ەلدە تەكتى وزگەرتۋ وتارسىزدانۋدىڭ ماڭىزدى قادامى رەتىندە ايتىلعانىمەن، ول قارقىن الىپ كەتكەن جوق. بيىل سوعان مۇمكىندىك بەرەتىن جارلىققا 30 جىل تولعان كەزدەگى كورىنىس قانداي؟
سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستاندا ەرەكشە ءۇردىس بايقالدى. كوپتەگەن ازاماتتار، ونىڭ ىشىندە دەپۋتاتتار، مينيسترلەر مەن قوعام بەلسەندىلەرى تەكتەرىندەگى «-وۆ»، «-ەۆ»، «-ين» سياقتى ورىسشا جالعاۋلاردان باس تارتىپ، اتى-جوندەرىن قازاقى ۇلگىگە كوشىرۋدە.
ورتا ەسەپپەن 2024 جىلى قازاقستاندا 12 مىڭ ادام اتىن، اكەسىنىڭ اتىن نەمەسە تەگىن وزگەرتىپ، قازاقشالاعان. حالقى 20 ميلليوننان اساتىن ەلدە تيتۋلدى ۇلت ءۇشىن بۇل اسا كوپ ەمەس.
دەگەنمەن بۇل ماسەلە ارا-تۇرا الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە كەڭ تالقىلانىپ قالادى. ءتىپتى اتى-ءجونىن قازاقشالاعان ازاماتتار ارنايى چەللەندج باستاپ، وزگەلەردى دە وسى قادامعا شاقىراتىن كەزدەرى دە كەزدەسەدى.
تەكتى قازاقشالاۋ ۇران با، قۇرال ما؟
تەگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وزگەرتكەندەردىڭ قاتارىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى رينات زايىت پەن ماقسات تولىقباي بار. ولار تەگىن ۇلتتىق ۇلگىگە اۋىستىرعانىن كوپشىلىككە جاريالاپ، وزگەلەرگە ۇندەۋ جاساعان.
قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كوپتەگەن تانىمال تۇلعالاردىڭ ەسىمى قازاقى نۇسقادا جازىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ، عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بار.
ءوڭىر باسشىلارى اراسىندا دا بۇل ءۇردىس كەڭتاراعان. استانا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك, ماڭعىستاۋوبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي, اباي وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ءۋالي سەكىلدى باسشىلاردىڭتەگى ۇلتتىق نۇسقادا راسىمدەلگەن.
ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ اراسىندا دا قازاقى ۇلگىدەگى تەكتەر سانى ارتىپ كەلەدى. ايدوس سارىم، دارحان قىدىرالى، مۇرات قادىربەك، امانجول ءالتاي، يسلام سۇڭقار، نۇرگۇل تاۋ، قازىبەك يسا، گۇلدارا نۇرىم، ابزال قۇسپان، باقىتجان بازاربەك، جارقىنبەك امانتاي، دانابەك يسابەك، ەربولات ءباپي، كەنجەعۇل سەيىتجان، ەربولات ساتىبالدى، تاعى وزگە دە دەپۋتاتتاردىڭ اتى-ءجونى مانداتتا قازاقشا جازىلعان.
تەگىن ء«ماجبۇرلى تۇردە» وزگەرتكەندەر دە بار
تەكتى وزگەرتۋگە تەك ۇلتتىق سانا ەمەس، ساياسي جاعدايلار دا ىقپال ەتكەن كەزدەر بولعان.
سونىڭ ءبىرى - بۇرىنعى مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ وقيعاسى. ول كەزىندە ارىستانبەك اليەۆ بولعان. الايدا ەكس-شەنەۋنىك 2008 جىلى تەگىن وزگەرتىپ، اكەسىنىڭ اتىنا كوشتى.
كەيىن بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ول بۇل شەشىمگە راحات اليەۆتىڭ اينالاسىنداعى ساياسي وقيعالاردىڭ اسەر ەتكەنىن جاسىرماعان. ونىڭ ايتۋىنشا، كوپشىلىك ءوزىن راحات اليەۆتىڭ تۋىسى دەپ ويلاپ، مانساپتىق ءوسۋىن سونىمەن بايلانىستىراتىن بولعان.
