Qazaqstan täuelsızdık jyldarynda özınıŋ memlekettılıgın qalyptastyrudyŋ kürdelı jolynan öttı. Elemeuge bolmaityn jetıstıkter bar, naqty ölşenetın nätijeler de az emes. Alaida būl jetıstıkter memlekettık instituttardaǧy mäselelerdıŋ bar ekenın joqqa şyǧarmaidy.
Joǧarydan qabyldanǧan şeşımder öŋırdıŋ ünın estımei qalǧanda
Küştı memleket – köp söileitın memleket emes, halyqty jaqsy tyŋdaityn memleket.
Alaida Qazaqstanda aşyq ärı tereŋ talqylaudy qajet etetın mäsele bar. Ol – memlekettık şeşımderdıŋ qanşalyqty därejede azamattar men öŋırlerdıŋ naqty qajettılıkterıne negızdeletını.Osyǧan bailanysty mynadai sūraqtar tuyndaidy: ekonomikalyq jäne institusionaldyq nätijeler aitarlyqtai bolǧanyna qaramastan, nege memleket pen azamat arasyndaǧy alşaqtyq saqtalyp otyr? Nelıkten azamat özın memlekettıŋ tolyqqandy subektısı retınde jetkılıktı deŋgeide sezınbeidı?
Bızdıŋşe, bügıngı memlekettık basqarudyŋ basty mäselelerınıŋ bırı – jüienıŋ öŋırdı esti bıluı, onyŋ erekşelıgın eskeruı jäne qabyldanǧan şeşımnıŋ soŋǧy nätijesıne jauap beru qabıletı.
Teŋ qūqyq – teŋ emes mümkındık
Konstitusiiada zaŋ aldynda bärınıŋ teŋ boluy qaǧidatynyŋ maŋyzy zor. Bıraq onyŋ özı jetkılıksız. Mysaly, är adamnyŋ bılım aluǧa qūqyǧy bar. Bıraq ülken qaladaǧy mektep pen şalǧai auyldaǧy mekteptıŋ bılım beru sapasy men mümkındıkterı bırdei emes. Azamattyŋ medisinalyq kömek aluǧa qūqyǧy bar. Bıraq qazırgı zamanǧy medisinalyq qūral-jabdyqtar men bılıktı mamandarǧa qoljetımdılık öŋırlerde ärtürlı.Käsıpkerlıkpen ainalysuǧa da qūqyq berılgen. Bıraq qarjyǧa, jerge, infraqūrylymǧa nemese memlekettık tapsyrysqa qol jetkızu mümkındıgı barlyq adamda bırdei emes. Saiasi ömırge qatysu qūqyǧy da bar. Alaida ony jüzege asyru mümkındıkterı de ärtürlı.
Osydan Qazaqstan qoǧamyndaǧy jüielı qaişylyqtardyŋ bırı körınedı: qūqyq bärıne bırdei bolǧanymen, sol qūqyqty paidalanu mümkındıgı bırdei emes.
Tabystyŋ, memlekettık qyzmetterdıŋ sapasynyŋ, infraqūrylymnyŋ jäne azamattardyŋ mümkındıkterınıŋ öŋırler boiynşa ärtürlı boluy damyǧan elderde de kezdesedı. Bıraq ol elderde būl mäsele moiyndalyp, ony azaituǧa baǧyttalǧan naqty şaralar qabyldanady.
Qazaqstanda būl mäsele älı de tolyq şeşımın tapqan joq. Äsırese, formaldy qūqyq pen ony naqty paidalanu mümkındıgınıŋ arasyndaǧy aiyrmaşylyq eldı tūtas körsetkıştermen emes, naqty öŋırler bölınısınde qaraǧanda anyq baiqalady. Mysaly, Qazaqstan boiynşa ortaşa körsetkış Astana, Atyrau nemese Türkıstan oblysy tūrǧyndarynyŋ ömır süru deŋgeiı men äl-auqatyndaǧy ülken aiyrmaşylyqty jasyryp qaluy mümkın.
