شىڭعىس حان ورداسى قاي تىلدە سويلەگەن؟

1186

بۇدان بۇرىن دا شىڭعىسحان تاقىرىبىنا ارناپ ءارتۇرلى باسىلىمداردا بىرنەشە ماقالا جاريالاعانىم كوپشىلىك وقىرمانعا ءمالىم بولسا كەرەك-ءتى. سونداعى كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – شىڭعىس حان ورداسى قاي تىلدە سويلەگەن، مەملەكەتتىڭ رەسمي ءتىلى قايسى ءتىل ەدى دەگەن توڭىرەكتە بولعان-دى. ويتكەنى، حالىق تاريحىن زەرتتەۋدە ەتنولينگۆيستيكانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ادامزات تاريحىندا ايتۋلى تەرەڭ ءىز قالدىرعانىمەن، زامانداس تاريحشىلارى ءارتۇرلى اتاپ، ءارتۇرلى سيپاتتاعاندىقتان، ولاردىڭ انىق كىم ەكەنى بەيمالىم بولىپ قالعان كونە حالىقتاردىڭ ءناسىلىن انىقتاۋداعى جالعىز قۇرال، مىنە، وسى ءتىل بولىپ كەلەدى. وسى كۇندەرى ءوزىمىزدىڭ ارعى تەگىمىز دەپ جۇرگەن ساق، عۇن، سكيف دەيتىن حالىقتاردىڭ شىن مانىندە كىمدەر ەكەنىن تەك سولاردان قالعان ءبىردى-ەكىلى مادەني جۇرناقتار مەن ازىن-اۋلاق تىلدىك ەلەمەنتتەر ارقىلى عانا بولجالداپ جۇرگەن جوقپىز با؟! ءتىپتى، سوناۋ امەريكا قۇرلىعىنىڭ جەرگىلىكتى كونە حالىقتارىنىڭ ارعى ءناسىلىن انىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن ەكى نارسەنىڭ ءبىرى – جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ قۇيرىعىنداعى «پەرىشتەنىڭ شاپالاعىنان قالاتىن» كوكشىل تاڭبا بولسا، ەكىنشىسى – ءتىل ەكەن: تۋىستىققا، دەنە مۇشەلەرىنە، جەكەلەگەن بۇيىم اتاۋلارىنا بايلانىستى ساقتالعان ءبىرشاما سوزدەر مەن الگى تاڭبا ولاردىڭ ارعى ءتۇبى تۇركى تەكتەس حالىقتاردان شىققان بولسا كەرەك دەگەن بولجامعا اكەلىپ وتىر. سوندىقتان دا شىڭعىس حان ورداسىنىڭ ءتىلى ونىڭ ناسىلىنانىقتاۋعا عانا ەمەس، ول قۇرعان ۇلى مەملەكەتتىڭ – ۇلان-عايىر يمپەريانىڭ – قاي حالىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا دا تىكەلەي قاتىسى بار نەگىزگى كورسەتكىش دەر ەدىك.

ويتكەنى، ول زامان مەملەكەتتىك رەسمي ءتىلدى قاۋلىمەن بەلگىلەۋ ءتارتىبى پايدا بول­عان حح-ءححى عاسىردان مۇلدەم بولەك ەدى. ماسە­لە ارنايى نيزاممەن (جارلىقپەن) ەمەس، تابيعي جولمەن رەتتەلەتىن. وسى تۇرعىدان قاراساق، بىزگە جەتكەن جازباشا دەرەكتەر شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك رەسمي ءتىلى تۇرىك ءتىلى بولعانىن كورسەتەدى. ەڭ الدىمەن ونىڭ بىردەن-ءبىر ناقتى دالەلى – قاعان ءمورىنىڭ ءتىلى. حان ءمورىنىڭ ءتىلى – بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى (تيتۋلدى) حالقىنىڭ ءتىلىن بەلگىلەسە، ەكىنشىدەن، تاق يەسى قاي تىلدە سويلەگەنىن كورسەتسە كەرەك. ءمور كۇيىك حاننىڭ ريم پاپاسى ەپيسكوپ ءىV يننوكەنتيگە جازعان حاتىنىڭ سوڭىنا باسىلعان. بۇگىنگى تىر­شى­لى­گىمىزگە ينتەرنەتتىڭ كىرۋىنە بايلانىس­تى ول دەرەكتەردىڭ تۇپنۇسقاسىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ، تانىسۋىمىزعا مۇمكىندىك ابدەن بار (ينتەرنەتى جوق كىسى ول حات پەن ءموردىڭ ءما­تى­نىن ورىس عالىمى ا.گ. ولوۆينتسوۆتىڭ «تيۋر­كي يلي مونگولى. ەپوحا چينگيسحانا» دەپ اتالاتىن كىتابىنەن كورە الادى، 154 بەت). حات تۇرىك سوزدەرى ارالاستىرىلىپ پارسى تىلىندە جازىلعانىمەن، ءمور ءتىلى كو­نە تۇرىك تىلىندە ويىلعان. بۇل عانا ەمەس، سول داۋىردەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن باسقا دا رەسمي قۇجاتتاردىڭ، ماسەلەن حاتتاردىڭ، ءارتۇرلى دارەجەدەگى بيلىك وكىلى ىسپەتتى ادامدارعا – سالىق جيناۋشىلارعا، ءجۇزباسى، مىڭباسى، تۇمەنباسى شەنىندەگى اسكەري تۇلعالارعا ت.ب. ماندات ەسەبىندە بەرىلەتىن پايزىلاردىڭ، ەرميتاجداعى شىڭعىس حاندىكى دەپ تانىلعان تاسقا ويىلىپ جازىلعان ءماتىننىڭ ءتىلى دە كونە تۇرىك­شە. سوندا بۇكىل باتىس پەن شىعىستى تۇگەل تىتىرەنتىپ تۇرعان قۇدىرەتتى شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى موڭعول بولسا، تۇ­رىك تىلىنە جارماسىپ نەسى بار دەيتىن ساۋال ءوز-وزىنەن تۋاتىنى انىق. ال ونىڭ جاۋابى – بىرەۋ عانا: شىڭعىس حاننىڭ ءوزى دە، بالالارى دا، نەگىزگى حالقى دا تۇرىك تىلىندە سويلەگەن. وسى ورايدا فرانتسۋز تاريحشىسى رەنە گروۋزەتتىڭ «دالا ۇلىستارى» اتتى ءىرى ەڭبەگىندە: «ويراتتار شىڭعىس حان تاري­حى­نىڭ تەك شەت جۇلىعىندا عانا كەزدەسەدى» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى (ت.