«بۇرىن كوپشىلىك ماعان ساۋساعىن شوشايتىپ، "راحات اليەۆتىڭ تۋىسى ەمەسپىن بە، مانساپتىق وسۋىمە سول سەبەپ بولعان جوق پا؟" دەپ سۇرايتىن. ارينە، 2007–2008 جىلدارداعى ساياسي وقيعالار تەگىمدى وزگەرتۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. قۇجاتتاردى پاسپورت بولىمىنە ءبىر جىل بۇرىن تاپسىرعانمىن. ەندى مەن – ارىستانبەك مۇحامەديۇلىمىن»، - دەپ تۇسىندىرگەن «ۆرەميا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
سول كەزەڭدە راحات اليەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى تاعى ءبىر وزگەرىس اقپاراتتىق كەڭىستىكتە بايقالدى. 2009 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە رەسپۋبليكالىق «راحات» تەلەارناسى اتاۋىن وزگەرتىپ، ستۆ بولىپ قايتا قۇرىلدى. رەسمي تۇسىنىكتەمەدە بۇل شەشىم ارنانىڭ ەلوردامەن بايلانىسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا قابىلدانعانى ايتىلدى. ياعني، تەلەارنا وكىلدەرى «ستۆ – ستوليچنوە تەلەۆيدەنيە» دەپ تۇسىندىرگەن ەدى.
ورتالىق ازياداعى العاشقى قادام
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا تاجىكستان باسشىسى العاشقى بولىپ تەگىندەگى ورىسشا جالعاۋدان باس تارتقان.
2007 جىلى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ءوز تەگىندەگى «-وۆ» جالعاۋىن الىپ تاستاپ، ۇلتتىق نۇسقاعا كوشتى. ول بۇل قادامىن تاجىك مادەنيەتىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان باستامانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ءتۇسىندىردى جانە حالىقتى دا ۇلتتىق داستۇرگە ساي ەسىمدەردى قولدانۋعا شاقىردى.
ورتالىق ازياداعى بارلىق باسشىلار مۇنداي شەشىم قابىلداعان جوق. مىسالى، قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز تەگىن بۇرىنعى قالپىندا قالدىردى. ول بيلىكتە بولعان كەزدە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە مۇنى حالىقارالىق قۇجاتتار، كەلىسىمدەرگە «نازارباەۆ» نۇسقاسىندا قول قويىپ كەلگەندىكتەن، ورتا جولدا تەگىن وزگەرتە المايتىنىن ايتقان.
قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تەگىن وزگەرتپەگەنىمەن، بۇرىن «قاسىمجومارت» بولىپ جازىلىپ كەلگەن ەسىمىن شامامەن 2000 جىلداردان بەرى «قاسىم-جومارت» تۇرىندە جازاتىن بولعان. 
سۋرەت:facebook.com/cemil.hasanli
قازاقستانداعى مۇمكىندىك قاشان پايدا بولدى؟
تەكتەردى قازاقشالاۋ كەيىنگى جىلداردىڭ جاڭالىعى ەمەس. شىن مانىندە، مۇنداي قۇقىق قازاقستاندىقتارعا وسىدان 30 جىل بۇرىن بەرىلگەن.سول كەزدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول ءۇشىن ارنايى جارلىققا دا قول قويعان.
1996 جىلعى 2 اقپاندا «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگi مەن اكەسiنiڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردi شەشۋ ءتارتiبi تۋرالى» ارنايى جارلىق قابىلداندى. قۇجاتقا سايكەس، قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تەگىندەگى قازاق تىلىنە ءتان ەمەس جالعاۋلاردى الىپ تاستاۋعا نەمەسە قازاقى نۇسقاعا وزگەرتۋگە قۇقىلى.
ەڭ ماڭىزدىسى – تەكتى وزگەرتۋ ازاماتتىڭ بۇرىن العان قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە ەشقانداي اسەر ەتپەيدى. بۇل «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگi مەن اكەسiنiڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردi شەشۋ ءتارتiبi تۋرالى» جارلىقتىڭ 3-بابىندا كورسەتىلگەن.
تەگىڭىزدى قازاقشالاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
تەكتى نە اكەسىنىڭ اتى-ءجونىن قازاقشالاۋ ءراسىمى بۇرىنعىدان الدەقايدا جەڭىل.
الدىمەن تۇرعىلىقتى جەردەگى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ، اتى-ءجوندءى وزگەرتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋءى كەرەك.
ءوتىنىشتى تىركەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باج تولەنەدى. ودان كەيىن جاڭا جەكە كۋالىك راسىمدەلەدى. قۇجاتتاردىڭ دايىندالۋ مەرزىمى ادەتتە 15 جۇمىس كۇنىن قۇرايدى.
قاجەت بولعان جاعدايدا جەدەلدەتىلگەن قىزمەتتى دە پايدالانۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايدا قۇجات ءبىر نە ءۇش جۇمىس كۇنى ءىشىندە دايىن بولادى.
سىمبات ناۋحان
