Japoniiada zertteu jürgızgen Oljas Quanbai 1986 jylǧy Jeltoqsan köterılısıne qatysty Japoniia syrtqy ıster ministrlıgınıŋ mūraǧatynan bırqatar qūjat tapty.
Japon samurailarynyŋ tarihyna bala künınen qyzyqqan Oljas Quanbai — bügınde Japoniiada ǧylymi zertteuler jürgızıp jürgen qazaqstandyq ǧalym. Japontanuşy-tarihşynyŋ ızdenısterı tek künşyǧys elınıŋ tarihymen şektelmeidı.
Abai oblysy Ürjar audanynyŋ tumasy 37 jastaǧy Oljas qazır Tokio şet tılderı universitetınıŋ (TUFS) Halyqaralyq qatynastar zertteu institutynda akademiialyq assistent qyzmetın atqarady. Ol Äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınde bılım alyp, doktorlyq därejesın Türkiianyŋ Ankara universitetınde qorǧaǧan.
JAPONİIа ARHİVINDEGI JELTOQSAN
Oljas Quanbai şeteldık arhivterden Qazaqstan tarihyna qatysty tyŋ derekterdı ızdestırudı de qolǧa alǧan. Sonyŋ bırı – 1986 jylǧy Jeltoqsan köterılısıne qatysty Japoniia syrtqy ıster ministrlıgınıŋ arhivınen tabylǧan diplomatiialyq qūjattar men jedelhattar.
«Japoniia syrtqy ıster ministrlıgınıŋ syrtqy ıster mūraǧatynan tabylǧan 1986 jylǧy Jeltoqsan köterılısıne qatysty jedelhattar men qūjattar būl tarihi oqiǧaǧa mülde jaŋa, beitarap syrtqy baqylauşynyŋ közımen qarauǧa mümkındık beredı dep oilaimyn. Mäskeu būl oqiǧany «jergılıktı ūltşyldyq körınısı» nemese «būzaqylyq» retınde körsetuge tyrysqanymen, Japoniia siiaqty alys şeteldıŋ diplomattary ony sol sätte-aq «jappai tärtıpsızdıkter» dep baǧalap, «basym tärtıppen öŋdeu» belgısımen Tokioǧa şūǧyl habarlaǧan,» - deidı ǧalym.
Onyŋ aituynşa, japon diplomattary Almatydaǧy oqiǧany jai ǧana kadrlyq auys-tüiıs emes, Mihail Gorbachev bastaǧan «Qaita qūru» saiasaty men ūlttyq respublikalar arasyndaǧy tereŋ qaişylyqtyŋ körınısı retınde qarastyrǧan.
«Qūjattarda 1950 jyldardyŋ soŋyndaǧy daǧdarystarmen salystyrular kezdesuı şeteldık sarapşylardyŋ Qazaqstandaǧy äleumettık-saiasi prosesterdı tereŋ tamyrynan zerttep otyrǧanyn körsetedı»,- deidı ol.
Ǧalymnyŋ pıkırınşe, būl qūjattardyŋ otandyq tarihnama üşın maŋyzy erekşe.
«Keŋestık KGB men Ortalyq komitettıŋ köptegen arhivı älı de jabyq nemese bırjaqty sipatta. Al Japoniia syrtqy ıster ministrlıgınıŋ qūpiiasyzdandyrylǧan diplomatiialyq jedelhattary oqiǧanyŋ hronologiiasyn, Mäskeudıŋ resmi ritorikasyndaǧy özgerısterdı jäne halyqaralyq reaksiiany qalpyna keltıruge mümkındık beredı»,– dep tüsındırdı zertteuşı.
Ǧalym Qazaqstan tarihyn tolyqqandy zertteu üşın tek otandyq arhivtermen şekteluge bolmaitynyn jetkızdı. Aituynşa, şeteldık qorlarda saqtalǧan diplomatiialyq qūjattar, hattar men esepter tarihi oqiǧalardyŋ bızge beimälım qyrlaryn aşuy mümkın.