ابەنايۇلى «شىنىڭا كوش، تاريح! شىڭعىس حان كىم؟»). ورىس زەرتتەۋشىسىنىڭ مىنا ءبىر سوزىنە دە كوڭىل اۋدارايىق: «ا ۆوت مونگولوم ون، بە­زۋس­لوۆنو، نە بىل. رەچ، كونەچنو، يدەت و تيۋركە… چتوبى سوۆەرشيت بولەە-مەنەە ماسشتابنىە زاۆوەۆانيا، نۋجنا نە پروس­تو «بولشايا وردا»، ا حوروشو ورگانيزوۆاننايا ارميا س سووتۆەتستۆۋيۋششيم ۆوورۋجەنيەم. پوسكولكۋ ۋ مونگولوۆ نە بىلو روۆنىم سچەتوم نيكاكيح تراديتسي گوسۋدارستۆەننوستي، وني وكازاليس بى رەشيتەلنو نەسپوسوبنى ۆ كراتچايشيە سروكي ەتۋ ارميۋ سوزدات» (ا.بۋشكوۆ. نەيزۆەستنايا ازيا. «شىڭعىسحان. №1 2011). وسى سەكىل­دى پىكىرلەردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ولاي جازاتىن عالىمدار جالعىز شىڭعىس حان جاۋگەرشىلىگىن عانا ويلامايدى، سوناۋ عۇن زامانىنداعى وقيعالاردى ايتپاعاندا، كەيىنگى كوك تۇرىكتەردەن بەرى تارتىپ، سەلجۇكتەر قۇرعان الەمدىك يمپەرياعا دەيىنگى تۇرىكتەر تاريحىن تۇگەل ەسكەرەدى، ارينە. دەمەك، شىڭعىس حان يمپەرياسىن موڭعول يمپەرياسى دەۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. مەملەكەت – تۇرىكتىكى، شىڭ­عىس حاننىڭ ءناسىلى – تۇرىك. ەگەر ونىڭ ءناسىلى قازىرگى ۇعىمداعى موڭعول بولسا، وندا ول (تىم قۇرماسا) جالايىر اراسىندا وسكەن موڭعول بولىپ شىعار ەدى. نەمەسە جالايىر جامۇقا (جامۋحا) موڭعول اراسىندا وسكەن ادام بولماقشى. ايتپەسە، باستاۋ بۇلاقتاردا كورسەتىلگەنىندەي، جامۇقا مەن تەمىرشى (تەمۋجىن) قالايشا «مۇز ۇستىن­دە اسىق ويناپ» بىرگە وسەدى؟! ول زاماندا ءبىر وزەننىڭ بويىندا موڭعول مەن تۇرىك ارالاس-قورالاس وتىرىپتى دەگەندى ەلەس-تەتۋ قيىن-اق. بۇنىڭ مۇلدەم قيسىنسىز-دىعىن «قۇپيا شەجىرە» مەن «جاميع ات-تاۋاريحتا» اتالعان جەر-سۋ اتتارىنىڭ قا­زىرگى جەتىسۋ ولكەسىندە، ىلە بويىندا ەكەنىن ت.ابەنايۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرى ءبىر دا­لەلدەسە، ب.نۇرجەكەۇلى سول اتاۋلار ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكەدەگى توپونيمدەر ەكەنىن كارتاسىن سىزىپ تۇرىپ تاعى ءبىر دالەلدەدى. دەمەك، ول داۋىردە موڭعولداردىڭ بۇل ماڭ­دا ءيسى دە جوق ەدى. بۇنى تەرىسكە شىعارۋ ءۇش­ىن، جوعارىدا اتالعان ەكى ەڭبەكتىڭ دەرە­گىن جوققا شىعارۋ كەرەك. بىراق ول مۇمكىن ەمەس.
بۇلاي دەپ نەلىكتەن نىق سەنىممەن ايت­قا­­نىمىزدى ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن باستاۋ بۇلاقتاردا اتالىپ، تىلەۋبەردى مەن بەكسۇلتاننىڭ زەرتتەۋلەرىندە كورسەتىلگەن ىلە (ونەن،ونون) اتىرابىنداعى توپونيم­دەردى وسى ارادا تاعى ۇسىنا كەتەيىك: بۇرقان، تۇرگەن، قۇلجا، نارات، شاتى، شاپ­قى، تەكەس (تەكەلىك), شارىن (شارعىن), قار­قارا، قاپشاعاي، وتقيا (قىزىلقيا), كودە-ارال (كوتۋ-ارال ياعني ارالتوبە), قور­­عاناق-شۇبار (شۇبار), كەرۋلەن (كە­رىولەن – تەرىساققان), قارا-زۇرىق (قارا-جىرىق), كۇيتىڭ، تالقى، جەتە، ىلەتى،
ما­عۇ­ل­­س­تان، ت.ب. بىرەۋ ەمەس، ۇشەۋ ەمەس، ءتىپتى بەسەۋ ەمەس، جيىرمادان استام اتاۋدىڭ بۇگىنگى ىلە اتىرابىندا سول كۇيى ساقتالۋى – جوققا شىعارىلۋى مۇمكىن ەمەس دالەل بولۋىمەن قاتار، ول زامانداعى حالىقتىڭ ءۇرىم-بۇتاعى قازىر دە وسى وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. ءتىلى دە – سول باياعى ءتىل، حالقى دا – سول باياعى رۋلار. باستاۋ بۇلاقتاردا ساقتالعان دەرەكتەردى ەتنولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان قاراستىر­ساق، بۇعان كوزىمىز جەتە تۇسەدى. ۇلى قاعان­نىڭ بۇكىل بالالىق شاعى، «ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ»، ەرجەتكەن بوزبالا كەزەڭى، زاڭ­عار بيلىككە قول سوزارداعى بۇكىل تار­تىس-كۇرەسى وتكەن سول ايماقتىڭ «قۇپيا شەجىرە» مەن «جاميع ات-تاۋاريحتا» جازىلىپ قالعان وسىناۋ اتاۋلارىن قيىرداعى موڭعوليادان ىزدەۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى كىسىنىڭ ء(بىزدىڭ زامانداسىمىزدىڭ) نە پيعىلى بوتەن بولۋى كەرەك، نە گەوگرافيا دەيتىن عىلىمنان (ناقتىلاي ايتساق، قازاقستان مەن موڭعوليا گەوگرافياسىنان) مۇلدەم حابارى جوق، سىڭار ەزۋ بىرەۋ بولۋى كەرەك. وسى ورايدا شىڭعىس حان تاريحىن كوپ زەرتتەگەن بەلگىلى قازاق اۆتورى جورىق باعىتى باتىسقا بۇرىلعان­دا، كۇش-قۋاتى ابدەن تولىسىپ، ايدىنى اس­قان قاعان جولىنداعى ۇلىستاردى قوعا­داي جاپىرىپ، سوعىسقانىن