قازاقستاننىڭ Global Relocation Index رەيتينگىندە 192 ەلدىڭ ىشىندە 77-ورىنعا ورنالاسۋى ەلدىڭ شەتەلدىك ماماندار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تارتىمدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ پىكىرىنشە، بۇعان ەل ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمى، قارجى جۇيەسى، ءومىر ءسۇرۋ قۇنىنىڭ سالىستىرمالى قولجەتىمدىلىگى جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە جاسالىپ جاتقان جاعدايلار اسەر ەتىپ وتىر. ساراپشى بۇل ناتيجەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ، ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ساياساتىنىڭ ناتيجەسىمەن دە بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيادا كوش باستاۋىنا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭەيۋى عانا ەمەس، ەلدى وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك حابقا اينالدىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى جۇمىستار دا ىقپال ەتۋدە.
- Rumavi اگەنتتىگىنىڭ Global Relocation Index رەيتينگىندە قازاقستان 62,9 بالل جيناپ، 192 ەلدىڭ ىشىندە 77-ورىنعا يە بولدى. ەكونوميست رەتىندە بۇل كورسەتكىشتى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تارتىمدىلىعى تۇرعىسىنان قالاي باعالايسىز؟
- Rumavi-ءدىڭ 2026 جىلعى يندەكسىندە قازاقستان 62,9 باللمەن 192 ەلدىڭ ىشىندە 77-ورىندا تۇر. يندەكس 24 كورسەتكىشتى ءتورت نەگىزگى باعىت بويىنشا باعالايدى. ولار – قارجىلىق جاعداي جانە سالىق سالۋ، ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق، قونىستانۋ جانە بەيىمدەلۋ مۇمكىندىكتەرى.
62,9 بالل – ورتادان جوعارى، باسەكەگە قابىلەتتى ناتيجە. ەڭ ماڭىزدىسى، مەملەكەت باسشىسى تارتقان ينۆەستيتسيالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان تەك ارزان ەل رەتىندە ەمەس، سالىق تۇرعىسىنان، تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى، بانك جۇيەسى، قاۋىپسىزدىك جانە بيزنەس مۇمكىندىكتەرى قاتار قاراستىرىلاتىن ەل رەتىندە باعالانىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قارجىلىق جانە سالىقتىق كورسەتكىشى – 79 بالل. ونىڭ ىشىندە جالپى قولجەتىمدىلىك – 98, تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى – 86, ۆاليۋتا جانە بانك جۇيەسى – 87 بالل. بۇل شەتەلدىك ماماندار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ شىعىندارى مەن قارجىلىق ورتانىڭ سالىستىرمالى تۇردە قولايلى ەكەنىن كورسەتەدى.
- قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، قازاقستاننىڭ وڭىردەگى وزگە ەلدەردەن ارتىقشىلىعى نەدە؟
- قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىعىنا كەلەتىن بولساق، مۇندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق اۋقىمى، تابيعي رەسۋرستارى، قارجى جۇيەسى، نارىق كولەمى جانە حالىقارالىق بايلانىستارىنىڭ ۇيلەسۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. Rumavi رەيتينگىندە قازاقستان 62,9 باللمەن ءبىرىنشى ورىندا، ودان كەيىن وزبەكستان – 59,9, قىرعىزستان – 59,3, تاجىكستان – 55,1, تۇرىكمەنستان – 52,3 باللمەن ورنالاسقان. بۇل قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، نارىق بار، كاپيتال بار، تۇراقتىلىق بار. قازاقستاندا شەتەلدىك ماماندار ءۇشىن ەڭبەك نارىعى كەڭىرەك، بيزنەس جۇرگىزۋگە ارنالعان قارجى قۇرالدارى كوبىرەك، ال ينۆەستور ءۇشىن تاۋ-كەن ءوندىرىسى، لوگيستيكا، وڭدەۋ ونەركاسىبى، كاسىپكەرلىك جانە تسيفرلىق ەكونوميكا سياقتى باعىتتار بار.
- يندەكس 24 جەكە كورسەتكىشكە نەگىزدەلگەن. وسى كورسەتكىشتەردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان جوعارى باعالانۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار قانداي دەپ ويلايسىز؟
- شەتەلدىك مامانداردى قازاقستانعا جوعارى دەڭگەيدە تارتۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان تۇستاردىڭ ءبىرى – جالپى قولجەتىمدىلىكپەن قاتار، ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى. تارتىمدىلىقتى قاراستىرعاندا ءبىر ماڭىزدى نارسە بار: قازاقستاننىڭ تارتىمدىلىعى تەك جالاقىعا عانا بايلانىستى ەمەس. ادام تاپقان اقشاسىن قالاي جۇمسايدى جانە سول ەلدە ءومىر ءسۇرۋ وعان قانشالىقتى ءتيىمدى دەگەن سۇراقتار دا ماڭىزدى. ءومىر ءسۇرۋ قۇنى، قاۋىپسىزدىك، مەديتسينا، سالىق پەن ەكونوميكا اراسىنداعى بايلانىس وتە تىعىز. قازىر ينۆەستور تەك قارجىلىق كورسەتكىشتەرگە عانا قارامايدى. ول قىزمەتكەرلەرىن قايدا ورنالاستىراتىنىن، وتباسى قايدا تۇراتىنىن، مەديتسينالىق قىزمەتتى قالاي الاتىنىن، قاۋىپسىزدىكتى جانە ەلدە قانشالىقتى تۇراقتى جۇمىس ىستەي الاتىنىن دا باعالايدى.
- بۇل رەيتينگتەگى قازاقستاننىڭ ناتيجەسى شەتەلدىك ماماندار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ەلگە كەلۋىنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى؟
- ەڭ باستى مۇمكىندىك – ادام كاپيتالىن تارتۋ. بۇگىنگى ەكونوميكا تەك اقشاعا ەمەس، بىلىمگە، تەحنولوگياعا، تاجىريبەگە جانە حالىقارالىق بايلانىستارعا سۇيەنەدى. ەگەر شەتەلدىك IT ماماندارى، ينجەنەرلەر، قارجى سالاسىنىڭ ماماندارى قازاقستانعا كەلىپ، كاسىبىن دامىتسا، ەكونوميكا تۇرعىسىنان ءتيىمدى اسەرى بولادى. ولار وزدەرىمەن بىرگە جاڭا تاجىريبە الىپ كەلەدى.
ال كاسىپكەرلەر ءۇشىن بۇل – قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا نارىعىنا شىعاتىن بازا رەتىندەگى مۇمكىندىگى. ياعني كاسىپكەر قازاقستاندا ورنالاسىپ، تەك ىشكى نارىقپەن شەكتەلمەي، بۇكىل وڭىرگە شىعۋىنا مۇمكىندىك الادى.
سوندىقتان مەن بۇل رەيتينگتى بىلاي تۇيىندەر ەدىم: قازاقستاننىڭ باستى ارتىقشىلىعى – مۇندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە قولجەتىمدى بولۋى، قارجى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە وڭىردەگى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭدىگى. ەندىگى مىندەت – وسى ارتىقشىلىقتاردى يننوۆاتسيامەن، ساپالى ادامي كاپيتالمەن جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى ورتامەن تولىقتىرۋ. سوندا جەتپىسىنشى ورىننان جوعارى كوتەرىلىپ، ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