«SAMURAI» BOLUDY ARMANDAǦAN BALA
Oljas Quanbai Japoniiaǧa qyzyǧuşylyǧy erte bastalǧanyn aitady.
«Sonau 1997 jyldardan berı japon elınıŋ tarihy men mädenietıne qatty qyzyqtym. Älemge tanymal şyǧystanuşylar jaily aqparattar oqyp, men de osyndai kıtaptarda atym qalar qazaqtan şyqqan tanymal şyǧystanuşy bolsam dep armandadym. Japon tılın eŋ alǧaş japon ortalyǧynan bastadym.
Keiınnen Abai atyndaǧy respublikalyq mamandandyrylǧan daryndy balalarǧa arnalǧan qazaq tılı men ädebietın tereŋdete oqytatyn mektep qabyrǧasynda jürıp «Japon tılı men qazaq tılınıŋ septık jalǧaularynyŋ ūqsastyqtary men aiyrmaşylyqtary» atty elımızdegı alǧaşqy ǧylymi jobany jazyp, grant iegerı atandym»,- deidı ol.
Oljas Quanbaidyŋ Japoniiaǧa degen qyzyǧuşylyǧynyŋ qalyptasuyna tuǧan äpkesı Bibıgül Quanbaevanyŋ da yqpaly bolǧan.
«Äpkem sol kezde 100 dollarǧa japonşa sözdık satyp alyp, maǧan tartu etken edı. Belıme taiaq qystyryp alyp, «Men näzıkjandy samuraimyn!» dep oinap jürıp, balalyq armanym ǧylymǧa jeteledı. Bala kezımnen batyrlyq jyrlardy jattap östım. 1997 jyly respublikalyq «Balaqai» radio festivalınıŋ laureaty atandym. Japon samurailary men özım jattap alǧan qazaq batyrlarynyŋ obrazdaryn salystyryp, ıştei ūqsastyqtar tapqandai bolyp, qiialdanyp jüretınmın», - dep eske alady ol.
EKI DOKTORANT, BIR ARMAN
Ǧalymnyŋ aituynşa, ǧylym jolyndaǧy eŋ kürdelı kezeŋderdıŋ bırı Türkiiadaǧy doktorantura jyldary bolǧan. 2019 jyly jūbaiy Balsan Mädı men nebärı 24 kündık qyzyn alyp, Ankaraǧa attanǧan zertteuşı tört jyl boiy Denizlı men Ankara qalalarynda ömır sürgen. Būl kezeŋde erlı-zaiyptylardyŋ ekeuı de doktoranturada oqyp, ǧylymi jūmystary men otbasylyq mındetterın qatar alyp jüruge tyrysqan.
Qazırgı taŋda zertteuşınıŋ jary Pamukkale universitetınde türkologiia baǧyty boiynşa PhD doktoranturasynda bılım alyp jatyr.
«Ankara men Denizlıde tūrǧan uaqytta Balsan türık jazuşysy Hatidje Kiubra Tongardyŋ «Aiqailamaityn analar» kıtabyn türık tılınen audardy. Al men sol kıtapty redaksiialadym. Qazır būl eŋbek qalyŋ oqyrmanǧa jol tartty. Jas analar bala tärbiesınde qajetıne jaratyp jür», - deidı ol.
Aituynşa, sol kezeŋ oŋai bolǧan joq.
«Aiazdy künderı jūbaiym qyzymyzdy besık-arbaǧa salyp, syrtqa alyp şyǧyp, arasynda dissertasiiasyn, kıtap audarmasyn jäne ǧylymi maqalalaryn jazatyn. Al men taŋ atqanǧa deiın dissertasiiammen ainalysatynmyn. Osylaişa künderımız ötıp jatty. Ekeumız de bır-bırımızdıŋ ǧylymi ızdenısımızdı tüsınıp, qoldauǧa tyrystyq», - dep eske alady Oljas Quanbai.