جەڭىپ، كوبىنە قارسىلىقسىز باعىندىرىپ، سولاردىڭ ەسەبىنەن ءوز اسكەرىن تولىقتىرىپ، مولايتۋ ارقىلى بارعان سايىن كۇشەيە تۇسكەنىن جازىپ وتىرىپ، تەك جەتىسۋ ولكەسىنەن قوسىپ العان ونداي قوسىندار تۋرالى ەش­قانداي دەرەك-مالىمەت جوعىن ارنايى اتاپ وتەدى. سونان سوڭ «بۇل بودان ولكەنىڭ شىڭ­عىس جورىعىنا اسكەر قوسىپ، ىلەسپەي قالۋى مۇمكىن ەمەس قوي» دەپ تاڭىرقايدى. ولاي ويلايتىن دا، تاڭىرقايتىن دا سەبەبى – بۇل اۆتوردىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كىرگىزگەن ولكەنى سوناۋ موڭ­عوليا­داعى حەنتەي تاۋى مەن ونون وزەنىنىڭ وڭىرىنەن ىزدەيتىن باياعى ەۋروپالىق اۆتورلار سىڭىر­گەن ستەرەوتيپ ىقپالىنان شىعا الماعان­دىن­دا. بۇكىل ساياسي تىرشىلىگىن جەتىسۋ ولكە­سىندە باستاپ، العاشقى نوكەر­لەرى مەن اۋەلگى جاساعىن، كەيىنگى تەگەۋرىندى قوسىنىن وسى اتىراپتا جيناپ، بىرتە-بىرتە ونى وسى اتى­راپتا الاپات كۇشكە اينالدىرىپ ال­عان بولسا، زامانداس تاريحشىلارى ونى قالاي سىرتتان باسىپ كىرىپ، بار قوسىنىن قوسىپ الىپ ەدى دەپ جازسىن؟! ورداسىن وسى اتىراپقا تىگىپ، شىعىسقا دا، باتىسقا دا وسى اتىراپتان اتتانىپ جۇرگەن جوق پا؟! «شىڭعىس قاعاننىڭ قۋزاۋىرىن» («قۇپيا شەجىرەنى») جازعان سىزعان قۇتقا دەيتىن حاتشىسى قاعاننىڭ ءوز قاسىندا ءجۇرىپ، ءبارىن ءوز كوزىمەن كورگەن بولسا، راشيد اد-دين بۇكىل موعولستاننىڭ شەجى­رەشى قارتتارىن جيناپ الىپ، اڭگىمەسىن ءوز قۇلاعىمەن تىڭداپ وتىرىپ، حاتقا تۇسىرتكەن بولسا، ولاردىڭ سوزىنە ءشۇبا كەلتىرەر نە ءجونىمىز بار؟
بيلەۋشىنىڭ قاي ۇلتتان شىققانىن، قاي حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەنىن ونىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى عانا ەمەس، قولدانعان ءتىلى دە دالەلدەسە كەرەك. شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ ءتىلى تۋرالى «قازاققا كەرەگى تاريح پا، تاريحشى دەگەن اتاعى ما؟» («قازاق ادەبيەتى») اتتى ماقالامىزدا قىسقاشا توقتالىپ، ۆاتيكاننىڭ قۇپيا مۇراعاتىندا ساقتالعان كۇيىك حان ءمورىنىڭ ءماتىنى وردانىڭ تۇرىك تىلىندە سويلەگەنىن ايداي الەمگە ايگىلەپ بەرگەنىن ايتىپ ەدىك. فرانتسۋز ە.پەلليو مەن پولياك ك.كارالەۆسكيدەن باستاپ، بۇكىل الەم عالىمدارى مويىنداعان سول شىندىقتى قازاق تاريحشىلارى ءالى قا­بىل­داي الماي كەلەدى. بۇلتارتپاس شىندىق قا­بىلدانباعان مۇنداي ورتادا تاريحي اقيقات سالتانات قۇرا الماق ەمەس. وسىنداي عىلىمعا دا، كىسىلىككە دە قايشى «توڭمويىندىق» كەسىرىنەن باسقا دا كورنەۋ تۇرعان تاريحي دەرەكتەر ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى. مىسالى، شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنىڭ جانە مۇراگەرلەرىنىڭ ورداسىندا وكىمەت ءىسىن جۇرگىزگەن بىتىكشىلەر، مەملەكەتتىك حاتشىلار: تاتاتۇڭعا، چىنحاي (شىنعاي), بۇلعاي، كورگىز (كورگۇز) قاتارلى ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرى تۇگەلدەي تۇرىك تەكتى جانە تۇرىك ءتىلدى بولعان. بۇلاردىڭ اراسىن­داعى كورگۇزدىڭ ءومىربايانى تىپتەن اسەرلى. ول اتا-انادان تۇل جەتىم بالا ەكەنىنە قارا­ماستان، تۇرىكشە جازۋعا جۇيرىكتىگىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن مانساپقا قول جەتكىزگەن (ا.ا.جۋۆەينيدىڭ «تاريح ي-جاھانگۋشايى» بويىنشا). ابەنايۇلى دا وسىنى ءوزىنىڭ «شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ ەلى مەن جەرى جانە ءتىلى مەن ءدىنى» دەگەن قولجازبا ەڭبەگىندە (ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا جاسالعان بايانداما) «تاريح ي-جاھانگۋشايعا» سىل­تە­مە جاساي وتىرىپ، ارنايى اتاپ وتكەن. اۆتور سونىمەن بىرگە شىڭعىس حاننىڭ «جوسىق» (يوسۇق، ياسا) اتالاتىن نيزامدىق جيناعىندا «ايعاق» (ايقاق), جارلىق (يار­لۇق), يارعۇچى (جارعىشى) قاتارلى تۇركىلىك تەرميندەردىڭ بارلىعىن تاريحي قۇجاتتار نەگىزىندە اتاپ كورسەتە وتىرىپ، وسى ايتۋلى ەڭبەك تۇرىك تىلىندە جاسالعانىن ايتادى. ال بۇل سوزدەر بۇگىنگى تىلدىك نورمامىزعا ساي شامالى فونەتيكالىك وزگەرىسپەن ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق بۇل زاڭدار جيناعى تۇرىك تىلىندە جا­سال­عا­نىن كورسەتسە كەرەك. ويتكەنى، بۇل سوزدەر ەتيمولوگيالىق بولمىسىمەن دە، گرام­ماتي­كالىق قۇرىلىسىمەن دە تەك تۇرىك تىلى­نە عانا ءتان سيپاتىن بايقاتادى.
