Elde tektı özgertu otarsyzdanudyŋ maŋyzdy qadamy retınde aitylǧanymen, ol qarqyn alyp ketken joq. Biyl soǧan mümkındık beretın jarlyqqa 30 jyl tolǧan kezdegı körınıs qandai?
Soŋǧy ekı jylda Qazaqstanda erekşe ürdıs baiqaldy. Köptegen azamattar, onyŋ ışınde deputattar, ministrler men qoǧam belsendılerı tekterındegı «-ov», «-ev», «-in» siiaqty orysşa jalǧaulardan bas tartyp, aty-jönderın qazaqy ülgıge köşırude.
Orta eseppen 2024 jyly Qazaqstanda 12 myŋ adam atyn, äkesınıŋ atyn nemese tegın özgertıp, qazaqşalaǧan. Halqy 20 millionnan asatyn elde tituldy ūlt üşın būl asa köp emes.
Degenmen būl mäsele ara-tūra äleumettık jelılerde de keŋ talqylanyp qalady. Tıptı aty-jönın qazaqşalaǧan azamattar arnaiy chellendj bastap, özgelerdı de osy qadamǧa şaqyratyn kezderı de kezdesedı.
TEKTI QAZAQŞALAU ŪRAN BA, QŪRAL MA?
Tegın alǧaşqylardyŋ bırı bolyp özgertkenderdıŋ qatarynda Mäjılıs deputattary Rinat Zaiyt pen Maqsat Tolyqbai bar. Olar tegın ūlttyq ülgıge auystyrǧanyn köpşılıkke jariialap, özgelerge ündeu jasaǧan.
Qazır memlekettık qyzmettegı köptegen tanymal tūlǧalardyŋ esımı qazaqy nūsqada jazylady. Olardyŋ qatarynda būrynǧy syrtqy ıster ministrı Mūrat Nūrtıleu, ǧylym jäne joǧary bılım ministrı Saiasat Nūrbek bar.
Öŋır basşylary arasynda da būl ürdıs keŋtaraǧan. Astana äkımı Jeŋıs Qasymbek, Maŋǧystauoblysynyŋ äkımı Nūrdäulet Qilybai, Abai oblysynyŋ äkımı Berık Uäli sekıldı basşylardyŋtegı ūlttyq nūsqada räsımdelgen.
Mäjılıs pen Senat deputattarynyŋ arasynda da qazaqy ülgıdegı tekter sany artyp keledı. Aidos Sarym, Darhan Qydyrälı, Mūrat Qadyrbek, Amanjol Ältai, İslam Sūŋqar, Nūrgül Tau, Qazybek İsa, Güldara Nūrym, Abzal Qūspan, Baqytjan Bazarbek, Jarqynbek Amantai, Danabek İsabek, Erbolat Bäpi, Kenjeǧūl Seiıtjan, Erbolat Satybaldy, taǧy özge de deputattardyŋ aty-jönı mandatta qazaqşa jazylǧan.
TEGIN «MÄJBÜRLI TÜRDE» ÖZGERTKENDER DE BAR
Tektı özgertuge tek ūlttyq sana emes, saiasi jaǧdailar da yqpal etken kezder bolǧan.
Sonyŋ bırı - būrynǧy mädeniet jäne aqparat vise-ministrı Arystanbek Mūhamediūlynyŋ oqiǧasy. Ol kezınde Arystanbek Äliev bolǧan. Alaida eks-şeneunık 2008 jyly tegın özgertıp, äkesınıŋ atyna köştı.
Keiın bergen sūhbattarynyŋ bırınde ol būl şeşımge Rahat Älievtıŋ ainalasyndaǧy saiasi oqiǧalardyŋ äser etkenın jasyrmaǧan. Onyŋ aituynşa, köpşılık özın Rahat Älievtıŋ tuysy dep oilap, mansaptyq ösuın sonymen bailanystyratyn bolǧan.
«Būryn köpşılık maǧan sausaǧyn şoşaityp, "Rahat Älievtıŋ tuysy emespın be, mansaptyq ösuıme sol sebep bolǧan joq pa?" dep sūraityn. Ärine, 2007–2008 jyldardaǧy saiasi oqiǧalar tegımdı özgertu üderısın jedeldetuge mäjbür ettı. Qūjattardy pasport bölımıne bır jyl būryn tapsyrǧanmyn. Endı men – Arystanbek Mūhamediūlymyn», - dep tüsındırgen «Vremia» gazetıne bergen sūhbatynda.
