ەل ەكونوميكاسىنداعى كولەڭكەلى سەكتور تاريحي مينيمۋمعا جەتتى. بىراق كەي وڭىرلەر مەن سالالاردا جاعداي ءالى دە كۇردەلى. ۇكىمەت ونى قالاي وزگەرتپەك؟
قازاقستان سوڭعى ون جىلدا كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ايتارلىقتاي تومەندەتە الدى. الايدا اقشا اينالىمىنىڭ ءبىر بولىگى ءالى دە رەسمي ەسەپتەن تىس قالىپ وتىر. بۇل اسىرەسە جەكەلەگەن وڭىرلەر مەن سالالاردا بايقالادى. سەبەبى مۇنداي جەرلەردە قالىپتاسقان جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى باياۋ وزگەرىپ كەلەدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ء(جىو) 15,7 پايىزىن قۇراعان. ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 159,6 تريلليون تەڭگەدەن اسقانىن ەسكەرسەك، بۇل شامامەن 25 تريلليون تەڭگەگە تەڭ.
بۇل – قوماقتى سوما. الايدا ونىڭ ارتىندا تەك زاڭسىز بيزنەس تۇر دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. باقىلانبايتىن ەكونوميكاعا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن رەسمي ستاتيستيكاعا ەنبەي قالعان زاڭدى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر دە كىرەدى. مىسالى، كاسىپكەرلىكتى تىركەمەي جۇمىس ىستەۋ، كىرىستى تولىق كورسەتپەۋ نەمەسە جالاقىنى كونۆەرتپەن تولەۋ.
سوعان قاراماستان، ەل ەكونوميكاسى بىرتىندەپ كولەڭكەدەن شىعىپ كەلەدى. سوڭعى ون جىلدا باقىلانبايتىن سەكتوردىڭ ۇلەسى 27,5 پايىزدان 15,7 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ياعني شامامەن 12 پايىزدىق تارماققا قىسقارعان. 2025 جىلعى كورسەتكىش تاريحي ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتتى.
ەكونوميكا قاي وڭىرلەردە ءالى دە كولەڭكەدە قالىپ وتىر؟
وڭىرلەر بويىنشا جاعداي ءارتۇرلى. جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ەڭ جوعارى ۇلەسى تۇركىستان وبلىسىندا تىركەلگەن – 27,8 پايىز.
ودان كەيىن جەتىسۋ وبلىسى – 26,1 پايىز جانە جامبىل وبلىسى – 25,7 پايىز كورسەتكىشپەن تۇر. وسىلايشا، ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەر نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە تيەسىلى.
ال اتىراۋ وبلىسىندا باقىلانبايتىن سەكتوردىڭ ۇلەسى نەبارى 4,5 پايىزدى، ۇلىتاۋ وبلىسىندا 5 پايىزدى قۇراعان.
مۇنى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. ءىرى كاسىپورىندار مەن ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپ جۇيەسى باسىم وڭىرلەردە ەسەپكە الىنباعان قىزمەتتىڭ ۇلەسى تومەن بولۋى مۇمكىن. ال شاعىن شارۋاشىلىقتار، ساۋدا ورىندارى مەن جەكە قىزمەت كورسەتۋ سالاسى كوپ وڭىرلەردە بارلىق ەكونوميكالىق وپەراتسيانى باقىلاۋ كۇردەلىرەك.
دەگەنمەن باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسى جوعارى بولۋى ونىڭ بارلىعى قىلمىستىق ارەكەتتەن تۇرادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ستاتيستيكا رەسمي ەسەپتىلىكتە تولىق كورسەتىلمەيتىن ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ ءارتۇرلى ءتۇرىن قامتيدى.
ساۋدا كولەڭكەدەن شىعىپ كەلەدى، ال قۇرىلىستا كەرى ءۇردىس بايقالادى
سوڭعى بەس جىلدا ەڭ ەلەۋلى وزگەرىستەر قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا بولعان.