تۇرىك ءتىلىن ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بيىككە كوتەرىلگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ار­عىن (ارعۇن) اعا نەمەسە ءامىر ارعىن (ر. اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» بويىنشا). ءتۇبى شي­كى بولعانىمەن، ونى تازا تۇرىك دەۋگە دە سىيا­دى. ويتكەنى، ونىڭ اتاسىن جالايىردىڭ ءبىر مىقتىسى ءمۇساپىر ويراتتان بولماشىعا ساتىپ الىپ، تاربيەلەپ، ادام ساناتىنا قوسقان. ءسويتىپ، ارعىن-اعا ءارى جالايىردىڭ سىرتتان كەلگەن «توندى بالاسى»، ءارى ىشىنەن شىققان جيەن بالاسى بولاتىن-دى. دەمەك، بۇل ارادا «ءتىل مەن جاقتى ايىرۋدىڭ» ءجونى جوق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – ارعىننىڭ دا ءىرى مانساپقا جەتۋىنە باستى سەبەپ – تۇرىك ءتىلدى بولعاندىعى. اڭگىمە بۇنىمەن بىتپەيدى. شىڭعىس حاننىڭ، بالالارى مەن نەمەرە­لە­رى­نىڭ تۇسىنداعى ءىرى مەملەكەت قايرات-كەر­لەرى دە تۇگەلدەي دەرلىك تۇرىك تەكتى، ياعني تۇرىك ءتىلدى بولاتىن. ايتالىق، مۇقالى مەن جامۇقا – جالايىر، شىنعاي مەن بۇلعاي – كەرەي، تاتاتۇڭعا مەن كەتبۇقا – نايمان، ناياعا – سىرگەلى، سىزعان-قۇتقا – تاتار (الشىن), بوراشى – ارعىن، ورتوبە – دۋلات، كورگىز – ۇيعىر. باتىرلارى: سابا، جەبە، ءسۇبىتاي، جەلمە، بالا، ت.ب. – جالايىرلار، بورىقۇل – ءۇيسىن، شورماقان – تاما، كەتبۇعا – نايمان، كۇي-تەمىر، قاداق-ءباھادۇر – كەرەي، ت.ت. بيلىك تىزگىنىنىڭ ۇلكەن ءبىر پاراسىن قوڭىراتتار يەلەنگەنى – ويتكەنى ولار شىڭعىس حانعا ءارى ناعاشى جۇرت، ءارى قايىن جۇرت بولعانى – وقىرمانعا جاقسى ءمالىم. بۇل تاريحي دەرەكتەردى تاپتىشتەي تەرىپ ۇسىنعانداعى ماقساتىمىز – وسىلاردىڭ بارلىعى شىڭعىسحان اۋلەتى قاي تىلدە سويلەگەنىنىڭ بۇلتارتپاس ايعاق­تارى بولاتىنىن تاعى ءبىر دارالاي كور­سەتۋ. ويتكەنى، اتالعان رۋلاردىڭ بارلىعى تۇر­كىلىگىن بىلاي قويىپ، نەگىزىنەن، قازاق رۋلارى.
جوعارىداعى ايتىلعان قولجازبا ەڭ­بە­گىندە ت.ابەنايۇلى شىڭعىسحان اۋلەتى ورداسىنىڭ قازاق دالاسىندا، جەتىسۋ جەرىندە بولعانىن دالەلدەي كەلىپ، وعان قوسا وردا ءتىلىنىڭ تۇرىكشە بولعانىنا قىرۋار دايەكتەر كەلتىرەدى. ايتالىق، شىڭ­عىس­حان اۋلەتىندەگىلەر «ۇلكەن ءۇي»، «قارا شاڭىراق» دەگەندى «ۇلىق ەپ» دەپ اتاعان. مۇنداعى «ۇلىق» ۇلى، ۇلكەن دەگەن ماعىنا بەرسە، «ەپ» (ەب) ەجەلگى تىلىمىزدە باسپانا، ءۇي، شاڭىراق دەگەن ءسوز. ەگەر وردا موڭعول ءتىلدى بولسا، اسا زور ەتنوگرافيالىق ءمانى بار بۇل اتاۋ نەگە «يح گەر» دەپ اتالماعان؟ (قازاقشا-موڭعولشا سوزدىك بويىنشا: ۇلكەن – يح، ءۇي – گەر.) بۇل عانا ەمەس، شىڭ­عىس حان ورداسى قولدانعان جانە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن لاۋازىم، شەن-اتاق، تۋىستىق اتاۋلاردىڭ ءبارى دە تۇرىكشە، ءتىپتى تازا قازاقشا دەرلىك. وعان مىسال: قاعان، حان، ەل-حان، بەك، بي، بىتىكشى (بىتىكچى), اتابەك، كەشىكتەن، ەسىكتەن، قورشى (قورچى), اق­تاشى، باسقاق، جاساق، كەپتەۋىل، تۇرعاق، قاتۇن، بيكە، اتا، اعا (اقا), ءىنى (اعا ءۋا ءىنى); سوزدەردىڭ ەندىگى ءبىر پاراسى: جوسىق (يوسۇق، ياسا), بۇيرىق، جارعى (يارعى), جار­عىشى (يارعىچۇ), بيلىك (بيليك), شەربي (چەر­بي), تۇمەن ء(تۇمون), مىڭ ء(مىڭ، ءبىڭ), ءجۇز ء(يۇز), كەجىگە، ماڭداي، ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدى. بۇل سوزدەر وردادا اسكەري، ساياسي تەرمين ەسەبىندە دە، كۇندەلىكتى قاراپايىم لەكسيكون ەسەبىندە دە كەڭ قولدانىستا بولعان
(ر. اد-دين مەن ا.جۋۆەيني ەڭبەكتەرى بويىنشا). ەندى وسىلاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىنگى قا­زاق­ تىلىندە سول ماعىناسىندا قولدانىستا ءجۇر، ال كەيبىر «ەسكىرىپ» قالعاندارىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋ ونشا قيىنعا سوقپايدى. ماسەلەن، «قور» تۇبىرىنەن شىققان قورۋ جانە قورعاۋ، «شەر» تۇبىرىنەن شىققان شە­رىك جانە شەرۋ قاتارلى سوزدەر تىلىمىزدە الى­گە دەيىن ءونىمدى قولدانىستا.
