جاپون كورگەن جاس عالىم توكيودان جەلتوقسان جايلى دەرەك تاپتى

849
Adyrna.kz Telegram
https://adyrna.kz/storage/uploads/76rNVxe0tnrtfCEzPMVNUzuN8nyGIrpScvLOEwj8.png

جاپونيادا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ولجاس قۋانباي 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنان بىرقاتار قۇجات تاپتى.

جاپون سامۋرايلارىنىڭ تاريحىنا بالا كۇنىنەن قىزىققان ولجاس قۋانباي — بۇگىندە جاپونيادا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن قازاقستاندىق عالىم. جاپونتانۋشى-تاريحشىنىڭ ىزدەنىستەرى تەك كۇنشىعىس ەلىنىڭ تاريحىمەن شەكتەلمەيدى.

اباي وبلىسى ءۇرجار اۋدانىنىڭ تۋماسى 37 جاستاعى ولجاس قازىر توكيو شەت تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (TUFS) حالىقارالىق قاتىناستار زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اكادەميالىق اسسيستەنت قىزمەتىن اتقارادى. ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، دوكتورلىق دارەجەسىن تۇركيانىڭ انكارا ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعاعان.

جاپونيا ارحيۆىندەگى جەلتوقسان

ولجاس قۋانباي شەتەلدىك ارحيۆتەردەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى ىزدەستىرۋدى دە قولعا العان. سونىڭ ءبىرى – 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن تابىلعان ديپلوماتيالىق قۇجاتتار مەن جەدەلحاتتار.

«جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سىرتقى ىستەر مۇراعاتىنان تابىلعان 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى جەدەلحاتتار مەن قۇجاتتار بۇل تاريحي وقيعاعا مۇلدە جاڭا، بەيتاراپ سىرتقى باقىلاۋشىنىڭ كوزىمەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن. ماسكەۋ بۇل وقيعانى «جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىق كورىنىسى» نەمەسە «بۇزاقىلىق» رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسقانىمەن، جاپونيا سياقتى الىس شەتەلدىڭ ديپلوماتتارى ونى سول ساتتە-اق «جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر» دەپ باعالاپ، «باسىم تارتىپپەن وڭدەۋ» بەلگىسىمەن توكيوعا شۇعىل حابارلاعان،» - دەيدى عالىم.

ونىڭ ايتۋىنشا، جاپون ديپلوماتتارى الماتىداعى وقيعانى جاي عانا كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس ەمەس، ميحايل گورباچەۆ باستاعان «قايتا قۇرۋ» ساياساتى مەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالار اراسىنداعى تەرەڭ قايشىلىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرعان.

«قۇجاتتاردا 1950 جىلداردىڭ سوڭىنداعى داعدارىستارمەن سالىستىرۋلار كەزدەسۋى شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ساياسي پروتسەستەردى تەرەڭ تامىرىنان زەرتتەپ وتىرعانىن كورسەتەدى»،- دەيدى ول.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە، بۇل قۇجاتتاردىڭ وتاندىق تاريحناما ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە.

«كەڭەستىك كگب مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ كوپتەگەن ءارحيۆى ءالى دە جابىق نەمەسە بىرجاقتى سيپاتتا. ال جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇپياسىزداندىرىلعان ديپلوماتيالىق جەدەلحاتتارى وقيعانىڭ حرونولوگياسىن، ماسكەۋدىڭ رەسمي ريتوريكاسىنداعى وزگەرىستەردى جانە حالىقارالىق رەاكتسيانى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى»،– دەپ ءتۇسىندىردى زەرتتەۋشى.

عالىم قازاقستان تاريحىن تولىققاندى زەرتتەۋ ءۇشىن تەك وتاندىق ارحيۆتەرمەن شەكتەلۋگە بولمايتىنىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا، شەتەلدىك قورلاردا ساقتالعان ديپلوماتيالىق قۇجاتتار، حاتتار مەن ەسەپتەر تاريحي وقيعالاردىڭ بىزگە بەيمالىم قىرلارىن اشۋى مۇمكىن.

