2026 جىلدىڭ العاشقى بەس ايى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى قانشالىقتى تەرەڭ وزگەرىپ جاتقانىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ءبىر قاراعاندا، ءجىو-ءنىڭ 3,7%-دىق ءوسىمى ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىش بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. اسىرەسە ەكونوميكا تەك شيكىزات فاكتورىنىڭ ەسەبىنەن الدەقايدا جوعارى قارقىنمەن وسكەن بۇرىنعى مۇناي تسيكلدەرىمەن سالىستىرعاندا. الايدا قازىرگى جاعدايدىڭ ماڭىزى مۇلدە باسقا قىرىنان كورىنەدى.
ۇزاق ۋاقىتتان بەرى العاش رەت قازاقستان مۇناي سەكتورىنداعى باياۋ سەرپىن جاعدايىندا دا سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ الدىن الا دەرەكتەرىنە سايكەس، قاڭتار–مامىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ وڭ ءوسىم ايماعىنا شىعىپ، ناقتى كولەم يندەكسى 102,5%-دى قۇرادى. جىلدىڭ باسىندا جاعداي الدەقايدا ءالسىز بولىپ كورىندى، ويتكەنى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ قىسقارۋى جالپى كورسەتكىشتەرگە قىسىم تۋعىزدى. بىراق قازىردىڭ وزىندە ايقىن كورىنىس: ەكونوميكا بىرتىندەپ ءوسۋدىڭ باسقا كوزدەرىنە سۇيەنە باستايدى.
قالپىنا كەلتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى وڭدەۋ ونەركاسىبى بولدى، وندا ءوندىرىس كولەمى 9%-عا ءوستى. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ەلدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 46,5%-نا جەتتى. قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن بۇل ساپالىق جاعىنان وزگەشە بەلگى. ۇزاق جىلدار بويى وڭدەۋ ونەركاسىبى ونەركاسىپتىڭ ەڭ وسال سەگمەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى، جابدىقتىڭ يمپورتىنا، شەكتەۋلى ىشكى نارىققا، لوگيستيكانىڭ جوعارى قۇنىنا جانە سالىستىرمالى تۇردە ءالسىز وندىرىستىك بازاعا تاۋەلدى بولدى.
قازىر جاعداي وزگەرە باستادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ قوسىمشا دالەلى ينۆەستيتسيالىق ديناميكا بولىپ سانالادى. قاڭتار-مامىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋشى ونەركاسىپكە سالىنعان ينۆەستيتسيالار 29,2%-عا ءوستى، ال ولاردىڭ كولەمى العاش رەت تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىنا سالىناتىن سالىمداردان 1,0 ترلن تەڭگەگە قاراعاندا 1,1 ترلن تەڭگەدەن استى.
قازىرگى ينۆەستيتسيالىق ديناميكا كوپ جاعدايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكونوميكانى قۇرىلىمدىق قايتا جاڭعىرتۋ باعىتىن كورسەتەدى.
ونىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – كاپيتالدى جوعارى قوسىلعان قۇن قالىپتاستىراتىن جانە جاڭا وندىرىستىك تىزبەكتەر قۇراتىن سالالارعا قايتا ءبولۋ. سوندىقتان وڭدەۋ سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوندىرۋشى سەكتورعا قاراعاندا ارتۋىن جاي عانا ستاتيستيكالىق ناتيجە ەمەس، بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدى ينديكاتورى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
بىراق ءوسۋ قارقىنى عانا ەمەس، ونىڭ قۇرىلىمى دا ماڭىزدى. جەدەلدەتۋ ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە سالالاردا بايقالادى، ولاردىڭ ەكونوميكالىق تابيعاتى ءارتۇرلى.
بۇل جاعداي جەكەلەگەن جوبالاردىڭ جەرگىلىكتى اسەرى نەمەسە ءبىر رەتتىك بيۋدجەتتىك ىنتالاندىرۋ تۋرالى ەمەس، ىشكى وندىرىستىك تسيكلدىڭ بىرتىندەپ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
ەڭ جوعارى ءوسىم قارقىنىن ماشينا جاساۋ سالاسى كورسەتۋدى جالعاستىرۋدا. بۇل سەكتورداعى ءوندىرىس كولەمى 22,2%-عا ارتتى. ءوسىم كولىك قۇرالدارىن، تەمىرجول تەحنيكاسىن، اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن، ەلەكتر جابدىقتارى مەن ەلەكتر تاۋارلارىن شىعارۋدى ۇلعايتۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
بۇل جەردە ماشينا جاساۋ ەكونوميكا ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى اسەر ەتۋ تۇرعىسىنان نەگىزگى سالالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.