Öŋırlık teŋsızdık: sezım emes, naqty sandar
Ūlttyq statistika biurosynyŋ mälımetıne säikes, 2024 jyly Qazaqstannyŋ jalpy ışkı önımı 136,6 trln teŋgenı, al jan basyna şaqqandaǧy körsetkış 6,78 mln teŋgenı qūrady. Alaida ekonomikalyq belsendılık el aumaǧynda bırkelkı bölınbeidı. Sol jyly jan basyna şaqqandaǧy jalpy öŋırlık önım Atyrau oblysynda şamamen 21,18 mln teŋge, Astanada 10,17 mln teŋge, al Türkıstan oblysynda nebärı 2,18 mln teŋge boldy. Iаǧni būl körsetkış boiynşa öŋırler arasynda bırneşe eselık aiyrmaşylyq bar.
Bıraq jan basyna şaqqandaǧy jalpy öŋırlık önım – adamnyŋ jalaqysy da, onyŋ jeke tabysynyŋ körsetkışı de emes. Sonymen bırge būl körsetkış ömır süru qūnyn da esepke almaidy. Degenmen ol ekonomikalyq belsendılıktıŋ aumaqtar boiynşa aitarlyqtai erekşelenetının körsetedı. Būl jaǧdai aumaqtyq teŋdıktı tek barlyǧyna bırdei zaŋ qabyldau arqyly qamtamasyz etu mümkın emes ekenın körsetedı.
Mysaly, mūnaily öŋırde öte ülken ekonomikalyq qūn öndırılgenımen, ol avtomatty türde är otbasynyŋ tabysy däl sondai joǧary bolady degendı bıldırmeidı. Sondyqtan öndırıs kölemın ǧana emes, naqty halyq tabysyn, ömır süru qūnyn, infraqūrylymnyŋ, bılım men medisinanyŋ sapasyn, jūmys oryndarynyŋ qoljetımdılıgın qatar qarau äldeqaida maŋyzdy. Būl körsetkışter boiynşa da jaǧdai öŋırlerde bırkelkı emes.
Mäselen, 2026 jyldyŋ bırınşı toqsanynda Qazaqstan boiynşa jan basyna şaqqandaǧy ortaşa atauly aqşalai tabys 252,6 myŋ teŋge boldy.
Almatyda būl körsetkış 408,2 myŋ teŋgege, al Türkıstan oblysynda 143,4 myŋ teŋgege, Jambyl oblysynda 166,7 myŋ teŋgege teŋ boldy. Eŋ joǧary jäne eŋ tömen körsetkışterdıŋ arasyndaǧy aiyrmaşylyq 2,8 esenı qūrady.
Bükıl el boiynşa ortaşa körsetkış jalpy jaǧdaidyŋ jaqsy ekenı turaly äser qalyptastyruy mümkın. Bıraq ol naqty öŋırdegı halyqtyŋ tūrmys deŋgeiıne ärdaiym säikes kele bermeidı. Sondyqtan memlekettıŋ tiımdılıgın tek respublikalyq ortaşa körsetkışter arqyly baǧalau dūrys emes.
Osylaişa, sandar bıryŋǧai memlekettık saiasattyŋ ärtürlı halyq toptary men öŋırler üşın ärtürlı nätijege äkeluı mümkın ekenın körsetedı.
Zaŋ aldyndaǧy teŋdık adamnyŋ tuǧan jerı onyŋ mümkındıkterınıŋ sapasyn aldyn ala anyqtap qoisa, tolyqqandy teŋdık bola almaidy.
Sondyqtan memleket el boiynşa qalyptasqan «ortaşa jaǧdaidy» ǧana emes, naqty öŋırlerdegı şynaiy jaǧdaidy da köruı qajet. Eger ortalyq öŋırdegı tolyq jaǧdaidy körmese, öŋırdı tek ortalyqtyŋ körsetkışterı nemese qalauy negızınde damytu dūrys nätije bermeuı mümkın.
Düniejüzılık bank Qazaqstan damuynyŋ kelesı kezeŋınde tek ekonomikalyq ösımge ǧana emes, barlyq azamatty qamtityn ekonomikalyq ösımge, äleumettık jäne salyq saiasatynyŋ tiımdılıgın arttyruǧa, bılım beru sapasyn köteruge jäne öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyqty azaituǧa basymdyq beru qajet ekenın atap körsetedı.
Alaida öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyqtyŋ özı bıryŋǧai memlekettık saiasattyŋ nege är jerde ärtürlı nätije beretının tolyq tüsındırmeidı.Kelesı mäsele ekonomikadan görı memlekettık şeşımderdı qabyldau tetıgıne qatysty.
Nelıkten şeşımder öŋırlerde ärtürlı nätije beredı?