«سامۋراي» بولۋدى ارمانداعان بالا

ولجاس قۋانباي جاپونياعا قىزىعۋشىلىعى ەرتە باستالعانىن ايتادى.

«سوناۋ 1997 جىلداردان بەرى جاپون ەلىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتتى قىزىقتىم. الەمگە تانىمال شىعىستانۋشىلار جايلى اقپاراتتار وقىپ، مەن دە وسىنداي كىتاپتاردا اتىم قالار قازاقتان شىققان تانىمال شىعىستانۋشى بولسام دەپ ارماندادىم. جاپون ءتىلىن ەڭ العاش جاپون ورتالىعىنان باستادىم.

كەيىننەن اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ «جاپون ءتىلى مەن قازاق ءتىلىنىڭ سەپتىك جالعاۋلارىنىڭ ۇقساستىقتارى مەن ايىرماشىلىقتارى» اتتى ەلىمىزدەگى العاشقى عىلىمي جوبانى جازىپ، گرانت يەگەرى اتاندىم»،- دەيدى ول.
 
ولجاس قۋانبايدىڭ جاپونياعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا تۋعان اپكەسى بيبىگۇل قۋانباەۆانىڭ دا ىقپالى بولعان.

«اپكەم سول كەزدە 100 دوللارعا جاپونشا سوزدىك ساتىپ الىپ، ماعان تارتۋ ەتكەن ەدى. بەلىمە تاياق قىستىرىپ الىپ، «مەن نازىكجاندى سامۋرايمىن!» دەپ ويناپ ءجۇرىپ، بالالىق ارمانىم عىلىمعا جەتەلەدى. بالا كەزىمنەن باتىرلىق جىرلاردى جاتتاپ ءوستىم. 1997 جىلى رەسپۋبليكالىق «بالاقاي» راديو فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتاندىم. جاپون سامۋرايلارى مەن ءوزىم جاتتاپ العان قازاق باتىرلارىنىڭ وبرازدارىن سالىستىرىپ، ىشتەي ۇقساستىقتار تاپقانداي بولىپ، قيالدانىپ جۇرەتىنمىن»، - دەپ ەسكە الادى ول.

ەكى دوكتورانت، ءبىر ارمان

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، عىلىم جولىنداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى تۇركياداعى دوكتورانتۋرا جىلدارى بولعان. 2019 جىلى جۇبايى بالسان ءمادى مەن نەبارى 24 كۇندىك قىزىن الىپ، انكاراعا اتتانعان زەرتتەۋشى ءتورت جىل بويى دەنيزلى مەن انكارا قالالارىندا ءومىر سۇرگەن. بۇل كەزەڭدە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە دوكتورانتۋرادا وقىپ، عىلىمي جۇمىستارى مەن وتباسىلىق مىندەتتەرىن قاتار الىپ جۇرۋگە تىرىسقان.

قازىرگى تاڭدا زەرتتەۋشىنىڭ جارى پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇركولوگيا باعىتى بويىنشا PhD دوكتورانتۋراسىندا ءبىلىم الىپ جاتىر.

«انكارا مەن دەنيزلىدە تۇرعان ۋاقىتتا بالسان تۇرىك جازۋشىسى حاتيدجە كيۋبرا تونگاردىڭ «ايقايلامايتىن انالار» كىتابىن تۇرىك تىلىنەن اۋداردى. ال مەن سول كىتاپتى رەداكتسيالادىم. قازىر بۇل ەڭبەك قالىڭ وقىرمانعا جول تارتتى. جاس انالار بالا تاربيەسىندە قاجەتىنە جاراتىپ ءجۇر»، - دەيدى ول.

ايتۋىنشا، سول كەزەڭ وڭاي بولعان جوق.

