ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى، تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى».
باۋىرجان مومىشۇلى
قوعامداعى تۇراقتىلىق كوبىنە ەكونوميكالىق نەمەسە ساياسي كورسەتكىشتەرمەن ولشەنەدى. الايدا ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن بىرلىگىن ايقىندايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇندىلىق بار. ول – زاڭعا قۇرمەت. زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدا ادىلدىك ورنىعىپ، قوعامدىق كەلىسىم نىعايادى. بۇل قاعيدا ءدىن سالاسىنا دا تىكەلەي قاتىستى. سەبەبى ءدىني تۇراقتىلىق وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ول قۇقىقتىق مادەنيەتتەن، دىنتانۋلىق ساۋاتتىلىقتان جانە ءار ازاماتتىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋىنەن باستالادى.
قازىرگى تاڭدا ءدىني اقپاراتتىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ءتۇرلى ينتەرنەت پلاتفورمالارى ارقىلى تارالادى. بۇل ازاماتتاردىڭ ءدىني ءبىلىم الۋىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرگەنىمەن، جالعان ءدىني اقپاراتتىڭ، راديكالدى كوزقاراستاردىڭ جانە دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا دا جول اشتى. كەيبىر ازاماتتار ءدىني مازمۇنداعى بەينەروليكتەردى، ۋاعىزداردى نەمەسە جازبالاردى ولاردىڭ مازمۇنىن سارالاماي-اق بولىسەدى. مۇنداي ارەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالماعانىمەن، زاڭ تالاپتارىنا قايشى اقپاراتتى تاراتۋ قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە ەلەۋلى قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن.
يسلام ءدىنى دە قوعامدىق ءتارتىپتى، جاۋاپكەرشىلىكتى جانە بىرلىكتى ەرەكشە باعالايدى. قاسيەتتى قۇراندا: «ۋا، يمان كەلتىرگەندەر! اللاعا بويۇسىنىڭدار، پايعامبارعا بويۇسىنىڭدار ءارى وزدەرىڭنەن بولعان بيلىك يەلەرىنە دە...» («نيسا» سۇرەسى، 59-ايات) دەپ بۇيىرىلادى. يسلام عۇلامالارى بۇل اياتتى قوعامداعى ءتارتىپتى ساقتاۋ، بۇلىك پەن الاۋىزدىققا جول بەرمەۋ، زاڭدى قۇرمەتتەۋ قاعيدالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇسىندىرەدى. دەمەك، دىندە حاوس جوق. قوعامدىق بىرلىك پەن ىنتىماقتى ساقتاۋ ءۇشىن تارتىپكە باعىنۋ باستى ماسەلە.
قاسيەتتى قۇراننىڭ تاعى ءبىر اياتىندا: «...اتا-انالارىڭا جاقسىلىق جاساڭدار، سونداي-اق تۋىستارعا، جەتىمدەرگە، مۇقتاجدارعا، جاقىن جانە الىس كورشىلەرگە، جانىنداعى جولداسقا...» («نيسا» سۇرەسى، 36-ايات) دەپ ادامارالىق قارىم-قاتىناستىڭ ءوزارا سىيلاستىق پەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلۋى قاجەتتىگى ايتىلعان. ياعني بارلىق ادامي قاتىناستار بەلگىلى ءبىر تارتىپكە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ءوزىم بىلەمدىك، ءابسوليۋتتى دەموكراتيا، انارحيا تۋدىرادى. ال ارازدىق بولعان جەردە، قايشىلىق بولعان جەردە، انارحيا بولعان جەردە بەرەكە بولمايدى. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ تاريحىندا دا سول مەملەكەتتىڭ ىدىراۋىنا سەبەپ بولعاندىعىن كورەمىز. ءار ەلدىڭ، ءار ءدىننىڭ، ءار ورتانىڭ، ءار مەكەمەنىڭ، ءتىپتى ءار وتباسىنىڭ وزىندىك تالاپتارى بولادى جانە بۇل ورىندى دۇنيە.
قازاق حالقى دا ءتارتىپ پەن ىنتىماقتى ەلدىكتىڭ تىرەگى ساناعان. «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەيدى حالقىمىز. ال ىنتىماقتىڭ بەرىك بولۋى ەڭ الدىمەن قوعامداعى تارتىپكە، زاڭعا قۇرمەتكە جانە ءوزارا جاۋاپكەرشىلىككە بايلانىستى. عاسىرلار بويى قازاق قوعامىندا ءداستۇر مەن يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ ءوزارا ساباقتاسۋى ەل ىشىندە ءدىني توزىمدىلىكتىڭ، ءوزارا قۇرمەتتىڭ جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر راديكالدى ءدىني اعىم وكىلدەرى ءدىني ماتىندەردى تاريحي جانە قۇقىقتىق مانماتىنىنەن ءبولىپ ءتۇسىندىرىپ، مەملەكەت پەن ءدىندى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا تىرىسادى. ولار زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋدى دىنگە قايشى ارەكەت رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلادى. الايدا مۇنداي كوزقاراس يسلام قاعيداتتارىنا دا، قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني مۇراسىنا دا سايكەس كەلمەيدى. يسلام قوعامدى الاۋىزدىققا ەمەس، تاتۋلىققا; بۇلىككە ەمەس، بىرلىككە; جاۋاپسىزدىققا ەمەس، تارتىپكە شاقىرادى.
وسى ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمەن دە ۇندەسەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2025 جىلعى 5 قاراشاداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن باعىتتارىندا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى ءارى ازاماتتاردىڭ قوعامدىق جانە جەكە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى العىشارت رەتىندە ايقىندالعان. قۇجاتتا زاڭ الدىنداعى تەڭدىك، قۇقىقتىق مادەنيەت جانە زاڭ بۇزعان ادامنىڭ جازاسىز قالماۋى قوعامداعى ادىلەتتىلىكتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى كورسەتىلگەن.
ءدىن سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستار دا وسى قۇقىقتىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلەدى. ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ازاماتتاردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار، كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى، قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى جانە مەملەكەتتىڭ زايىرلى قاعيداتتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ ءدىني سەنىمگە شەكتەۋ قويۋ ەمەس، قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ تابىلادى.
وسى ماقساتتا زاڭنامادا ناقتى جاۋاپكەرشىلىك تۇرلەرى بەلگىلەنگەن. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 490-بابى ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزۋعا بايلانىستى جاۋاپتىلىقتى كوزدەيدى. ال 453-باپ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قارسى، مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن، الەۋمەتتىك، ۇلتتىق، ءدىني، تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋعا، سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ماتەريالداردى دايىنداۋ، ساقتاۋ، اكەلۋ، تاسىمالداۋ جانە تاراتۋ ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق بەلگىلەيدى. ەگەر مۇنداي ارەكەتتەردىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىگى جوعارى بولىپ، ءدىني نەمەسە وزگە دە الاۋىزدىقتى قاساقانا قوزدىرۋ بەلگىلەرى انىقتالسا، وندا قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تۋىندايدى. ال تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ نەمەسە تەرروريزم اكتىسىن جاساۋعا جاريا تۇردە شاقىرۋ قىلمىستىق كودەكستىڭ 256-بابىمەن قارالادى. بۇل نورمالاردىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىمىنە شەكتەۋ قويۋ ءۇشىن ەمەس، قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى، ەل بىرلىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋعا باعىتتالعان.
بۇگىندە ءدىني تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەمەسە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل – بۇكىل قوعامعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك. ءار ازامات قانداي اقپاراتتى وقيتىنىنا، كىمنىڭ ۋاعىزىن تىڭدايتىنىنا، قانداي ماتەريالدى تاراتاتىنىنا بەيجاي قاراماۋى ءتيىس. ويتكەنى كەيدە ءبىر عانا جاريالانىم نەمەسە ويلانباي جاسالعان رەپوست قوعامدا تۇسىنبەۋشىلىك تۋعىزىپ، زاڭ تالاپتارىن بۇزۋعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
سوندىقتان دىنتانۋلىق ساۋاتتىلىق پەن قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى قاتار دامىتۋ – ۋاقىت تالابى. زاڭعا قۇرمەت – ءدىني قۇندىلىقتارعا قايشى كەلەتىن ۇعىم ەمەس. كەرىسىنشە، ول قوعامدىق كەلىسىمدى، ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. زاڭدى قۇرمەتتەگەن قوعامدا عانا تاتۋلىق ساقتالىپ، راديكالدى يدەولوگياعا جول بەرىلمەيدى. ال ءدىني تۇراقتىلىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى – زاڭعا قۇرمەت، جاۋاپكەرشىلىك جانە ورتاق مۇددەنى بارىنەن جوعارى قويا بىلەتىن ازاماتتىق ۇستانىم.
ميزامەدين ارداق ماقسۇتۇلى
ءدىنتانۋشى، ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ءدىن ماسەلەلەرى
بويىنشا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبىنىڭ مۇشەسى