Küştı basqaru vertikalynyŋ boluy özdıgınen kemşılık emes. Sonymen bırge ortalyqsyzdandyru memleket öŋırlerdegı barlyq mäselenı şeşuden bas tartuy kerek degendı bıldırmeidı. Onyŋ ışınde öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyqtardy azaitu mäselesı de bar. Memleketke ortaq erejeler, jauapkerşılık, ūlttyq standarttar, üilestıru jäne qajet bolǧan jaǧdaida jedel şeşım qabyldau qabıletı qajet. Mäsele kerı bailanys ortalyqtaǧy şeşım qabyldau prosesıne jetkılıktı därejede äser etpegen kezde tuyndaidy.
Ädette joǧarydan tömen qarai berıletın şeşım tez jetedı. Al tömennen joǧary qarai keletın aqparat baiau qozǧalady jäne köbıne äkımşılık süzgılerden ötedı. Köp jaǧdaida mynadai jüie qalyptasady:azamattyŋ mäselesı → jergılıktı qyzmetker → audan → oblys → ministrlık → ortalyq → şeşım → tapsyrma → jergılıktı jerde oryndau.
Osynyŋ nätijesınde mäsele är kezeŋde äkımşılık esepke ainalady. Al aqparat şeşım qabyldaityn ortalyqqa jetken kezde bastapqy mazmūny jeŋıldetılıp nemese äkımşılık tūrǧydan tüsındırılıp ketuı mümkın. Mäsele şeşımnıŋ joǧarydan qabyldanuynda emes. Mäsele – jauapkerşılık joǧaryda qalyp, al şeşımnıŋ saldaryn tömendegı halyq sezınetın kezde tuyndaidy.
Būl turaly bilıktı synauşylar ǧana emes, Ekonomikalyq yntymaqtastyq jäne damu ūiymy (EYDŪ) da atap ötedı. EYDŪ būl mäselenı eŋ aldymen jergılıktı özın-özı basqarudyŋ älsızdıgımen, qajettı daǧdylardyŋ jetkılıksızdıgımen jäne öŋırlerdıŋ qarjylyq derbestıgınıŋ şekteulılıgımen bailanystyrady.Sondyqtan ūiym azamattardyŋ memlekettık saiasatty qalyptastyruǧa qatysuyn keŋeitudı ūsynady. Onyŋ ışınde qoǧamdyq keŋesterdı, kerı bailanys tetıkterın, azamattardyŋ basqaruǧa qatysuyn jäne «halyq ünıne qūlaq asatyn memleket» qaǧidatyn damytu qajet.
Qazaqstandaǧy memlekettık basqaru jüiesındegı mäsele tek ökılettıkterdıŋ qanşasy ortalyqta ekenıne bailanysty emes. Basty mäsele – memleket qoǧamnan aqparatty qanşalyqty tiımdı alady jäne ony qoǧamǧa qajettı şeşımderge qanşalyqty tez ainaldyra alady degen sūraqta.
Eger tömennen kelgen aqparat ortalyqqa deiın ūzaq biurokratiialyq joldan ötse, onda maŋyzdy sūraq tuyndaidy: jaŋa parlamenttık jüie öŋırlerdıŋ müddesın tek estıp qana qoimai, ony memlekettık saiasatta naqty ıske asyruǧa mümkındık beretın qosymşa arna qalyptastyra ala ma?
Sonymen bırge teŋsızdık mäselesı tek ekonomikalyq emes, institusionaldyq sipatqa da ie. Öitkenı şeşımderdıŋ sapasy olar qabyldanǧan kezde öŋırlerdıŋ müddesı qanşalyqty tolyq eskerılgenıne bailanysty.
Qūryltai jäne öŋırler: nätije üşın kım jauap beredı?
Qazaqstan Respublikasynyŋ Qūryltaiyna sailaudy jaŋa parlamenttı qalyptastyru räsımı retınde ǧana qarastyruǧa bolmaidy. Būl – partiialyq saiasattyŋ jalpyūlttyq şeşımderdı öŋırlerdıŋ naqty mäselelerımen bailanystyra alatynyn tekserudıŋ mümkındıgı.
Bır jaǧynan, partiialyq tızımnıŋ artyqşylyǧy bar. Partiialyq mandatpen sailanǧan deputat tek öz öŋırın ǧana emes, bükıl eldı oilauy tiıs.