«شىڭعىس-قاعاننىڭ قۋزاۋىرى» («موڭ­عول­­دىڭ قۇپيا شەجىرەسى») اتتى كىتاپتە تۇركىلىك، اسىرەسە، قازاقي سوزدەر تۇنىپ تۇر. مىسالى: ولار تۇراقتى نىساندى تۇرەگەپ تۇرىپ كۇزەتەتىن قاراۋىلدى «تۇرعاق» (تۇرقاق) دەپ; بەلگىلى اۋماقتى جاياۋ كەزىپ ءجۇرىپ باقىلايتىن كۇزەتشىنى «كەزىك» دەپ; ورداعا كىرۋشىلەردى قاداعالايتىن، ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى تۇرىپ، ورتاسىنان وتكىزەتىن (وتكەلدى كەشىپ وتكەندەي) قورعاۋ­شى توپتى «كەشىكتەن» (كەچىكتەن) دەپ; تەك ەسىككە جاۋاپتى قاداعالاۋشىنى «ەسىكتەن» دەپ; وردانى كەپتەي قورشاپ تۇراتىن تۇنگى كۇزەتشى جاساقتى «كەپتەۋىل» (كەپتەۋۇل) دەپ; وردا توڭىرەگىن اتپەن تورۋىلداپ جۇرەتىن جاساقتى «تورعاۋىت» دەپ; جالپى قورعاۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى امبەباپ قوسىندى «قورشى» (قورچى) دەپ اتاعان. وسى اسكەري تەرميندەر بۇگىنگى قازاققا دا تۇسىنىكتى. ەندەشە، بۇدان شىڭعىس حان ورداسى تازا تۇرىك تىلىندە سويلەگەن دەگەننەن وزگە قورىتىندى شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. تاعى دا ناقتىلاي تۇسسەك، شىڭعىس حان ورداسى كونە تۇرىك تىلدەرى ىشىندە قازاق تىلىنە توركىن بولعان ديالەكتىدە، ياعني بايىرعى قازاق تىلىندە سويلەگەن. بىراق ءبىزدىڭ كوپتەگەن تاريحشىلارىمىز وسى تازا تۇركي اتاۋلاردى نە ورىستىڭ، نە موڭعول­دىڭ ورفوگرافياسىنا تەلىپ جازادى جانە سولاردىڭ ورفوەپياسىنا ساي وقيدى. اتاۋ­لار عانا ەمەس، ەتنونيمدەر مەن توپونيمدەرگە دە سولاي جاسايدى. مىسالى، «قورچى» دەگەندى «كورچي»، ياكي «كۋرچي» دەپ جازىپ، سولاي وقىسا، ودان ءبىزدىڭ تاريحنامامىزعا كەلەر قايران قايسى؟ وسىندايلاردىڭ ءبارى شىڭعىسحان تاريحىنا، سول ارقىلى قازاق تاريحىنا كەرى اسەر ەتىپ، قاتە تۇسىنىك تۋدىراتىن جايتتەر.
جوعارىدا اتاپ وتىلگەن باستاۋ بۇلاق­تار­­دا بۇدان وزگە دە ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەن قاتار، ءتىلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن دە وڭ اسەر ەتە­تىن دەرەكتەر وتە كوپ. ولاردىڭ ءبارىن تۇگەندەسە، بىزدىكى سەكىلدى ورتاشا ءبىر ما­قالاعا ەمەس، قوماقتى ءبىر كىتاپكە جۇك بولار ەدى. ايتالىق، «شىڭعىس-قاعاننىڭ قۋزاۋىرىندا» «كۇتەت» (كۇتوت) دەگەن ءبىر تەرمين بار، ول ءبىزدىڭ قازىرگى قولدانىس بويىن­شا «رەزەرۆ» دەگەن سوزگە ءدوپ كەلەدى («قۇپيا شەجىرەنىڭ قۇپياسى»، 334-بەتكە قاراڭىز). اتاۋدىڭ ءتۇبىرى «كۇت» – كۇتۋ، توسۋ دەگەن ماعىنا بەرەتىن تۇركى ءسوز. بۇل تەرمين ءبىر جاعىنان، شىڭعىس حان ورداسى­نىڭ تۇرىكشە سويلەگەنىن كورسەتسە، ەكىنشى جاعى­نان، سول زامانداعى تۇرىك ءتىلىنىڭ وتە باي بولعانىنىڭ دا ايقىن دالەلى. ەگەر وسىن­داي سوزدەرگە جان ءبىتىرىپ، قايتا اينالىسقا تۇسىرسەك، ءارى تەرميندەر قا­تا­رىن بايىتار ەدىك، ءارى ءتىل تازالىعىن ساق­تاۋعا دا پايدالى بولار ەدى.