بىرىنشىدەن، بۇل مەتالل مەن حيميادان باستاپ كومپونەنتتەرگە، لوگيستيكاعا جانە قىزمەت كورسەتۋگە دەيىنگى ەڭ ۇزاق وندىرىستىك تىزبەكتەردى قۇرايدى. ەكىنشىدەن، ماشينا جاساۋدىڭ ءوسۋى ادەتتە ىشكى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى. ەكونوميكا تەحنيكانى، كولىكتى جانە جابدىقتى كوبىرەك ساتىپ الا باستاعاندا، بۇل ءاردايىم ينفراقۇرىلىمدىق، وندىرىستىك جانە اگرارلىق جوبالاردىڭ كەڭەيۋىن بىلدىرەدى.
قوسىمشا درايۆەر اۆتوموبيل جاساۋ بولىپ قالا بەرەدى. بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۆتوموبيلدەر شىعارۋ 31,1%-عا، ال ماشينالار مەن جابدىقتاردى جوندەۋ جانە ورناتۋ 35,4%-عا ۇلعايدى.
ءىس جۇزىندە قازاقستان قازىر تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەرگە دەگەن وزىندىك ونەركاسىپتىك سۇرانىستى قالىپتاستىرا باستادى. بۇل بۇرىنعى مودەلدەن تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەدى، ويتكەنى بۇعان دەيىن مۇنداي ونىمدەردىڭ ەداۋىر بولىگى نەگىزىنەن يمپورت ارقىلى قامتاماسىز ەتىلىپ كەلدى.
سونىمەن قاتار بۇل سالانىڭ الەۋەتى ءالى دە تولىق سارقىلعان جوق. كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ، تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ، اگرارلىق سەكتوردى جاڭعىرتۋ جانە لوگيستيكانىڭ ءوسۋى وتاندىق ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنە سۇرانىستى قولداۋدى جالعاستىراتىن بولادى. تەحنيكا مەن جابدىققا سۇرانىس جوعارى بولىپ قالاتىن ورتالىق ازيا مەن ەاەو ىشىندەگى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى تەرەڭدەتۋ قوسىمشا سەرپىن بەرە الادى.
قۇرىلىس ماتەريالدارى وندىرىسىندەگى جاعداي دا ايتارلىقتاي كورسەتكىشكە اينالىپ وتىر. قاڭتار–مامىر قورىتىندىسى بويىنشا وزگە دە مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەر ءوندىرىسى 18,7%-عا ءوستى. بۇل كوبىنە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىرعان قۇرىلىس سالاسى تاراپىنان سۇرانىستىڭ ءالى دە جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
كاسىپورىندار ينفراقۇرىلىمدىق جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تىكەلەي قاجەت ونىمدەر ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا، ەسىك پەن تەرەزە ءوندىرىسى 22,3%-عا، مينەرالدى ماقتا ءوندىرىسى 20%-عا، بەتون كونسترۋكتسيالارى 19,6%-عا، پورتلاندتسەمەنت 16,1%-عا، ال كىرپىش ءوندىرىسى 15,7%-عا ارتتى.
تاماق ونەركاسىبى دە وڭدەۋ سالاسىنىڭ ەڭ تۇراقتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. قاڭتار–مامىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سالاداعى ءوندىرىس كولەمى 14,3%-عا ءوستى. بۇعان دايىن مال ازىعى ءوندىرىسىنىڭ (+38,9%), وسىمدىك جانە جانۋار مايلارى مەن توڭمايلارى ءوندىرىسىنىڭ (+22,6%), سونداي-اق ەت ونىمدەرىنىڭ (+20,8%) ارتۋى ىقپال ەتتى. ەكسپورتقا باعىتتالعان كوپتەگەن سالالاردان ايىرماشىلىعى، تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءوسىمى نەگىزىنەن ىشكى سۇرانىسقا سۇيەنەدى. بۇل ونى سىرتقى تۇراقسىزدىق كەزەڭدەرىندە ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدىرادى.