Būl partiialardy köp uäde berumen emes, naqty ıs-qimyl baǧdarlamalarymen bäsekelesuge yntalandyruy mümkın.
Ekınşı jaǧynan, mūnda eleulı täuekel de bar.Bıryŋǧai okrug jaǧdaiynda deputattyŋ naqty bır öŋırmen tıkelei bailanysy älsıreuı mümkın.
Sondyqtan partiialyq jüie partiialardyŋ öŋırlerdegı äleumettık-ekonomikalyq mäselelerdı şeşuıne jäne öz saiasi baǧdarlamalaryn ıske asyruyna jauapkerşılık tetıkterımen tolyqtyryluy tiıs. Mūndai tetıkterge öŋırlık körsetkışter, deputattardyŋ azamattardy qabyldauy, parlamenttık saualdar, partiialyq mındettemeler jäne basqa da qūraldar jatuy mümkın. Partiia öz saiasatynyŋ öŋırlerde qandai nätije bergenıne jauap beruı tiıs. Äitpese,deputatty bükıl el sailaǧanymen, naqty öŋır öz mäselesıne kım jauap beretının bılmeitın jaǧdai qalyptasuy mümkın.
Qūryltai partiialardyŋ baǧdarlamalary ädemı uädeler men ūrandardyŋ jiyntyǧy bolmai, naqty josparǧa ainalǧan jaǧdaida ǧana tiımdı jūmys ısteidı. Är partiia qoǧamǧa myna sūraqtarǧa naqty jauap beruı tiıs: öŋırde qandai şaralar arqyly jūmys oryndary aşylady; halyqtyŋ naqty tabysy qalai ösedı; kedeilık qalai azaiady; öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyq qalai qysqarady; oǧan qanşa qarajat qajet; qarajat qaidan alynady; nätije üşın kım jeke jauap beredı? Tek osyndai jaǧdaida sailau qalaular jarysynan naqty memlekettık jobalar bäsekesıne ainalady.
Azamattyq subektılık parlamentten emes, naqty territoriiadan bastalatynyn eskeru qajet. Adam öz auylynyŋ, audanynyŋ, qalasynyŋ mäselelerıne, jergılıktı infraqūrylymǧa, abattandyruǧa, kölıkke, ekologiiaǧa jäne jergılıktı biudjettıŋ bır bölıgın paidalanu mäselelerıne yqpal ete aluytiıs. Būl – naqty jergılıktı özın-özı basqaru. Osyndai jolmen azamattyq jauapkerşılık qalyptasady. Al partiia deputattary üşın mūnyŋbärı kündelıktı «aşyq kıtap» boluy kerek.
Deklarasiia emes, naqty nätije
Memlekettık saiasat eŋ aldymen azamattardyŋ müddesıne baǧyttaluy tiıs. Būl – däleldeudı qajet etpeitın qaǧida. Alaida eŋ jetıldırılgen parlamenttık mehanizmnıŋ özı kütılgen nätijenı bermeidı, eger atqaruşy jüie basqaru sapasynazamattardyŋ ömırındegı naqty özgerıstermen emes, oryndalǧan tapsyrmalardyŋ sanymen ölşei berse.
Basşyny tek mälımdemesıne qarap baǧalau mümkın emes. Sol siiaqty adamnyŋ ışkı adaldyǧyn nemese otansüigıştıgın statistikamen ölşeu mümkın emes.Bıraq qoǧamǧa baǧyttalǧan memlekettık basqarudyŋ sapasyn naqty nätijeler arqyly baǧalauǧa bolady.
Bızdıŋşe, qoǧam müddesıne baǧyttalǧan memlekettık saiasat mynadai jüienı qalyptastyruy tiıs:
Būl ölşemder memlekettıŋ belgılı bır ideologiiasyn sipattamaidy. Būl – institusionaldyq ädılettılıktıŋ ölşenetın belgılerı: meritokratiia, bäsekelestık, adami kapitaldyŋ sapasy, äleumettık qorǧalu, öŋırlerdıŋ ömırşeŋdıgı jäne qūqyqtyq aiqyndyq.