تاريحي شىندىقتى ايعاقتايتىن لينگ­ۆيس­تيكالىق دايەكتەردىڭ تاعى ءبىر پاراسى ونوماستيكالىق اتاۋلار مەن نىسپى-ەسىم­دەر بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان كەلەر بولساق تا، ورداعا تىكە قاتىستى ونوماستي­كا­لىق اتاۋلار تۇگەلىمەن تۇركى تىلدە بولىپ كەلەدى. اتاپ كورسەتەلىك: قارا-قورىم (قارا-قورۇم), «قارا» – ۇلكەن، ۇلى; «قورىم» – جۇرت، ەلدى مەكەن; پەش-بالىق (بەس-بالىق), «پەش» – باستى، ماڭدايالدى; «بالىق» – قالا، استانا; التىن-وردا (ال­تۇن-وردۇ), اق-وردا، كوك-وردا. سوڭعىلارعا تۇسىنىك بەرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ەندى شىڭعىس حانمەن ءار ءتۇرلى قارىم-قاتىناستا بولعان زامانداس تۇلعالار مەن ءوز وتباسى مۇشەلە­رىنىڭ ەسىمدەرىن كەلتىرىپ كورەيىكشى: نايمان حاندارى تايان، كۇشۇلۇك (كۇشتى), بۇيرىق; كەرەي حاندارى ەلشىتەي، توعۇرۇل; مەركىت حانى توقتابەك، تاتار حانى اقشى­رىن (اقشيرين); شىڭعىستىڭ ءوز بايبىشەسى بورتە، ەكىنشى ايەلى كۇلان (ورىسشاعا اۋدارىلعاندا كۋلان دەپ جازىلعاسىن، ءبىزدىڭ قازاق قالامگەرلەرى ونى قۇلان دەپ الىپ ءجۇر، دۇرىسى كۇلان بولۋعا ءتيىس); ءۇشىنشى ايەلى گۇلباسۋ (گۇلباسى، تايان حاننىڭ جەسىرى), ءتورتىنشى ايەلى وسەي (ەسەي، اۋەلدە اقشىرىن حاننىڭ جۇبايى); شە­شەسى­نىڭ ەسىمى – كەرىم-ايەكە، قىزىنىڭ ەسىمى – التىن-بيكە، جوشىنىڭ بايبىشەسى بەكتۋمىش-حانىم، تولەنىڭ بايبىشەسى سۇر­عاقتان-بيكە، ت.ت. ال ەندى مىناعان قارا­ڭىز: تۇلپارىنىڭ اتى – قۇلا-جەبەلەك، امان-شىعان-قۇلا، ءيتىنىڭ اتى – ساق-باراق، ت.ت. وسى ارادا ەسكە سالا كەتەيىك: م.پولو، ۋ.رۋبرۋك، پ.كارپيني، راشيد اد-دين ەڭبەكتەرىندەگى وردا حالقىنىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى جايتتەر تۋرالى ءسوز بولعاندا، قىمىز، قۇرت (گۋرت), وت (ۋت), ۇرىق (ۋرۋگ) سەكىلدى ءوز تىلدەرىندە بالاماسى جوق سوزدەردى سول كۇيى جازعاندارىن بۇدان بۇرىنعى ءبىر ماقالامىزدا اشىپ كورسەت­كەن ەدىك. سول سەكىلدى، ءبىر دەرەكتى جۋۆايني­دەن كوردىك. ونىڭ جازۋىنشا، كورگۇز باستاعان يران ەلىنەن كەلگەن ەلشىلەر حان­نىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، وزدەرى اكەلگەن سىي-تارالعىسىن ۇسىنعاندا، ول مۇلىكتەرگە كوڭىلى تولعان ۇلى حان قاسىنداعى وزگە ۇلىق­تارىنا: «سەندەر نەگە وسى سەكىلدى تاڭسىق بۇيىمدار اكەلمەيسىڭدەر» دەگەن ەكەن. پارسى تىلىندە جازىلعان ەڭبەكتە حان اۋزىنان شىققان ول سوزگە ءدال بالاما تابا الماعان با، ەستىگەن كۇيىندە تۇرىكشە بەرگەن. بۇل ايىرىقشا ءمان بەرەتىن تاماشا دەرەك. «تاڭسىق» دەگەن ءسوز موڭعول تۇگىل، تۇرىك حالىقتارىنىڭ بارىندە بىردەي كەزدەسە بەرمەسە كەرەك. كەزدەسسە، قازاققا ءبىر تابان جاقىن قىرعىز، قاراقالپاق، نوعاي تىلدەرىندە كەزدەسەر. بۇگىنگى تاڭنىڭ وزىندە كەز كەلگەن قازاق قولدانا بەر­مەي­تىن ءسوز. سونى موڭكە قاعاننىڭ اۋزىنان «ەستىپ» وتىرۋمىز كوپ نارسەنى اڭعارتاتىنى انىق. شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ تۇرىك تىلىندە، وسى كۇنگى قازاق تىلىنە نەگىز بولعان ديالەك­تىدە سويلەگەنىنىڭ وتە ماڭىزدى ءبىر ايعاعى – وسى.
شىڭعىس حاننىڭ ءوز رۋىنا جانە كورشى­لەس، تۋىستاس رۋلارىنا تيەسىلى جەر-سۋ اتتارى تۇگەلدەي تۇرىكشە بولىپ كەلەدى، ءارى ءبارى دەرلىك قازاق دالاسىندا، ودان قالا بەرسە، ورتالىق ازيا جەرىندە بولىپ تابىلادى. شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى بولعان بۇرقان مەن تۇرگەن جاركەنت جەرىندە بولسا، ارعى اتالارى قايدۋ حاننان بۇرىنعى تاريحي قونىستارى سايرام (شىمكەنت جاق­تا), تالاس (تاراز) جانە ۇلىتاۋ، سونداي-اق، بورسىق (ارال ماڭى) وڭىرلەرى ەكەن. ولار ونەن بويىنا، ىلەتى نەمەسە جەتە جەرىنە قايدۋ اتالارىنىڭ بالا كۇنىندە كەلگەن. سونىمەن قايدۋدىڭ كەيىنگى ۇرپاعى شىڭعىس حاننىڭ ماڭدايىنا وسىنداعى نارات، شاتى، قۇلجا (بۇلار قحر جەرىندە), بۇرقان، تۇرگەن، قارقارا، شارىن (شارعىن-چاك), قاپشاعاي (زەرەن-قاپشاعاي), الاتاۋ (الا-تاع) وڭىرىندە تارتىستى دا تاعدىرلى عۇمىر كەشۋ باقىتى بۇيىرادى. ول عانا ەمەس، ۇلى قاعاننىڭ ۇلدارىنا ءبولىپ بەرگەن ەنشىلى جەرلەرى دە وسى ولكەدە بولاتىن. ايتالىق، المالىق ىلە ءدارياسىنىڭ باسىندا بولسا، ەمىل ء(ومىل) الاكولگە جاقىن جەردەگى ەمىل وزەنى بويىندا ەكەن. سودان ارعى ساۋىردىڭ كۇن جاق ەتەگى بولىپ كەلەتىن قوبىق (قحر) تا، ودان باتىسقا قارايعى ماڭىراق تا شىڭعىس حان بالالارىنىڭ (ۇكىتەي مەن شاعاتايدىڭ) ەنشىلەرى بولاتىن. مۇنى جوعارىدا اتالعان ەكى مۇسىلمان اۆتور
ر. اد-دين مەن ا. جۋۆەيني دە، ەكى حريستيان اۆتور كارپيني مەن رۋبرۋك تە راستايدى. سوسىن شىڭعىس حاننىڭ بيلىك ىقپالى شىڭعىستاۋ مەن حانتاۋىنا، ودان شىعىسقا قاراي قالجىر مەن قالعۇتى، قاراتالدىڭ جازىعى مەن ساۋىردىڭ تەرىسكەي ەتەگىنە جەتەدى. ودان ارى ەرتىس وزەنىن ورلەي ۇلىڭ­گىر كولىنە دەيىن بارىپ، بۇيرىق حاندى سول ارادا جويادى. سول جورىقتان قايتا ورال­عان­دا، مارقاكولدىڭ اۋزىنداعى تەرەكتى وڭىرىندە وڭ حان، تايان حان ۇشەۋى ارباسىپ قالادى. ءوزىڭىز بايقاپ وتىرعانداي، وسىندا اتالعان جەر مەن سۋدىڭ اتتارى تۇگەلدەي تۇرىكشە، ءارى سولاردىڭ ءبارى دە بۇگىنگە دەيىن سول كۇيىندە ساقتالىپ كەلەدى. ءبىر قىزىعى، سول جەرلەردە ءالى دە سول كەزدەگى رۋلار تۇ­رىپ جاتىر.
