىپ اقىرا باس­تادى. – ءسوزسىز دۋالىق ايلاسىن ىستەتكەن بولار؟ – دەدى ۇگ-لۇك. – ول جاعىن بىلمەدىم، مەن تەك ءوز كوزىممەن كور­گەنىمدى ايتىپ وتىر­مىن. ايۋ السىرەدى. سودان سوڭ جاتا قالىپ تىرناقتارىمەن ءوز ءجۇنىن ءوزى جۇلا باستادى. كەچ كۇنى بويى سول ايۋدان كوز ايىرعان جوق. ءتىپتى، ءۇش-ءتورت كۇن بويى ول الگى ايۋدى باقىلاۋ­مەن بولدى. ايۋدان ءسات سايىن ءحال كەتە باستادى. سول كەزدە كەچ ەپپەن باسىپ ايۋدىڭ قاسىنا تاياپ اكەسىنىڭ وتكىر نايزاسىن سەرمەپ قالدى. – سودان كەيىن شە؟.. – دەپ سۇرادى كلوش-كۋان. – سودان كەيىن ءبىز قايتىپ كەتتىك.

سول كۇنى ءتۇس اۋعاننان كەيىن اۋىلداعىلار ۇزاق سويلەس­تى. كەچ قايتىپ ورالعاننان كەيىن، اۋىل باسشىسى ادام جىبەرىپ ونى كەلۋگە شاقىردى. بىراق كەچ ابدەن قالجىرا­عانىن، ءالى قۇرىعانىن ايتىپ بارۋدان باس تارتتى. ول ءۇيىنىڭ كوپ ادام وتىرۋعا ىڭعايلى ەكەنىن، ەگەر اۋىل باسشىسى جينالىس اشقىسى كەلسە ۇيىنە كەلۋىن ايتتى.
كلوش-كۋان قاسىنداعىلارىن ەرتىپ كەچتىڭ جاڭا ۇيىنە كەلدى. تاماقتانىپ وتىرعان كەچ ولاردى جىلى جۇزبەن قارسى الدى. كلوش-كۋان وعان ەكى جاس اڭشىنىڭ ونىڭ ايۋدى قالاي جايراتقانىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەندىكتەرىن ايتتى. سودان سوڭ كەچكە قاراپ وزگەشە ۇنمەن: – قانداي ايلا-ءتاسىل ىستەتكەنىڭدى بىلگىمىز كەلەدى؟ سيقىرلىق پەن دۋالىق ءادىسىن ىستەتتىڭ بە؟.. – دەدى. كەچ باسىن كوتەردى دە ءسال جىميدى. – جوق، اعاسى. مەن باسىنىڭ دىمى كەپپەگەن بالامىن، سيقىر­لىق پەن دۋالىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيمىن عوي. كەرى­سىن­شە، مەن پوليار ايۋىن وڭاي قولعا تۇسىرەتىن ءادىستى ويلاپ تاپتىم. ول سيقىردىڭ ەمەس، اقىلدىڭ جەمىسى. – سول وڭاي ءادىسىڭدى ايتىپ بەرسەڭ قايتەدى؟ – دەدى كلوش-كۋان تەبى­رەنگەن قالىپپەن. – ارينە، ايتىپ بەرەيىن. بۇل تىم وڭاي. مىنە بىلاي…
ول كيتتىڭ مۇرتشاسىنىڭ جىڭىشكە ءبىر بولىگىن الىپ شىعىپ ولارعا كورسەتتى. كيت مۇرتشاسىنىڭ شەت جاعى پى­شاق­تىڭ باسى ءتارىزدى تىم ۇشكىر ەكەن. كەچ ونى دوعاشا ءدوڭ­گەلەكتەدى دە قويا بەرە سالىپ ەدى، قاتتى ەكپىنمەن بارىپ الىسقا قادالدى.
سودان سوڭ ول تاعى ءبىر پارشا يتبالىق ەتىن كورسەتتى. – مىنە، وسىلاي، – دەدى ول. – الدىمەن كيت مۇرتشاسىمەن شەڭ­بەرشە جاساپ، ونى يتبالىقتىڭ ەتىنىڭ اراسىنا قىس­تىرامىز. سوسىن ونى قارعا تاستاپ مۇزداتامىز. اشىق­قان ايۋ دومالاق­تالعان ەتتى جەيمىن دەپ يمەكتەلگەن مۇرتشانى جۇتىپ الادى. دومالاقتانعان ەتتى ايۋ جەگەن سوڭ ىستىق جالىن شارپىپ، مۇرتشا قاتتى ەكپىندى كۇش شىعارادى. بۇل كۇش ايۋدىڭ جانىن جاھاننامعا جىبەرەدى. سودان كەيىن ونى جايراتۋ قيىنعا سوقپايدى. وسىنداي قاراپايىم عانا ءادىس قولداندىم، – دەدى، ول اعىنان جارىلىپ.
ۇگ-لۇك: «و، و»، ال كلوش-كۋان: «ا، ا»، – دەستى، تاڭىرقاپ. اركىم وزىنشە تاڭعالىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. اۋىل ارا­سىندا اڭىزعا اينالىپ بارا جاتقان ءىستىڭ بايىبىنا بارلىعى دەرلىكتەي كوز جەتكىزگەندەي بولدى.
مىنە، بۇل پوليار تەڭىزى جاعاسىندا ءومىر كەشكەن كەچ اتتى ازاماتتىڭ اڭگىمەسى. سيقىرلىقتىڭ ورنىنا اقىل ويىن ىستەت­كەن ول قوراشتاۋ قار ۇيدەن اۋىل باسشىسى دارەجەسىنە كوتە­رىلدى. ونىڭ باسقارۋىمەن اۋىلداستارى جاقسى كۇن كەشىردى. ەن­دىگارى، ەشكىم دە ءتۇنى بويى اشتىقتان ازاپتان­بايتىن بولدى.

 

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان دۇيسەنالى الىماقىن

"قازاق ادەبيەتى" گازەتى

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى