«Tärtıpsız el bolmaidy, tärtıpke baǧynǧan qūl bolmaidy».
Bauyrjan Momyşūly
Qoǧamdaǧy tūraqtylyq köbıne ekonomikalyq nemese saiasi körsetkıştermen ölşenedı. Alaida eldıŋ tynyştyǧy men bırlıgın aiqyndaityn taǧy bır maŋyzdy qūndylyq bar. Ol – zaŋǧa qūrmet. Zaŋ üstemdık qūrǧan qoǧamda ädıldık ornyǧyp, qoǧamdyq kelısım nyǧaiady. Būl qaǧida dın salasyna da tıkelei qatysty. Sebebı dıni tūraqtylyq özdıgınen qalyptaspaidy. Ol qūqyqtyq mädenietten, dıntanulyq sauattylyqtan jäne är azamattyŋ zaŋ aldyndaǧy jauapkerşılıgın sezınuınen bastalady.
Qazırgı taŋda dıni aqparattyŋ basym bölıgı äleumettık jelıler men türlı internet platformalary arqyly taralady. Būl azamattardyŋ dıni bılım aluyna jaŋa mümkındıkter bergenımen, jalǧan dıni aqparattyŋ, radikaldy közqarastardyŋ jäne destruktivtı ideologiianyŋ taraluyna da jol aşty. Keibır azamattar dıni mazmūndaǧy beinerolikterdı, uaǧyzdardy nemese jazbalardy olardyŋ mazmūnyn saralamai-aq bölısedı. Mūndai äreketterdıŋ barlyǧy bırdei qūqyq būzuşylyq bolyp sanalmaǧanymen, zaŋ talaptaryna qaişy aqparatty taratu qoǧamdyq qauıpsızdıkke eleulı qater töndıruı mümkın.
İslam dını de qoǧamdyq tärtıptı, jauapkerşılıktı jäne bırlıktı erekşe baǧalaidy. Qasiettı Qūranda: «Ua, iman keltırgender! Allaǧa boiūsynyŋdar, Paiǧambarǧa boiūsynyŋdar ärı özderıŋnen bolǧan bilık ielerıne de...» («Nisa» süresı, 59-aiat) dep būiyrylady. İslam ǧūlamalary būl aiatty qoǧamdaǧy tärtıptı saqtau, bülık pen alauyzdyqqa jol bermeu, zaŋdy qūrmetteu qaǧidalarynyŋ bırı retınde tüsındıredı. Demek, dınde haos joq. Qoǧamdyq bırlık pen yntymaqty saqtau üşın tärtıpke baǧynu basty mäsele.
Qasiettı Qūrannyŋ taǧy bır aiatynda: «...Ata-analaryŋa jaqsylyq jasaŋdar, sondai-aq tuystarǧa, jetımderge, mūqtajdarǧa, jaqyn jäne alys körşılerge, janyndaǧy joldasqa...» («Nisa» süresı, 36-aiat) dep adamaralyq qarym-qatynastyŋ özara syilastyq pen jauapkerşılıkke negızdeluı qajettıgı aitylǧan. Iаǧni barlyq adami qatynastar belgılı bır tärtıpke negızdeluı tiıs. Özım bılemdık, absoliuttı demokratiia, anarhiia tudyrady. Al arazdyq bolǧan jerde, qaişylyq bolǧan jerde, anarhiia bolǧan jerde bereke bolmaidy. Tıptı memlekettıŋ tarihynda da sol memlekettıŋ ydyrauyna sebep bolǧandyǧyn köremız. Är eldıŋ, är dınnıŋ, är ortanyŋ, är mekemenıŋ, tıptı är otbasynyŋ özındık talaptary bolady jäne būl oryndy dünie.
Qazaq halqy da tärtıp pen yntymaqty eldıktıŋ tıregı sanaǧan. «Yrys aldy – yntymaq» deidı halqymyz. Al yntymaqtyŋ berık boluy eŋ aldymen qoǧamdaǧy tärtıpke, zaŋǧa qūrmetke jäne özara jauapkerşılıkke bailanysty. Ǧasyrlar boiy qazaq qoǧamynda dästür men islam qūndylyqtarynyŋ özara sabaqtasuy el ışınde dıni tözımdılıktıŋ, özara qūrmettıŋ jäne qoǧamdyq kelısımnıŋ qalyptasuyna yqpal ettı.
Ökınışke qarai, bügıngı taŋda keibır radikaldy dıni aǧym ökılderı dıni mätınderdı tarihi jäne qūqyqtyq mänmätınınen bölıp tüsındırıp, memleket pen dındı bır-bırıne qarsy qoiuǧa tyrysady. Olar zaŋ talaptaryn saqtaudy dınge qaişy äreket retınde körsetuge ūmtylady. Alaida mūndai közqaras islam qaǧidattaryna da, qazaq halqynyŋ ǧasyrlar boiy qalyptasqan ruhani mūrasyna da säikes kelmeidı. İslam qoǧamdy alauyzdyqqa emes, tatulyqqa; bülıkke emes, bırlıkke; jauapsyzdyqqa emes, tärtıpke şaqyrady.
Osy ūstanym Qazaqstan Respublikasynyŋ memlekettık saiasatymen de ündesedı. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ 2025 jylǧy 5 qaraşadaǧy Jarlyǧymen bekıtılgen Qazaqstan Respublikasy ışkı saiasatynyŋ negızgı qaǧidattary men baǧyttarynda «Zaŋ men tärtıp» qūqyqtyq memlekettıŋ ırgetasy ärı azamattardyŋ qoǧamdyq jäne jeke qauıpsızdıgın qamtamasyz etetın negızgı alǧyşart retınde aiqyndalǧan. Qūjatta zaŋ aldyndaǧy teŋdık, qūqyqtyq mädeniet jäne zaŋ būzǧan adamnyŋ jazasyz qalmauy qoǧamdaǧy ädılettılıktıŋ negızgı ölşemderınıŋ bırı ekenı körsetılgen.
Dın salasyndaǧy qoǧamdyq qatynastar da osy qūqyqtyq qaǧidattarǧa negızdeledı. «Dıni qyzmet jäne dıni bırlestıkter turaly» Qazaqstan Respublikasynyŋ Zaŋy azamattardyŋ ar-ojdan bostandyǧyn qamtamasyz etumen qatar, konfessiiaaralyq kelısımdı, qoǧamdyq qauıpsızdıktı jäne memlekettıŋ zaiyrly qaǧidattaryn qorǧauǧa baǧyttalǧan. Sondyqtan zaŋ talaptaryn saqtau dıni senımge şekteu qoiu emes, qoǧamdaǧy beibıtşılık pen tūraqtylyqty qamtamasyz etudıŋ maŋyzdy tetıgı bolyp tabylady.
Osy maqsatta zaŋnamada naqty jauapkerşılık türlerı belgılengen. Äkımşılık qūqyq būzuşylyq turaly kodekstıŋ 490-baby dın salasyndaǧy zaŋnamany būzuǧa bailanysty jauaptylyqty közdeidı. Al 453-bap konstitusiialyq qūrylysqa qarsy, memleket qauıpsızdıgıne qater töndıretın, äleumettık, ūlttyq, dıni, tektık-toptyq jäne rulyq arazdyqty qozdyruǧa, sondai-aq zorlyq-zombylyqty nasihattauǧa baǧyttalǧan materialdardy daiyndau, saqtau, äkelu, tasymaldau jäne taratu üşın äkımşılık jauaptylyq belgıleidı. Eger mūndai äreketterdıŋ qoǧamdyq qauıptılıgı joǧary bolyp, dıni nemese özge de alauyzdyqty qasaqana qozdyru belgılerı anyqtalsa, onda Qylmystyq kodekstıŋ 174-baby boiynşa qylmystyq jauaptylyq tuyndaidy. Al terrorizmdı nasihattau nemese terrorizm aktısın jasauǧa jariia türde şaqyru Qylmystyq kodekstıŋ 256-babymen qaralady. Būl normalardyŋ barlyǧy azamattardyŋ dıni senımıne şekteu qoiu üşın emes, qoǧamdyq qauıpsızdıktı, el bırlıgı men ūlttyq qauıpsızdıktı qorǧauǧa baǧyttalǧan.
Bügınde dıni tūraqtylyqty saqtau tek memlekettık organdardyŋ nemese dıni bırlestıkterdıŋ mındetı emes. Būl – bükıl qoǧamǧa ortaq jauapkerşılık. Är azamat qandai aqparatty oqitynyna, kımnıŋ uaǧyzyn tyŋdaitynyna, qandai materialdy taratatynyna beijai qaramauy tiıs. Öitkenı keide bır ǧana jariialanym nemese oilanbai jasalǧan repost qoǧamda tüsınbeuşılık tuǧyzyp, zaŋ talaptaryn būzuǧa sebep boluy mümkın.
Sondyqtan dıntanulyq sauattylyq pen qūqyqtyq sauattylyqty qatar damytu – uaqyt talaby. Zaŋǧa qūrmet – dıni qūndylyqtarǧa qaişy keletın ūǧym emes. Kerısınşe, ol qoǧamdyq kelısımdı, azamattardyŋ qauıpsızdıgın jäne eldıŋ tūraqtylyǧyn qamtamasyz etetın maŋyzdy qūndylyqtardyŋ bırı. Zaŋdy qūrmettegen qoǧamda ǧana tatulyq saqtalyp, radikaldy ideologiiaǧa jol berılmeidı. Al dıni tūraqtylyqtyŋ berık ırgetasy – zaŋǧa qūrmet, jauapkerşılık jäne ortaq müddenı bärınen joǧary qoia bıletın azamattyq ūstanym.
Mizamedin Ardaq Maqsūtūly
dıntanuşy, Ūlytau oblysynyŋ dın mäselelerı
boiynşa aqparattyq-tüsındıru tobynyŋ müşesı