Ǧalymnyŋ aituynşa, ǧylymi ızdenıs bır künde nätije bermeidı. Ol ūzaq uaqytty, tabandylyqty jäne üzdıksız eŋbektı qajet etedı.
«2021 jyly «Japonşa-qazaqşa sözdık» qūrastyrudy bastadym. Būl eŋbektı älı de jalǧastyryp kelemın. Sözdık qūrastyru öte ülken ärı ūzaq qajyrly eŋbektı talap etedı. Är sözdı zerttep, maǧynasyn naqtylap, balamasyn dūrys beru kerek. Mūndai jūmysqa köp uaqyt pen tözım qajet. Sonymen qatar Japoniia tarihyna arnalǧan ǧylymi eŋbegımdı daiyndadym. Qazır de bırneşe baǧytta zertteuler jürgızıp jatyrmyn»,- deidı ol.

Bügınde Oljas Quanbaidyŋ negızgı ǧylymi zertteu baǧyty – Japoniianyŋ Meidzi däuırı. Äsırese Bakumasu kezeŋınen bastap Meidzi memleketınıŋ alǧaşqy qalyptasu jyldaryna deiıngı tarihi üderıster zertteuşınıŋ qyzyǧuşylyǧyn tudyrady. Būl – Japoniianyŋ dästürlı basqaru jüiesınen jaŋa memlekettık qūrylymǧa ötu kezeŋı.
«Menı jalpy japon tarihynyŋ kez kelgen däuırı qyzyqtyrady. Özımnıŋ zertteu alaŋym bolǧan Meidzi däuırınde Bakumasudan Meidzi memleketınıŋ alǧaşqy qūrylu jyldary qyzyqtyraq. Iаǧni japon memleketı qalai qalyptasty, oǧan kımder yqpal ettı degen mäseleler – japon tarihyndaǧy öte maŋyzdy kezeŋ», - deidı ǧalym.
Ol zertteu nätijelerın halyqaralyq akademiialyq ortaǧa tanystyrudy da maŋyzdy sanaidy. Osy baǧytta onyŋ ǧylymi eŋbegı japon tılınde jaryq köruge daiyndalyp jatyr.
JAPONNYŊ ZERTTEUI QAIDA? QAZAQ ǦYLYMY QAIDA?
Japoniiada eŋbek etıp jürgen zertteuşı ekı eldıŋ ǧylymi jüiesın salystyra otyryp, basty aiyrmaşylyq qarjylandyru kölemı men közderınde, sondai-aq ǧylymdy ūiymdastyru tetıkterınde ekenın aitady.
Mäselen, Japoniianyŋ ışkı ıster jäne kommunikasiialar ministrlıgı statistika biurosynyŋ deregınşe, 2024 jyly eldegı ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystarǧa jūmsalǧan qarajat 23,79 trillion (şamamen 66 466 881 000 000 ₸ nemese149 565 438 794 $) ienge jetken. Onyŋ 17,43 trillion (şamamen 48,70 trillion ₸ nemese 109,58 mlrd $) ienasy biznes sektoryna tiesılı. Iаǧni ǧylymi zertteulerge bölınetın qarajattyŋ basym bölıgın jeke käsıporyndar qamtamasyz etedı.
«Japoniia men Qazaqstan ǧylymynyŋ basty aiyrmaşylyǧy qarjynyŋ kölemı men kımnen keletınınde jäne jüienıŋ qalyptasqan qūrylymynda dep oilaimyn. Japoniiada ǧylymnyŋ şamamen törtten üş bölıgı käsıporyndardyŋ qarjysyna süienedı. Toyota, Sony, Honda, Hitachi sekıldı ırı kompaniialar ǧylymi zertteulerge qarajat bölıp, olardyŋ nätijelerın öndırıste qoldanuǧa müddelı», - deidı Oljas Quanbai.