ەندى شىڭعىس حاننىڭ ىقپالى باتىسقا قارايعى قارا-قىتاي مەن حورەزم قاراما­عىن­داعى ولكەلەرگە ويىسادى. سوعان بايلانىستى زامانداس تاريحشىلار ۇلىتاۋ (ۇلىق-تاق), تاراز، وتىرار، سىر، ىرعىز (ىر­­عىن) تۋرالى جازا باستاعان-دى. مۇندا­عى توپونيمدەر دە تۇرىك ءتىلىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا بايلانىستى ازدى-كوپتى فونەتيكالىق وزگەرىسپەن ءالى ساقتالىپ كەلەدى، ءارى تۇگەلى­مەن ءتول تۇركى اتاۋلار. جالپى شىڭعىس حان زامانىنداعى جەر-سۋ اتتارىنىڭ كوپشىلىگى تۇرىك تىلىندە بولعان، ال باسقا تىلدەگىلەرىنىڭ ءوزى بىزگە تۇرىكشە قولدانىسپەن (اكتسەنتپەن) جەتتى. ايتالىق، ءسوز ىشىندەگى دىبىستار بىر­دە «ج»، بىردە «ي» بولىپ نەمەسە كەيدە «ۇ»، كەيدە «ى» بولىپ، تاعى بىردە «چ» مەن «ش» دى­بىستارىنىڭ ورىندارى الماسىپ كەلىپ وتىرادى. بۇدان شىڭعىس حان اۋلەتى زاما­نىن­داعى تۇرىك ءتىلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ىق­پالى انىق كورىنىپ تۇرادى. مىنە، بۇل دا وردانىڭ قاي تىلدە سويلەگەنىنە ناقتى دالەل بولا الادى. ياعني شىڭعىس حاننىڭ ءوزى دە، ول وكىلدىك ەتكەن تيتۋلدىق ۇلت تا تۇرىك تەكتى بولعاندىقتان عانا وسىنداي تۇرىك ءتىلدى بيلىك قالىپتاسقان. الايدا، شىڭ­عىس حان تاريحىنا قاتىستى تاريحنامالاردى اۋدارعان نەمەسە ونى زەرتتەگەن ماماندار تۇپنۇسقاداعى اتاۋلاردى ۇنەمى موڭعولشاعا كۇشپەن بۇرمالاپ وتىرادى. ارينە، تۇركى ءتىلدى زەردەلى وقىرمان ءۇشىن مۇنىڭ پايدالى جاعى دا بار. ويتكەنى وسى بۇرمالاۋلارعا قاراپ وتىرىپ-اق ءتۇپ ماتىن­دەگى اتاۋدىڭ تازا تۇرىكشە بولعانىنا، استە موڭعولشا بولماعانىنا كوزى جەتە تۇسەدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، شىڭعىس حان تاريحىنا قاتىستى جەر-سۋ اتتارىنىڭ كوبىسى تۇرىكشە بولعانىنا وراي، ول اتىراپ­تار­داعى رۋلار دا تۇگەلدەي دەرلىك تۇرىكتەر. بۇل سوزىمىزگە كوپ قينالماي-اق قىرۋار دايەك كەلتىرۋگە بولادى. ەندەشە، تاعى دا توپونيمدەرگە توقتالىپ، جوعارىداعى ءتى­زىم­­دى ارى جالعاستىرساق: سىر، ءامۋ (وكسۇس), ماۋ­راناحر، ەدىل (ەتىل), جايىق (يايىق), كاس­پي (ابەسكۇن), قاراقۇم، قۇمانيا، موعولستان (جەتىسۋ), ساراي، سارايشىق، يانكەنت، بۇحارا، سامارقانت، بەستام، بالىق، ۇرگەنىش، بارشىنكەنت (بارچىنكەنت), ت.ت. وسىلاي ۇلاسا بەرەدى. ال ەندى رۋلارىن اتاپ كورەيىك: كەرەي (كەرەيت), نايمان، جالايىر، دۋلات (دۇعلات), قوڭىرات (قوڭعىرات), قىپشاق، قاڭلى، تانا، تاز، ءدويت (دويتىعۇت), الشىن، بايۇلى (بايوقۇ، بايۇر­قى، باياۋت), اداي (داي), تاما، كەتە، بەس شەكتى (بەس ەرمەن), سىرگەلى (سىرگەتى), شانىشقىلى (چانچىعۇت), قىلىش (قىلىچ، قالاچ), سالجۇق (سەلجۇك), قۇمان، باشقۇرت (باشقىرت), تۇركىمەن، بۇلعار، ۇيعىر، قىرعىز، ت.ب. بولىپ جالعاسادى. مۇنداي ءىرى ارىستاردى بىلاي قويعاندا، جانىس، تاراقتى، اققويلى، قاراقويلى، وراقتى (وراقچىل), انداس (اندا), تورى (تورۋك), ماڭعىتاي (ماڭعىت), قي­يات، تورە، قاراقاس، قورالاس، قۇلشىعاش (قۇلشىنتى), كۇرلەۋىت (قىپشاقتىڭ كىشى رۋى), تاعى سول سياقتى رۋ-تايپالار. وسىناۋ رۋلاردىڭ اتى عانا تۇرىكشە ەمەس، زاتى دا تازا تۇركى. ولار تۇرىك حالىقتارىنىڭ اراسىندا، اسىرەسە، قازاق ۇلتىنىڭ ىشىندە بۇ­گىن­گە دەيىن ءباز-باياعىسىنداي ساقتالعان.