2020 جىلى بۇل سەكتورداعى باقىلانبايتىن قىزمەتتىڭ ۇلەسى ءجىو-ءنىڭ 15 پايىزىن قۇراسا، 2025 جىلى كورسەتكىش 11,1 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
اسىرەسە ساۋدا سالاسىندا ايتارلىقتاي وزگەرىس بار. ونىڭ ەسەپكە الىنبايتىن بولىگىنىڭ ءجىو-دەگى ۇلەسى 5,6 پايىزدان 3,1 پايىزعا دەيىن قىسقارعان. بۇعان ونلاين-كاسسالاردىڭ كەڭىنەن ەنگىزىلۋى، تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جانە ەلەكتروندى ساۋدانىڭ دامۋى ىقپال ەتكەن.
قازىر ساتىپ الۋ-ساتۋ وپەراتسيالارىنىڭ كوبى تسيفرلىق ءىز قالدىرادى. دەمەك، تاۋار اينالىمىن جاسىرۋ دا قيىنداي ءتۇستى.
لوگيستيكا سالاسىندا دا وسىنداي وزگەرىس بايقالادى. مۇندا كورسەتكىش 2,9 پايىزدان 1,1 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بۇعان جۇك قوزعالىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تسيفرلىق قۇرالداردىڭ ەنگىزىلۋى اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى.
تاۋار ءوندىرۋ سالاسىندا دا وڭ ديناميكا بار. اۋىل شارۋاشىلىعىندا باقىلانبايتىن قىزمەتتىڭ ۇلەسى 2,6 پايىزدان 1,8 پايىزعا، وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 1,3 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن ازايعان.
الايدا بارلىق سالادا بىردەي وڭ وزگەرىس بايقالمايدى.
قۇرىلىستا كەرىسىنشە، كورسەتكىش 1,1 پايىزدان 1,9 پايىزعا دەيىن وسكەن. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى ۇلعايعانىمەن، ەڭبەك اقىسىن بەيرەسمي تولەۋ سياقتى سحەمالاردىڭ ساقتالۋى بولۋى مۇمكىن.
جىلجىمايتىن مۇلىكپەن جاسالاتىن وپەراتسيالاردا دا ءوسىم تىركەلگەن: 0,6 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن. بۇعان تۇرعىن ءۇيدى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى ءتيىستى تۇردە راسىمدەمەي جالعا بەرۋ ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
قوناقۇي جانە مەيرامحانا بيزنەسىندە باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسى 0,1 پايىزدان 0,5 پايىزعا، اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس سالاسىندا 0,4 پايىزدان 0,6 پايىزعا، كاسىبي جانە ساراپتامالىق قىزمەتتە 0,6 پايىزدان 0,7 پايىزعا دەيىن ارتقان.
وسىلايشا، ءبىر سالالاردا ەكونوميكالىق قىزمەت اشىق بولا تۇسسە، ەندى ءبىر باعىتتاردا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
ستاتيستيكادا زاڭسىز ەكونوميكالىق قىزمەت جەكە ەسەپكە الىنادى. سوڭعى بەس جىلدا ونىڭ ۇلەسى ءجىو-ءنىڭ 1,7 پايىزىنان 1,1 پايىزىنا دەيىن تومەندەگەن. بۇل كورسەتكىش زاڭمەن تىيىم سالىنعان قىزمەت تۇرلەرىن قامتيدى جانە باقىلانبايتىن ەكونوميكا دەگەن كەڭ ۇعىمنان ەرەكشەلەنەدى.
بازاردان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا دەيىن: قانداي وزگەرىستەر جوسپارلانىپ وتىر؟
كولەڭكەلى سەكتوردى قىسقارتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە بيلىك تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرمەك.
ۇكىمەت 2026-2028 جىلدارعا ارنالعان كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى بەكىتتى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءاربىر وپەراتسيانى جەكە تەكسەرۋگە اينالدىرماي-اق، تاۋارلار مەن قارجى اعىندارىنىڭ قوزعالىسىن بارىنشا اشىق ەتۋ.
ەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى – Digital Bazaar. ول شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەداۋىر بولىگى ساۋدا جاسايتىن بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىن تسيفرلاندىرۋدى كوزدەيدى.