Qazaqstanda ǧylymdy qarjylandyru kölemı soŋǧy jyldary öse bastady. Mäselen, 2024 jyly ǧylymi zertteulerge biudjetten 177,3 milliard teŋge bölıngen. Al 2025 jyly ǧylymi-zertteu jäne täjıribelık-konstruktorlyq jūmystardy qarjylandyru kölemı şamamen 549 million dollardy qūraǧan. Būl – aldyŋǧy jylmen salystyrǧanda 19 paiyzǧa joǧary. Degenmen, ǧalymnyŋ pıkırınşe, qarjy kölemınıŋ artuymen qatar, ǧylymi zertteulerdıŋ nätijesın öndırıspen bailanystyru, jas zertteuşılerdı qoldau jäne ǧylymnyŋ qoǧamdaǧy bedelın köteru mäselelerı de nazardan tys qalmauy kerek.
Japoniianyŋ ǧylymi jüiesınıŋ taǧy bır erekşelıgı – ūzaq merzımdı josparlau. Elde ǧylym men tehnologiiany damytuǧa arnalǧan bes jyldyq negızgı josparlar qabyldanyp otyrady. Alaida qalyptasqan jüiege qaramastan, Japoniia da kadr tapşylyǧy men doktoranttar sanynyŋ azaiuy sekıldı mäselelerge tap bolyp otyr.
Oljas Quanbai Qazaqstandaǧy jas ǧalymdardyŋ äleumettık jaǧdaiyna erekşe alaŋdaidy. Onyŋ aituynşa, ǧylymi därejesı bar mamandardyŋ eŋbekaqysy basqa salalarmen salystyrǧanda tömen boluy ǧylymnyŋ damuyna kerı äser etuı mümkın.
«Mysaly, Astana men Almatydaǧy avtoparkterde täjıribelı jürgızuşılerdıŋ jalaqysy 600–750 myŋ teŋge aralyǧynda bolady. Köptegen meiramhana men dämhanalarda daiaşylarǧa bır auysym üşın 15–30 myŋ teŋge ūsynylady. Äleumettık jelıde jas doktoranttardyŋ «PhD alǧannan keiın ailyǧy 180 myŋ teŋge bolatyn ǧylymǧa baramyn ba?» degen jazbalaryn körgende jüregıŋ auyrady», - deidı ol.
Ǧalym halyqaralyq ǧylymi ortada bäsekege qabılettı bolu üşın tek bılımnıŋ jetkılıksız ekenın de atap öttı.
«Är halyqtyŋ öz erekşelıgı bar. Eŋ bastysy – jauapkerşılıgı mol, tiianaqty jan bolu. Şetelde bolǧan soŋ bırneşe şet tılın jetık bılu kerek. Tabandy türde köp eŋbek etuge şydamdy bolu qajet», - dep tüsındırdı ol.
«AǦYLŞYNŞA AUDARATYN BAǦDARLAMA, BASPA JÜIESI JOQ»
Zertteuşı qazaq tarihyn älemge tanytu mäselesıne kelgende, eŋ aldymen, otandyq gumanitarlyq ǧylymnyŋ halyqaralyq ǧylymi keŋıstıktegı jariialanymdaryna nazar audaru qajet dep esepteidı.
«Menıŋ oiymşa, gumanitarlyq ǧylymnyŋ jariialanymy öte az. InCites derekterıne süiengen Bizmedia.kz şoluynda keltırılgen mälımet boiynşa, 2024 jyly Qazaqstan Web of Science bazasynda jaratylystanu ǧylymdary boiynşa 1 872 maqala jariialap, älemde 66-orynda tūrǧan. Äleumettık ǧylymdar boiynşa 332 maqala jariialanyp, 72-orynǧa ornalasqan. Al gumanitarlyq ǧylymdar men öner boiynşa nebärı 94 maqala jaryq körgen. 94-tı jalpy 3 176 jariialanymǧa bölsek, gumanitarlyq ǧylymdardyŋ ülesı şamamen 3 paiyzdy qūraidy. Būl jaǧdai Qazaqstan tarihynyŋ halyqaralyq jurnaldarda älı de ünı şyqpai jatqanyn körsetedı», – deidı ol.