اتاي كەتپەسەك وبال بولاتىن تاعى ءبىر شىندىق بار. ول – شىڭعىس حان ورداسىندا تۇرىك حالىقتارىنا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن مۇسىلماندىق اتاۋلار مەن تۇرمىستىق سوزدەر دە كەڭ كولەمدە قولدانىلعانى (گ.رۋبرۋك، پ،كارپيني، م.پولو جانە ر.اد-دين، ا. جۋۆەيني ەڭبەكتەرى بويىنشا). سولاردىڭ ءبىرازىن اتاپ وتەر بولساق: قۇ­ران، اللا، راببى، مۇحاممەد، حاديس، يمان، ورازا، ناماز، زەكەت، حاجى، مەشىت، قىبىلا (حيبۇلا), حالال، عاداۋات، حانافي، شافيعي، حوجا، سەيىت، قاليفا، بيداعات، كاپىر (كافير), يسمايىليت، ت.ب. سەكىلدى كوپتەگەن يسلامي سوزدەر وردانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلى­گىندە قولدانىستا بولعان. ال ادام ات­تا­رىن­دا دا، ماسەلەن، مۇحاممەت (جوشى­نىڭ ۇلى), قوجا جانە ءىلياس (شاعاتاي ۇر­پاق­تارى), فاتيما (ۇكىتەي قاعاننىڭ حانىمى) قاتارلى حاق مۇسىلمانشا ەسىمدەر ءجيى ۇشىراسادى.
ءبىراز دەرەكتىڭ ىزىنە ۇڭىلگەن سياقتى­مىز. ءبىزدىڭ قالامىمىزدىڭ ۇشىنا ىلىك­پەگەن دەرەكتەر ءالى دە بارشىلىق، ءبارىن تىزە بەرۋدى مۇرات تۇتپادىق. ولاردى ت.ابەناي­ۇلى­نىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن دە مولىنان تابۋعا بولادى. قىتايشادان اۋ­دارىلعان ەڭبەكتەردەگى تۇركىلىك نۇسقاسىن ساقتاپ قالعان ونداي سوزدەردى تىلەۋبەردى كوپ رەت­تە قارا ارىپپەن تەرىپ ۇسىنىپ، وقىرمان نازا­رىن ادەيى بۇرىپ وتىرادى. بولاشاق زەرتتەۋشىلەر وسىعان ءمان بەرەر بولسا، بۇل تاقىرىپقا ءالى دە تالاي ماقالا جازىلارىنا سەنەم.
بايقاعان بولارسىزدار، مەن شىڭعىس حان تاقىرىبىنا جازعان ماقالالارىمنىڭ بارىندە مىندەتتى تۇردە تىلەۋبەردى ابەناي­ۇلى­نىڭ زەرتتەۋلەرىنە ارقا سۇيەپ، قولداي سويلەيمىن. ولاي ەتەتىن سەبەبىم – بىرىن­شى­دەن، تىلەۋبەردىدە ەشقانداي بۇرا تارتۋ، قيسىنداتۋ جوق، تەك ناقتى دەرەكتەردى سويلەتۋ بار. «بۇرا تارسا»، ول – تازا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت جاساعانى عا­نا. ەكىنشىدەن، ول قىرىلماعان، جونىل­ما­عان، جابايى وسكەن اعاشتاي ەكولوگيالىق تازا جەمىس بەرەتىن تابيعي تالانت: ءبىلىمدى، وقىعان-تۇيگەنى كوپ; جازسا، كەمەرىنەن اسىپ-توگىلىپ جازادى; سويلەتسەڭ، لەكىلدە­گەن وي تىزگىنىن ىرىكپەي، كوسىلە سويلەيدى. بۇل ءدارىس وقىپ جاتتىقپاعان ادامنىڭ مىنەزى. ونى اسىقپاي، اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ تىڭداۋ كەرەك. سوندا قۇلاق قۇرىشىڭ قانادى. بۇل ءسوزىم – وعان جاسالعان جارناما ەمەس، «بولايىن دەگەن جىگىتتىڭ بەلىن بۋ دا، جولىن اش» دەيتىن قازەكەمنىڭ ۇستانىمىنا ساي جاسالعان ءىلتيپات. دارىندى ورالمان ءىنىم­دى قولداۋدىڭ ءبىر ءجونى عانا. «ىلگەرى باسقان ءىنىنى كەرى كەتكەن اعا توسار» دەگىزۋدەن ساقتاسىن! قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى بولعان، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان شىڭعىس حانداي الىپ تۇلعا­نىڭ رۋحىن ۇلتىمىزعا قايتا تابىستىرعان ازاماتقا، حالقىمىزدىڭ ولگەنىن ءتىرىلتىپ، وشكەنىن جاندىرۋعا ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن باۋىرىمىزعا قولدان كەلەر وسىناۋ كومەگىمىزدى كوپ كورمەگەندەرىڭىز ءجون. قايتا تىلەۋبەردىگە ناقتى قارجىلىق كومەكتەرىن كورسەتىپ، كىتاپتەرىن شىعارىپ بەرىپ جۇرگەن، ۇلت تاريحىنىڭ شىنايى جانا­شىرىنا اينالعان مەتسەنات ازامات­تارعا دا العىس جاۋدىرايىق. ولاردىڭ دا اتىن اتاپ، مەرەيلەرىن تاسىتايىق! ازاماتتاردى قولداۋدا ءسوز كومەكتىڭ دە ورنى ايىرىقشا ەكەنى ەستە بولعاي!

مارال ىسقاقباي،

«قازاق ادەبيەتى»

 

پىكىرلەر