«ايازدى كۇندەرى جۇبايىم قىزىمىزدى بەسىك-ارباعا سالىپ، سىرتقا الىپ شىعىپ، اراسىندا ديسسەرتاتسياسىن، كىتاپ اۋدارماسىن جانە عىلىمي ماقالالارىن جازاتىن. ال مەن تاڭ اتقانعا دەيىن ديسسەرتاتسياممەن اينالىساتىنمىن. وسىلايشا كۇندەرىمىز ءوتىپ جاتتى. ەكەۋمىز دە ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ عىلىمي ىزدەنىسىمىزدى ءتۇسىنىپ، قولداۋعا تىرىستىق»، - دەپ ەسكە الادى ولجاس قۋانباي.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي ىزدەنىس ءبىر كۇندە ناتيجە بەرمەيدى. ول ۇزاق ۋاقىتتى، تاباندىلىقتى جانە ۇزدىكسىز ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى.

«2021 جىلى «جاپونشا-قازاقشا سوزدىك» قۇراستىرۋدى باستادىم. بۇل ەڭبەكتى ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەمىن. سوزدىك قۇراستىرۋ وتە ۇلكەن ءارى ۇزاق قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ءار ءسوزدى زەرتتەپ، ماعىناسىن ناقتىلاپ، بالاماسىن دۇرىس بەرۋ كەرەك. مۇنداي جۇمىسقا كوپ ۋاقىت پەن ءتوزىم قاجەت. سونىمەن قاتار جاپونيا تاريحىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەگىمدى دايىندادىم. قازىر دە بىرنەشە باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىرمىن»،- دەيدى ول.



بۇگىندە ولجاس قۋانبايدىڭ نەگىزگى عىلىمي زەرتتەۋ باعىتى – جاپونيانىڭ مەيدزي ءداۋىرى. اسىرەسە باكۋماتسۋ كەزەڭىنەن باستاپ مەيدزي مەملەكەتىنىڭ العاشقى قالىپتاسۋ جىلدارىنا دەيىنگى تاريحي ۇدەرىستەر زەرتتەۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. بۇل – جاپونيانىڭ ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىنەن جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا ءوتۋ كەزەڭى.

«مەنى جالپى جاپون تاريحىنىڭ كەز كەلگەن ءداۋىرى قىزىقتىرادى. ءوزىمنىڭ زەرتتەۋ الاڭىم بولعان مەيدزي داۋىرىندە باكۋماتسۋدان مەيدزي مەملەكەتىنىڭ العاشقى قۇرىلۋ جىلدارى قىزىقتىراق. ياعني جاپون مەملەكەتى قالاي قالىپتاستى، وعان كىمدەر ىقپال ەتتى دەگەن ماسەلەلەر – جاپون تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى كەزەڭ»، - دەيدى عالىم.

ول زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن حالىقارالىق اكادەميالىق ورتاعا تانىستىرۋدى دا ماڭىزدى سانايدى. وسى باعىتتا ونىڭ عىلىمي ەڭبەگى جاپون تىلىندە جارىق كورۋگە دايىندالىپ جاتىر.

جاپوننىڭ زەرتتەۋى قايدا؟ قازاق عىلىمى قايدا؟

جاپونيادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى ەكى ەلدىڭ عىلىمي جۇيەسىن سالىستىرا وتىرىپ، باستى ايىرماشىلىق قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن كوزدەرىندە، سونداي-اق عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ تەتىكتەرىندە ەكەنىن ايتادى.

ماسەلەن، جاپونيانىڭ ىشكى ىستەر جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە، 2024 جىلى ەلدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان قاراجات 23,79 تريلليون (شامامەن 66 466 881 000 000 ₸ نەمەسە149 565 438 794 $) يەنگە جەتكەن. ونىڭ 17,43 تريلليون (شامامەن 48,70 تريلليون ₸ نەمەسە 109,58 ملرد $) يەناسى بيزنەس سەكتورىنا تيەسىلى. ياعني عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىن جەكە كاسىپورىندار قامتاماسىز ەتەدى.