Oljas Quanbai halyqaralyq akademiialyq keŋıstıkke şyǧudaǧy negızgı kedergılerdıŋ bırı retınde şet tılın meŋgeru men ǧylymi eŋbekterdı jariialau mäselesın ataidy. Onyŋ pıkırınşe, Qazaqstanda sapaly zertteuler bolǧanymen, olardy şeteldık oqyrmanǧa jetkızetın tūraqty jüie qalyptaspaǧan.
«Kezektı mäsele – şet tılın bılu jäne jariialau kedergısı dep oilaimyn. Qazaqstan tarihnamasyn zerttegen Nazira Äbdınasyr men Svetlana Kovalskaia 2025 jylǧy nauryzda Turkic Studies Journal basylymynda jariialaǧan eŋbegınde AQŞ, Kanada, İtaliia jäne Japoniianyŋ belgılı tarihşylarymen sūhbat jürgızıp, CESS pen ESCAS ūiymdarynyŋ rölın erekşe ataǧan. Mysaly Adib Halidtıŋ Ortalyq Aziia tarihy turaly kıtaby aǧylşyntıldı oqyrmanǧa arnalyp jazylǧan. Keiın onyŋ qazaqşa audarmasy Nazarbaev universitetınde jäne Almatydaǧy Ǧylym akademiiasynda tanystyryldy.
Būl – jaqsy bastama. Bıraq ol ǧylymi aqparattyŋ aǧyny syrtqa emes, ışke qarai jürıp jatqanyn körsetedı. Qazaqstandyq avtorlardyŋ eŋbekterın aǧylşyn tılıne audaratyn tūraqty baǧdarlama men baspa jüiesı baiqalmaidy. Bälkım, bız körmei jürgen şyǧarmyz», - deidı zertteuşı.
Ol halyqaralyq ǧylymi ortada qazaqstandyq ǧalymdardyŋ belsendılıgın arttyru üşın bırneşe naqty baǧytty ūsynady.
«Bırınşıden, audarma men redaktorlyq qoldau qory qajet. Qazaq jäne orys tılındegı sapaly eŋbekterdı aǧylşyn tılıne audaru, aǧylşyn tılınde jazylǧan maqalalarǧa käsıbi redaktorlyq qoldau körsetu jäne jariialau tölemderın jabu maŋyzdy. Būl baǧytta jüielı baǧdarlama boluy kerek. Ekınşıden, bırlesken avtorlyq pen halyqaralyq platformalar qajet. CESS jäne ESCAS konferensiialaryna tūraqty qatysyp, şeteldık tarihşylarmen ortaq jobalar jasau kerek. Būl – halyqaralyq auditoriiaǧa jetudıŋ eŋ tıkelei joldarynyŋ bırı. Üşınşıden, bıryŋǧai arhiv portaly öte maŋyzdy. Arhivtık qūjattardyŋ ızdeu metaderekterın aǧylşyn tılınde de aşu qajet. Işkı jüienı bıryŋǧai etu şeteldık zertteuşılerge de ülken jeŋıldık beredı. Törtınşıden, gumanitarlyq ǧylymǧa bölek baǧalau kriteriiı qajet. Tek Web of Science Q1 jurnaldaryndaǧy maqalalarǧa emes, halyqaralyq universitet baspalaryndaǧy monografiialar men tarihi jurnaldarda jariialanǧan eŋbekterge de män berıluı kerek», - deidı Oljas Quanbai.
«ARHİVKE QOL JETKIZU ÖZBEKSTANNAN JEŊILIREK»
Ǧalym arhivtık derekterdıŋ qoljetımdılıgıne de jeke toqtaldy. Onyŋ aituynşa, Qazaqstanda arhivterdı sifrlandyru baǧytynda belgılı bır jūmystar atqarylǧanymen, zertteuşılerge qajet qūjattardy ızdeu men paidalanu jüiesın älı de jetıldıru qajet.