ءدال وسى سالالار قازىر جاڭا ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالعانى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. قاڭتار–مامىر ارالىعىندا تاماق ونەركاسىبىندەگى كاپيتال سالىمدارى 173,1%-عا، قۇرىلىس ماتەريالدارى وندىرىسىندە 172,9%-عا، ال حيميا ونەركاسىبىندە 51,4%-عا ءوستى.
كوپتەگەن جىلدار بويى ەكونوميكا ءبىر ماسەلە قايتالانىپ كەلدى: نەگىزىنەن شيكىزات ەكسپورتتالىپ، ال تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ايترالىقتاي بولىگى قايتا يمپورتتالاتىن. قازىر بۇل مودەل بىرتىندەپ وزگەرە باستادى. بۇل جەردەگى ماسەلە تەك ىشكى يمپورتتى الماستىرۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وندىرىستىك بازانىڭ كەڭەيۋىنە قاراي قازاقستان شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى، اسىرەسە ورتالىق ازياعا، ەاەو ەلدەرىنە جانە ورتا ءدالىز بويىنداعى ترانزيتتىك نارىقتارعا جەتكىزۋدى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. بۇل، اسىرەسە، ازىق-تۇلىككە، حيميا ونىمدەرىنە، قۇرىلىس ماتەريالدارىنا، مەتالل ونىمدەرىنە جانە ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە قاتىستى.
وسى رەتتە قازىرگى ءوسىم قۇرىلىمى ءجىو كورسەتكىشىنىڭ وزىنەن دە ماڭىزدىراق كورىنەدى. ەكونوميكا بىرتىندەپ ىشكى ءوسىم كوزدەرىن – قۇرىلىس، لوگيستيكا، ونەركاسىپ، وڭدەۋ جانە ينۆەستيتسيالىق تسيكل ارقىلى قالىپتاستىرۋ قابىلەتىن كورسەتىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇناي سەكتورىنداعى ءالسىز ديناميكاعا قاراماستان، ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسىمدى ساقتاپ وتىرعانى ەرەكشە مانگە يە.
بىرنەشە جىل بۇرىن مۇنداي جاعداي ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىنەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە، مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى ەندى بۇكىل ونەركاسىپتىڭ اۆتوماتتى باياۋلاۋىنا الىپ كەلمەيدى، ويتكەنى وڭدەۋ سالالارى، قۇرىلىس، كولىك جانە ىشكى ينۆەستيتسيالىق سۇرانىس وسىمگە كوبىرەك ۇلەس قوسا باستادى.
ارينە، مۇنايدان تولىق تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. مۇناي سەكتورى ەكسپورتتىق تۇسىمدەردىڭ، ۆاليۋتالىق كىرىستەردىڭ جانە بيۋدجەت تابىستارىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ قالا بەرەدى. الايدا ەكونوميكالىق مودەلدىڭ لوگيكاسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر: ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋى ەندى ەكونوميكانىڭ اۆتوماتتى توقىراۋىن بىلدىرمەيدى.
بالكىم، بۇل — 2026 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىنداعى ەڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدىق ناتيجە. قازاقستان بىرتىندەپ ءوسىم تەك شيكىزات ەكسپورتى ەسەبىنەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ ونەركاسىپتىك، ينۆەستيتسيالىق جانە شيكىزاتتىق ەمەس الەۋەتىن كەڭەيتۋ ارقىلى قالىپتاساتىن كەزەڭگە قادام باسىپ كەلەدى.
ديۆەرسيفيكاتسيا ەندى تەك ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا عانا ەمەس، ناقتى ەكونوميكالىق ستاتيستيكادا دا كورىنىس تابا باستاعانىنىڭ بەلگىلەرى بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
بالكىم، بۇل 2026 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىنداعى ەڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدىق ناتيجە بولىپ تابىلادى. قازاقستان بىرتىندەپ ءوسىم تەك شيكىزات ەكسپورتى ەسەبىنەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ ونەركاسىپتىك، ينۆەستيتسيالىق جانە شيكىزاتتىق ەمەس الەۋەتىن كەڭەيتۋ ارقىلى قالىپتاساتىن كەزەڭگە قادام باسىپ كەلەدى.
ديۆەرسيفيكاتسيا ەندى تەك ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا عانا ەمەس، ناقتى ەكونوميكالىق ستاتيستيكادا دا كورىنىس تابا باستاعانىنىڭ بەلگىلەرى بارعان سايىن ايقىندالىپ كەلەدى.