«جاپونيا مەن قازاقستان عىلىمىنىڭ باستى ايىرماشىلىعى قارجىنىڭ كولەمى مەن كىمنەن كەلەتىنىندە جانە جۇيەنىڭ قالىپتاسقان قۇرىلىمىندا دەپ ويلايمىن. جاپونيادا عىلىمنىڭ شامامەن تورتتەن ءۇش بولىگى كاسىپورىنداردىڭ قارجىسىنا سۇيەنەدى. Toyota, Sony, Honda, Hitachi سەكىلدى ءىرى كومپانيالار عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراجات ءبولىپ، ولاردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىستە قولدانۋعا مۇددەلى»، - دەيدى ولجاس قۋانباي.

قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى سوڭعى جىلدارى وسە باستادى. ماسەلەن، 2024 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بيۋدجەتتەن 177,3 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. ال 2025 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى شامامەن 549 ميلليون دوللاردى قۇراعان. بۇل – الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا جوعارى. دەگەنمەن، عالىمنىڭ پىكىرىنشە، قارجى كولەمىنىڭ ارتۋىمەن قاتار، عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن وندىرىسپەن بايلانىستىرۋ، جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ جانە عىلىمنىڭ قوعامداعى بەدەلىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالماۋى كەرەك.

جاپونيانىڭ عىلىمي جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ. ەلدە عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا ارنالعان بەس جىلدىق نەگىزگى جوسپارلار قابىلدانىپ وتىرادى. الايدا قالىپتاسقان جۇيەگە قاراماستان، جاپونيا دا كادر تاپشىلىعى مەن دوكتورانتتار سانىنىڭ ازايۋى سەكىلدى ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىر.

ولجاس قۋانباي قازاقستانداعى جاس عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ەرەكشە الاڭدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي دارەجەسى بار مامانداردىڭ ەڭبەكاقىسى باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا تومەن بولۋى عىلىمنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.

«مىسالى، استانا مەن الماتىداعى اۆتوپاركتەردە تاجىريبەلى جۇرگىزۋشىلەردىڭ جالاقىسى 600–750 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولادى. كوپتەگەن مەيرامحانا مەن ءدامحانالاردا داياشىلارعا ءبىر اۋىسىم ءۇشىن 15–30 مىڭ تەڭگە ۇسىنىلادى. الەۋمەتتىك جەلىدە جاس دوكتورانتتاردىڭ «PhD العاننان كەيىن ايلىعى 180 مىڭ تەڭگە بولاتىن عىلىمعا بارامىن با؟» دەگەن جازبالارىن كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى»، - دەيدى ول.

عالىم حالىقارالىق عىلىمي ورتادا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن تەك ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.

ء«ار حالىقتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ەڭ باستىسى – جاۋاپكەرشىلىگى مول، تياناقتى جان بولۋ. شەتەلدە بولعان سوڭ بىرنەشە شەت ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ كەرەك. تاباندى تۇردە كوپ ەڭبەك ەتۋگە شىدامدى بولۋ قاجەت»، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.

«اعىلشىنشا اۋداراتىن باعدارلاما، باسپا جۇيەسى جوق»

زەرتتەۋشى قازاق تاريحىن الەمگە تانىتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە، ەڭ الدىمەن، وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىكتەگى جاريالانىمدارىنا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

«مەنىڭ ويىمشا، گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ جاريالانىمى وتە از. InCites دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن Bizmedia.kz شولۋىندا كەلتىرىلگەن مالىمەت بويىنشا، 2024 جىلى قازاقستان Web of Science بازاسىندا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا 1 872 ماقالا جاريالاپ، الەمدە 66-ورىندا تۇرعان. الەۋمەتتىك عىلىمدار بويىنشا 332 ماقالا جاريالانىپ، 72-ورىنعا ورنالاسقان. ال گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەن ونەر بويىنشا نەبارى 94 ماقالا جارىق كورگەن. 94-ءتى جالپى 3 176 جاريالانىمعا بولسەك، گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ۇلەسى شامامەن 3 پايىزدى قۇرايدى. بۇل جاعداي قازاقستان تاريحىنىڭ حالىقارالىق جۋرنالداردا ءالى دە ءۇنى شىقپاي جاتقانىن كورسەتەدى»، – دەيدى ول.