سونىمەن قاتار مىندەتتى تاڭبالاۋعا جاتاتىن تاۋارلار ءتىزىمىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءونىمنىڭ جەتكىزۋشىدەن باستاپ تۇتىنۋشىعا دەيىنگى قوزعالىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وزگەرىستەر اۋىل شارۋاشىلىعىن دا قامتيدى. وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءونىمنىڭ ەگىستىكتەن باستاپ دۇكەن سورەسىنە دەيىنگى قوزعالىسىن قاداعالايتىن تسيفرلىق جۇيە ەنگىزۋ كوزدەلگەن. مۇنداي ءتاسىل بۇگىنگى تاڭدا ستاتيستيكادا تولىق كورسەتىلمەيتىن ءوندىرىس جانە وتكىزۋ كولەمىن ەسەپكە الۋعا كومەكتەسۋى ءتيىس.
مۇناي-گاز سەكتورىندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ماتەريالدىق-شيكىزات بالانسىن اۆتوماتتاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جۇيە كاسىپورىنعا كەلىپ تۇسكەن شيكىزات كولەمى مەن وندىرىلگەن ءونىم مولشەرىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە ەسەپكە الىنباعان وپەراتسيالاردىڭ جولىن كەسۋ كوزدەلگەن.
لوگيستيكا سالاسىندا KEDEN جانە e-CMR تسيفرلىق پلاتفورمالارىن بىرىكتىرۋ جوسپارلانعان. بۇل جۇك قوزعالىسىن باقىلاۋدى جەڭىلدەتىپ، قۇجات اينالىمىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر باعىت – ەلەكترونيكانىڭ زاڭسىز يمپورتىمەن كۇرەس. ول ءۇشىن ابونەنتتىك قۇرىلعىلاردىڭ IMEI-كودتارىن تەكسەرۋ جۇيەسىن KEDEN پلاتفورماسىمەن بايلانىستىرۋ كوزدەلگەن.
وسىلايشا، نەگىزگى باسىمدىق تەك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە ەمەس، تاۋارلار مەن وپەراتسيالاردىڭ ءار كەزەڭدەگى قوزعالىسىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيە قالىپتاستىرۋعا بەرىلمەك.
2028 جىلعا قاراي قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن؟
بيلىك باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ودان ءارى قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. كەشەندى جوسپارداعى نىسانالى كورسەتكىشتەرگە سايكەس، ونىڭ ءجىو-دەگى ۇلەسى 2026 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 14,5 پايىزعا، ال 2028 جىلى 13,8 پايىزعا دەيىن تومەندەۋگە ءتيىس.
ەڭ ۇلكەن ناتيجەگە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىشتى 11,1 پايىزدان 9,5 پايىزعا دەيىن ازايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ساۋدا سالاسىندا باقىلانبايتىن قىزمەتتىڭ ۇلەسىن 3,1 پايىزدان 2,8 پايىزعا، لوگيستيكادا 1,1 پايىزدان 1 پايىزعا، كاسىبي جانە ساراپتامالىق قىزمەتتە جوسپارداعى 0,8 پايىزدان 0,4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ كوزدەلگەن.
تاۋار ءوندىرۋ سالاسىنداعى نىسانالى كورسەتكىش 4,6 پايىزدان 4,3 پايىزعا دەيىن قىسقارۋعا ءتيىس. اسىرەسە قۇرىلىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلماق.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت 2028 جىلعا قاراي شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءجىو-دەگى ۇلەسىن 38 پايىزدان 39 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
دەگەنمەن نەگىزگى مىندەت تەك ەسەپتىلىكتەگى ادەمى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋمەن شەكتەلمەيدى. كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەر نەعۇرلىم كوپ رەسمي جۇمىس ىستەسە، ەسەپ ايىرىسۋ، باسەكەلەستىك جاعدايى جانە ەڭبەك قاتىناستارى سوعۇرلىم اشىق بولا تۇسەدى.
قازاقستان سوڭعى ون جىلدا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى: باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسى شامامەن 12 پايىزدىق تارماققا قىسقاردى. ەندىگى مىندەت – تسيفرلىق قۇرالدار بيزنەستىڭ كولەڭكەدەن شىعۋىنا كومەكتەسىپ قانا قويماي، كاسىپكەرلەرگە ارتىق كەدەرگى كەلتىرمەيتىندەي جۇيە قالىپتاستىرۋ.