«Äl-Farabi atyndaǧy QazŪU ökılı Quanyş Qabduştyŋ CESS-2026 konferensiiasyna joldaǧan maqalasynda 2021 jyly «E-Arhiv» jüiesıne 223 memlekettık arhiv pen 800-den astam jergılıktı organ qosylǧany aitylady. Bıraq bıryŋǧai tolyqqandy ızdeu platformasy älı qūrylmaǧan. Sondyqtan arhivter öz saittary men derekter bazasyn jeke jasauǧa mäjbür. Florin men Gagarina-nyŋ 2025 jyly Central Asian Survey jurnalynda jariialanǧan zertteuınde de institusionaldyq asimmetriia, öŋıraralyq bailanystyŋ şekteulılıgı jäne Resei men Batys akademiialyq şeŋberlerıne täueldılık mäselelerı atalady.
Degenmen, jaqsy tūstar da bar. CAPS Unlock podkastynda şeteldık zertteuşıler Qazaqstan arhivterıne qol jetkızu Özbekstanmen salystyrǧanda salystyrmaly türde oŋai ekenın aitady. Bıraq qūjattardy alu üşın ūzaq kütuge jäne elşılık qaǧazdaryn ūsynuǧa tura keledı», - deidı ol.
Zertteuşınıŋ pıkırınşe, arhivterdı sifrlandyru tek qūjattardy elektrondy formatqa köşırumen şektelmeuı kerek. Eŋ maŋyzdysy – olardy ızdeuge, zertteuge jäne halyqaralyq ǧylymi ainalymǧa engızuge mümkındık beretın qolaily jüie qalyptastyru.
«OTANDYQ İNSTİTUTTARDYŊ EŊBEGI ZOR»
Oljas Quanbai qazaq tarihyn halyqaralyq deŋgeide tanytuda otandyq ǧylymi mekemelerdıŋ jūmysyn da joǧary baǧalaidy. Äsırese Şoqan Uälihanov atyndaǧy Tarih jäne etnologiia institutynyŋ eŋbegın erekşe atap öttı.
«Qazaqstandyq zertteuşılerdıŋ öz bastamalaryn küşeitu eŋ ūtymdy jol dep esepteimın. Mysaly, Nazarbaev universitetınıŋ professorlary «New Narratives and Old Myths: History Textbooks in Kazakhstan» maqalasyn halyqaralyq auditoriiaǧa arnap jariialady. Osyndai jūmystar, sondai-aq Qazaqstan men öŋır tarihy jäne mädenietıne arnalǧan Qalam multimediialyq jobasy siiaqty tanymal platformalar aǧylşyn tılınde de jürgızılse, oqyrman aiasy keŋeiedı. Odan bölek, sifrlyq tarih qauymdastyǧyn damytu kerek dep oilaimyn. Qazaq tarihyn älemge tanytuda Şoqan Uälihanov atyndaǧy Tarih jäne etnologiia institutynyŋ eŋbegı orasan zor. İnstituttyŋ halyqaralyq bailanystarynda atqarylyp jatqan jūmystardyŋ ışınde 2020 jyly Londonda «Selected Works of Chokan Valikhanov» atty Şoqan Uälihanov eŋbekterınıŋ jinaǧy aǧylşyn tılınde jaryq kördı. Qūjattardy jinauǧa ūjymmen bırge özım de atsalystym», - deidı ǧalym.
Aituynşa, instituttyŋ jetekşılıgımen «Ejelgı däuırden bügıngı künge deiıngı Qazaqstan tarihy» atty auqymdy jetı tomdyq akademiialyq basylym daiyndalyp jatyr.
«Būl jūmysqa köptegen şeteldık ǧalym tartyldy. Osy jäne basqa da köptegen jetıstıgı bar Qazaqstan tarihy ǧylymynyŋ qaraşaŋyraǧy halyqaralyq bailanystarda alda kele jatqan ǧylymi-zertteu instituttarynyŋ bırı dep oilaimyn», - deidı Oljas Quanbai.
Diana Asan
«Adyrna» ūlttyq portaly