ولجاس قۋانباي حالىقارالىق اكادەميالىق كەڭىستىككە شىعۋداعى نەگىزگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ مەن عىلىمي ەڭبەكتەردى جاريالاۋ ماسەلەسىن اتايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا ساپالى زەرتتەۋلەر بولعانىمەن، ولاردى شەتەلدىك وقىرمانعا جەتكىزەتىن تۇراقتى جۇيە قالىپتاسپاعان.

«كەزەكتى ماسەلە – شەت ءتىلىن ءبىلۋ جانە جاريالاۋ كەدەرگىسى دەپ ويلايمىن. قازاقستان تاريحناماسىن زەرتتەگەن نازيرا ءابدىناسىر مەن سۆەتلانا كوۆالسكايا 2025 جىلعى ناۋرىزدا Turkic Studies Journal باسىلىمىندا جاريالاعان ەڭبەگىندە اقش، كانادا، يتاليا جانە جاپونيانىڭ بەلگىلى تاريحشىلارىمەن سۇحبات جۇرگىزىپ، CESS پەن ESCAS ۇيىمدارىنىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاعان. مىسالى اديب ءحاليدتىڭ ورتالىق ازيا تاريحى تۋرالى كىتابى اعىلشىنتىلدى وقىرمانعا ارنالىپ جازىلعان. كەيىن ونىڭ قازاقشا اۋدارماسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە الماتىداعى عىلىم اكادەمياسىندا تانىستىرىلدى.

بۇل – جاقسى باستاما. بىراق ول عىلىمي اقپاراتتىڭ اعىنى سىرتقا ەمەس، ىشكە قاراي ءجۇرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن اعىلشىن تىلىنە اۋداراتىن تۇراقتى باعدارلاما مەن باسپا جۇيەسى بايقالمايدى. بالكىم، ءبىز كورمەي جۇرگەن شىعارمىز»، - دەيدى زەرتتەۋشى.
 
ول حالىقارالىق عىلىمي ورتادا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ناقتى باعىتتى ۇسىنادى.

«بىرىنشىدەن، اۋدارما مەن رەداكتورلىق قولداۋ قورى قاجەت. قازاق جانە ورىس تىلىندەگى ساپالى ەڭبەكتەردى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ، اعىلشىن تىلىندە جازىلعان ماقالالارعا كاسىبي رەداكتورلىق قولداۋ كورسەتۋ جانە جاريالاۋ تولەمدەرىن جابۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتتا جۇيەلى باعدارلاما بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، بىرلەسكەن اۆتورلىق پەن حالىقارالىق پلاتفورمالار قاجەت. CESS جانە ESCAS كونفەرەنتسيالارىنا تۇراقتى قاتىسىپ، شەتەلدىك تاريحشىلارمەن ورتاق جوبالار جاساۋ كەرەك. بۇل – حالىقارالىق اۋديتورياعا جەتۋدىڭ ەڭ تىكەلەي جولدارىنىڭ ءبىرى. ۇشىنشىدەن، بىرىڭعاي ارحيۆ پورتالى وتە ماڭىزدى. ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ىزدەۋ مەتادەرەكتەرىن اعىلشىن تىلىندە دە اشۋ قاجەت. ىشكى جۇيەنى بىرىڭعاي ەتۋ شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرگە دە ۇلكەن جەڭىلدىك بەرەدى. تورتىنشىدەن، گۋمانيتارلىق عىلىمعا بولەك باعالاۋ كريتەريى قاجەت. تەك Web of Science Q1 جۋرنالدارىنداعى ماقالالارعا ەمەس، حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت باسپالارىنداعى مونوگرافيالار مەن تاريحي جۋرنالداردا جاريالانعان ەڭبەكتەرگە دە ءمان بەرىلۋى كەرەك»، - دەيدى ولجاس قۋانباي.

«ارحيۆكە قول جەتكىزۋ وزبەكستاننان جەڭىلىرەك»

عالىم ارحيۆتىك دەرەكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە دە جەكە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا ارحيۆتەردى تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار اتقارىلعانىمەن، زەرتتەۋشىلەرگە قاجەت قۇجاتتاردى ىزدەۋ مەن پايدالانۋ جۇيەسىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت.