Memlekettık qyzmet mädenietın özgertetın uaqyt äldeqaşan keldı. Memlekettık qyzmetşı azamattyŋ aldyna milostyn sūrap kelgen adam emes ekenın tüsınuı kerek. Azamat qoǧam müddesıne qyzmet etu üşın qūrylǧan memlekettık institutqa jügınedı. Bıraq būl azamat ärdaiym dūrys degendı bıldırmeidı. Memlekettık apparat qabyldanǧan şeşımnıŋ mänın qarapaiym ärı tüsınıktı tılde tüsındıruge, zaŋdy saqtauǧa, adamdy qūrmetteuge, onyŋ dälelderın qarauǧa jäne öz äreketı üşın jauap beruge mındettı. Memleketke degen qūrmet osyndai jaǧdaida qalyptasady.
Bügın memlekettık basqarudyŋ tiımdılıgın baǧalau ölşemderın özgertu qajet dep oilaimyz. Iаǧni şeşımnıŋ qalai qabyldanǧanyn ǧana emes, eŋ aldymen onyŋ soŋǧy nätijesın baǧalau kerek.
Qazaqstanǧa ūzaq merzımdı institusionaldyq qaita qūru qajet ekenı anyq. Onyŋ ışınde sailau jüiesın jetıldıru de bar. Būl bır rettık reforma nauqany emes, tūraqty prosess boluy tiıs. Köpjyldyq reformalardyŋ täjıribesı körsetkendei, instituttardy özgertu özdıgınen basqaru täjıribesın özgertpeidı jäne avtomatty türde tiımdı nätije bermeidı. Osyǧan bailanysty mynadai şaralardy jüzege asyru oryndy dep sanaimyz.
Bırınşı. Partiialyq tızımderdı barynşa aşyq etu. Qoǧam naqty kandidattyŋ nege däl sol orynǧa qoiylǧanyn bıluı tiıs. Partiialardyŋ sailaualdy baǧdarlamalardy oryndauyna naqty saiasi jäne qarjylyq jauapkerşılık engızu qajet.
Ekınşı. Auyl, audan jäne oblys äkımderınıŋ, sondai-aq jergılıktı organdardyŋ derbestıgın jeke jauapkerşılıkpen qatar küşeitu. Öŋırlerdıŋ damuyn baǧalaityn bıryŋǧai jüie qūru qajet. Būl jüiede tek jalpy öŋırlık önım ǧana emes, halyqtyŋ naqty tabysy, bılım beru men densaulyq saqtau sapasy, infraqūrylym, eŋbek önımdılıgı, kedeilık deŋgeiı jäne tūrǧyn üidıŋ qoljetımdılıgı de eskerıluı tiıs.
Üşınşı. Memlekettık qyzmetşılerdı oryndalǧan tapsyrmalardyŋ sanyna qarai emes, äleumettık-ekonomikalyq nätijelerıne qarai baǧalauǧa köşu. Memlekettık qyzmettıŋ jaŋa mädenietın qalyptastyru qajet. Memlekettık qyzmetşı memlekettık resurstyŋ iesı emes, ony qoǧam atynan uaqytşa basqaratyn tūlǧa ekenın tüsınuı tiıs.
Törtınşı. Şeşımdı naqty sifrlyq ölşemder arqyly qabyldauǧa bolatyn jerlerde äkımşılık subektivtılıktı barynşa azaitu. Memlekettık derekterdı qarapaiym azamatqa barynşa aşyq ärı tüsınıktı etu qajet.
Besınşı. Memlekettık şyǧyndar men müddeler qaqtyǧysyna täuelsız baqylaudy küşeitu. Jekelegen sybailas jemqorlardy ǧana jazalaumen şektelmei, jemqorlyqqa mümkındık beretın tetıkterdı joiuǧa köşu qajet.
Sonda ǧana memlekettık qyzmetşı naqty nätijege müddelı bolady dep ümıttenuge bolady.
Kez kelgen institusionaldyq reformanyŋ statistikamen de, zaŋdarmen de almastyruǧa bolmaityn soŋǧy ölşemı bar. Ol – azamattardyŋ memleketke degen senımı.
Bilıktı synau – kez kelgen sau memlekettıŋ qalypty bölıgı. Zaŋ şeŋberındegı jäne baqylaudaǧy narazylyqty bıldıru – tūraqtylyqqa qauıp emes, kerısınşe ony saqtaudyŋ tetıkterınıŋ bırı. Memlekettık instituttar synǧa ony aqparat jäne erte eskertu jüiesı retınde qabyldauy tiıs. Eger tūrǧyndar joldyŋ sapasyzdyǧy, baǧanyŋ ösuı, sybailas jemqorlyq, därıgerlerdıŋ jetıspeuı nemese jūmys oryndarynyŋ azdyǧy turaly aitsa, memleket aldymen «Būl mäsele nege paida boldy?» degen sūraqqa jauap ızdeuı kerek. «Nege būl turaly aityp jatyr?» degen sūraq ekınşı orynda tūruy tiıs.