Sol kezeŋde Rahat Älievtıŋ esımımen bailanysty taǧy bır özgerıs aqparattyq keŋıstıkte baiqaldy. 2009 jyldyŋ 1 qyrküiegınde respublikalyq «Rahat» telearnasy atauyn özgertıp, STV bolyp qaita qūryldy. Resmi tüsınıktemede būl şeşım arnanyŋ elordamen bailanysyn küşeitu maqsatynda qabyldanǧany aityldy. Iаǧni, telearna ökılderı «STV – Stolichnoe televidenie» dep tüsındırgen edı.
ORTALYQ AZİIаDAǦY ALǦAŞQY QADAM
Ortalyq Aziia elderınıŋ arasynda Täjıkstan basşysy alǧaşqy bolyp tegındegı orysşa jalǧaudan bas tartqan.
2007 jyly Täjıkstan prezidentı Emomali Rahmon öz tegındegı «-ov» jalǧauyn alyp tastap, ūlttyq nūsqaǧa köştı. Ol būl qadamyn täjık mädenietın jaŋǧyrtuǧa baǧyttalǧan bastamanyŋ bır bölıgı retınde tüsındırdı jäne halyqty da ūlttyq dästürge sai esımderdı qoldanuǧa şaqyrdy.
Ortalyq Aziiadaǧy barlyq basşylar mūndai şeşım qabyldaǧan joq. Mysaly, Qazaqstannyŋ tūŋǧyş prezidentı Nūrsūltan Nazarbaev öz tegın būrynǧy qalpynda qaldyrdy. Ol bilıkte bolǧan kezde bergen sūhbattarynyŋ bırınde mūny halyqaralyq qūjattar, kelısımderge «Nazarbaev» nūsqasynda qol qoiyp kelgendıkten, orta jolda tegın özgerte almaitynyn aitqan.
Qazaqstannyŋ qazırgı prezidentı Qasym-Jomart Toqaev ta tegın özgertpegenımen, būryn «Qasymjomart» bolyp jazylyp kelgen esımın şamamen 2000 jyldardan berı «Qasym-Jomart» türınde jazatyn bolǧan. 
Suret:facebook.com/cemil.hasanli
QAZAQSTANDAǦY MÜMKINDIK QAŞAN PAIDA BOLDY?
Tekterdı qazaqşalau keiıngı jyldardyŋ jaŋalyǧy emes. Şyn mänınde, mūndai qūqyq qazaqstandyqtarǧa osydan 30 jyl būryn berılgen.Sol kezdegı prezident Nūrsūltan Nazarbaev sol üşın arnaiy jarlyqqa da qol qoiǧan.
1996 jylǧy 2 aqpanda «Ūlty qazaq azamattardyŋ tegi men äkesiniŋ atyn jazuǧa bailanysty mäselelerdi şeşu tärtibi turaly» arnaiy jarlyq qabyldandy. Qūjatqa säikes, qazaq ūltynyŋ ökılderı tegındegı qazaq tılıne tän emes jalǧaulardy alyp tastauǧa nemese qazaqy nūsqaǧa özgertuge qūqyly.
Eŋ maŋyzdysy – tektı özgertu azamattyŋ būryn alǧan qūqyqtary men mındetterıne eşqandai äser etpeidı. Būl «Ūlty qazaq azamattardyŋ tegi men äkesiniŋ atyn jazuǧa bailanysty mäselelerdi şeşu tärtibi turaly» jarlyqtyŋ 3-babynda körsetılgen.
TEGIŊIZDI QAZAQŞALAU ÜŞIN NE ISTEU KEREK?
Tektı ne äkesınıŋ aty-jönın qazaqşalau räsımı būrynǧydan äldeqaida jeŋıl.
Aldymen tūrǧylyqty jerdegı Halyqqa qyzmet körsetu ortalyǧyna baryp, aty-jöndı özgertu turaly ötınış beruı kerek.
Ötınıştı tırkeu üşın memlekettık baj tölenedı. Odan keiın jaŋa jeke kuälık räsımdeledı. Qūjattardyŋ daiyndalu merzımı ädette 15 jūmys künın qūraidy.
Qajet bolǧan jaǧdaida jedeldetılgen qyzmettı de paidalanuǧa bolady. Mūndai jaǧdaida qūjat bır ne üş jūmys künı ışınde daiyn bolady.
Symbat Nauhan