ء«ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ وكىلى قۋانىش  قابدۋشتىڭ CESS-2026 كونفەرەنتسياسىنا جولداعان ماقالاسىندا 2021 جىلى «ە-ارحيۆ» جۇيەسىنە 223 مەملەكەتتىك ارحيۆ پەن 800-دەن استام جەرگىلىكتى ورگان قوسىلعانى ايتىلادى. بىراق بىرىڭعاي تولىققاندى ىزدەۋ پلاتفورماسى ءالى قۇرىلماعان. سوندىقتان ارحيۆتەر ءوز سايتتارى مەن دەرەكتەر بازاسىن جەكە جاساۋعا ءماجبۇر. Florin مەن Gagarina-نىڭ 2025 جىلى Central Asian Survey جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋىندە دە ينستيتۋتسيونالدىق اسيممەتريا، وڭىرارالىق بايلانىستىڭ شەكتەۋلىلىگى جانە رەسەي مەن باتىس اكادەميالىق شەڭبەرلەرىنە تاۋەلدىلىك ماسەلەلەرى اتالادى.

دەگەنمەن، جاقسى تۇستار دا بار. CAPS Unlock پودكاستىندا شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر قازاقستان ارحيۆتەرىنە قول جەتكىزۋ وزبەكستانمەن سالىستىرعاندا سالىستىرمالى تۇردە وڭاي ەكەنىن ايتادى. بىراق قۇجاتتاردى الۋ ءۇشىن ۇزاق كۇتۋگە جانە ەلشىلىك قاعازدارىن ۇسىنۋعا تۋرا كەلەدى»، - دەيدى ول.

زەرتتەۋشىنىڭ پىكىرىنشە، ارحيۆتەردى تسيفرلاندىرۋ تەك قۇجاتتاردى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى – ولاردى ىزدەۋگە، زەرتتەۋگە جانە حالىقارالىق عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قولايلى جۇيە قالىپتاستىرۋ.

«وتاندىق ينستيتۋتتاردىڭ ەڭبەگى زور»

ولجاس قۋانباي قازاق تاريحىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋدا وتاندىق عىلىمي مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن دا جوعارى باعالايدى. اسىرەسە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

«قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوز باستامالارىن كۇشەيتۋ ەڭ ۇتىمدى جول دەپ ەسەپتەيمىن. مىسالى، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى «New Narratives and Old Myths: History Textbooks in Kazakhstan» ماقالاسىن حالىقارالىق اۋديتورياعا ارناپ جاريالادى. وسىنداي جۇمىستار، سونداي-اق قازاقستان مەن ءوڭىر تاريحى جانە مادەنيەتىنە ارنالعان Qalam مۋلتيمەديالىق جوباسى سياقتى تانىمال پلاتفورمالار اعىلشىن تىلىندە دە جۇرگىزىلسە، وقىرمان اياسى كەڭەيەدى. ودان بولەك، تسيفرلىق تاريح قاۋىمداستىعىن دامىتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاق تاريحىن الەمگە تانىتۋدا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەڭبەگى وراسان زور. ينستيتۋتتىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ىشىندە 2020 جىلى لوندوندا «Selected Works of Chokan Valikhanov» اتتى شوقان ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى. قۇجاتتاردى جيناۋعا ۇجىممەن بىرگە ءوزىم دە اتسالىستىم»، - دەيدى عالىم.

ايتۋىنشا، ينستيتۋتتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاقستان تاريحى» اتتى اۋقىمدى جەتى تومدىق اكادەميالىق باسىلىم دايىندالىپ جاتىر.

«بۇل جۇمىسقا كوپتەگەن شەتەلدىك عالىم تارتىلدى. وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن جەتىستىگى بار قازاقستان تاريحى عىلىمىنىڭ قاراشاڭىراعى حالىقارالىق بايلانىستاردا الدا كەلە جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن»، - دەيدى ولجاس قۋانباي.

ديانا اسان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى

پىكىرلەر