Eŋ qauıptı jaǧdai – azamat öz eŋbegıne, bılımıne, qabıletıne jäne zaŋǧa süienıp, özınıŋ bolaşaǧyn özgerte alatynyna senuden qalǧan kezde paida bolady. Eger adam üşın basty närse käsıbilık emes, tanystyq; nätije emes, lauazym; zaŋ emes, özara qorǧau; bastama emes, baǧynyştylyq dep qabyldansa, qoǧamnyŋ yntasy bırtındep, bıraq sözsız älsıreidı.
Al qoǧamnyŋ yntasynsyz myqty ekonomika qūru mümkın emes. Sondyqtan Qūryltai sailauynyŋ mäselesı 145 deputattyŋ mäselesımen ǧana şektelmeidı.
Bügınde Konstitusiianyŋ jäne memlekettık instituttardyŋ qūrylymyn özgertu basqaru täjıribesınıŋ avtomatty türde özgeretınıne kepıldık bermeitının körıp otyrmyz. Eger joǧarydan qabyldanǧan şeşım tömennen kütıletın nätijeden maŋyzdy bolyp qala berse, al resmi esep naqty nätijeden joǧary tūrsa, jaŋa qūrylym būrynǧy qaǧidalarmen jūmys ısteuı mümkın. Ondai jaǧdaida reforma syrtqy qūrylymdy özgertkenmen, mazmūny özgermei qaluy yqtimal.
Qazaqstanǧa «ortalyqtyŋ şeşımderın qalai oryndatamyz?» degen filosofiiadan «azamat qai öŋırde düniege kelse de, onyŋ laiyqty ömır süruıne qalai jaǧdai jasaimyz?» degen filosofiiaǧa köşu qajet.
Būl «Ädılettı Qazaqstannyŋ» basty ölşemı boluy tiıs.
Mūnda barlyǧyn bırdei etu, bırdei jalaqy men bırdei zeinetaqy belgıleu nemese barlyq öŋırdı bırdei etu turaly söz bolyp otyrǧan joq. Äŋgıme – zaŋ aldyndaǧy teŋdık, bastapqy mümkındıkterdıŋ ädıldıgı, erejelerdıŋ aşyqtyǧy jäne nätije üşın jauapkerşılıktıŋ sözsız boluy turaly. Memlekettıŋ halyqty jai ǧana basqaratyn memleket pen halyq senetın memlekettıŋ arasyndaǧy aiyrmaşylyq däl osy jerden bastalady.
Azamat memlekettıŋ subektısıne ainaluy tiıs
Sondyqtan bügıngı Qūryltai men memlekettık bilıktıŋ mındetı azamattardy memlekettıŋ qazırdıŋ özınde ädılettı ekenıne sendıru emes. Odan da maŋyzdysy – azamat memlekettıŋ şynymen ädılettı bola bastaǧanyn özı köretın, sezınetın jäne teksere alatyn jüie qūru. Būl endı saiasi ūrandardyŋ mäselesı emes. Būl – memlekettık basqarudyŋ sapasy, basşylyqtyŋ jauapkerşılıgı, memlekettık qyzmetşılerdıŋ käsıbilıgı jäne bükıl qoǧamnyŋ saiasi jetıluı mäselesı.
Memleket küştı azamattan qoryqpauy tiıs. Kerısınşe, bılımdı, derbes, jauapty jäne belsendı azamat – küştı memlekettıŋ negızı. Reformalardyŋ kelesı kezeŋınıŋ mındetı – adamnyŋ özın memlekettık şeşımderdıŋ jai ǧana obektısı emes, sol şeşımderdıŋ subektısı retınde sezınuıne jaǧdai jasau.
Bızdıŋşe, Qazaqstan damudyŋ jaŋa kezeŋınde barynşa qarapaiym formulany jüzege asyruy qajet: memleket azamattyŋ ornyna emes, azamat memleketke qarsy emes, memleket azamatpen bırge.
