İsmaiyl Kesiji – Londondaǧy “Kazakh Centre in the UK” atty qazaq ortalyǧynyŋ töraǧasy. Mamandyǧy – elektronika injenerı. Özı – qazaq ruhaniiatynyŋ janaşyry. Ūzaq jyldan berı Europadaǧy, onyŋ ışınde Ūlybritaniiadaǧy qazaqtardyŋ basyn qosyp, ūiystyryp, bırlıgın arttyrumen ainalysyp kele jatqan qairatker. Köp kıtap oqidy, köp belsendılık tanytady. Türkiiada tuyp, Angliiaǧa köşıp, Qazaqstanda jūmys ıstep, Londonǧa tūraqtap qalǧan qazaq azamatynyŋ ömırlık ūstanymy köp azamatqa ülgı desek bolady. Londondaǧy şaŋyraǧyna arnaiy baryp, “Adyrnaǧa” arnap sūhbat alyp qaittyq.
– İsmaiyl aǧa, bırınşı sūraǧym sızder qūrǧan qazaq qauymdastymen bailanysty bolmaq. Ol qaşan qūryldy jäne basty maqsaty ne?
– Būl sūraqqa jauap beru üşın bıraz jylǧa kerı şegınu kerek. 2002 jyl, men Qazaqstanda bıraz jūmys ıstep, Londonǧa qaita oralǧan kezım bolatyn.Ol jyldary Ūlybritaniiada qazaqtar qazırgıden az. Bıraq az bolsaq ta, bır qoǧam edık. Ärbırı är jaqta tarqap jürgen soŋ, basymyzdy qosyp tūraiyq dep 2002-de «UK Kazakh Assosiation» degen qor qūryp, resmi türde tırkedık. Sosyn türlı jerdı jalǧa alyp, pesa jazyp, qoiylym qoia bastadyq. Akter tabylmaǧan soŋ, jarym Şolpan ekeumız bırese bala bolamyz, bırese kempır-şaldyŋ rölın somdaimyz.
Halyqty qyzyqtyra otyryp, iısı qazaqtyŋ basyn bır jerge jinap tūraiyq degen nietımızge solai jetıp jürdık. Odan bölek, Nauryz meiramyn, Oraza Ait pen Qūrban Aitty atap ötu arqyly osy jerde ösıp kele jatqan ūrpaqqa tälım-tärbie bereiık dedık. Bır aita keterlıgı, Türkiiada Nauryz asa toilanbaityn bolǧandyqtan, ony sol jaqtan kelgen qazaqtardyŋ balalarynyŋ köŋılınde jaŋǧyrtu oŋai şarua bolmady. Sosyn oilana kele, qazaq tılıne baulityn mektep (üiırme) aştyq, ol jerde tılmen qosa salt-dästürımız de üiretıldı. Öitkenı būl jaqta dünie esıgın aşqan qazaq balalarynyŋ 90%-y qazaqşa bılmei ösedı. Türkiiadan kelgen qazaqtardyŋ äke-şeşelerı türıkşe teledidar körse, balalary aǧylşynşa önım tamaşalaityny anyq. Sodan jastar azdap türıkşe bılse de, qazaqşa bılmei ösıp jatty. Az da bolsa qazaqşa üireteiık dep oiladyq. Sol jyldary “Bolaşaqpen” Angliiaǧa kelgen jas student qyzdarymyzdyŋ ışınen mūǧalım taŋdap, sabaq ötkızdık.
Qazaqtyŋ basyn bırıktıru degen maqsatymyz küşeie berdı. 2009 jyly Londonda Europa qazaqtarynyŋ Kışı Qūryltaiyn ūiymdastyrdyq. Mūqym dünieden 1500-dei qazaq jinalyp, Reseiden bastap, Moŋǧoliia, Europa, Malaiziiadan kelgen ökılder bas qosty. Tıptı Iordaniiadan bır kök köz azamat kelıp, «Menıŋ tübım qazaq eken, atalarymnan anyqtap keldım», degenı esımde. 
– Al eŋ alǧaş qūrǧan kezde, ūiymda neşe adam bolǧan edı?
– Qoǧamdastyqty resmi türde tırkegen bes kısı boldyq. Ol kezde bızde 50-60 otbasynyŋ basyn qostyq. Sosyn jastarǧa da bır ūiym jasaiyq dep, «UK Qazaq FC» degen futbol klubyn qūryp, ony aparyp London futbol assosiasiiasynyŋ Aziia ligasyna tırkedım. Iаǧni töreşısı bar, ışkı tärtıbı bar resmi komanda ettık.
Keiınırek aiaǧymdy syndyryp aldym da, ekı jyldai jatyp qaldym, sodan komanda tarqap kettı. Oǧan kezınde qazaq balalary jetpedı, qazaq jetpese qyrǧyz, özbek, türık balalardy da tartaiyn dep, 40 şaqty futbolist jinai aldyq. Olai etpeiınşe liga tärtıbıne sai bolmas edık.
Keiınırek FEKA degen Europa qazaqtarynyŋ federasiiasyn qūrdyq. Oǧan müşe bolǧan elde tūratyn qazaqtar özderınıŋ on jyldyq josparyn jasap äkeluge tiıs bolatyn, ärı jyl saiyn bır elde qazaqtardyŋ Qūryltaiy ötetındei ettık. Eger qandai da bır eldegı qazaqtar Qūryltai ūiymdastyruǧa jaǧdaiymyz joq dese, oǧan aqşalai da, ruhani da qoldau bıldırdık. Sonyŋ arqasynda 3-4 üi ǧana qazaǧy bar deitın Norvegiianyŋ özınde Qūryltai jasai aldyq. Qazırgı taŋda eldegı “Otandastar” degen siiaqty ūiymdar jurnalisterımen şetelge barady da, ol jaqtaǧy
– Qūryltaidy «Bız jasap keldık!» dep mūqym Qazaqstanǧa özınşe jariia etıp jatady. Negızı ony ūiymdastyru kemı bır jyldan astam jügırıstı talap etedı. Demeuşı ızdeu, halyqtan aqşa jinau, ötetın jer ızdeu degen myŋ san şaruasy bar. Al sonyŋ bärın atqaryp jatqan bız sekıldı azamattar joq siiaqty bolyp körınedı...
– İä, sondai közboiauşylyq eşkımge kerek emes qoi. Bızdıkıler keide sondai ūiat tırlık jasaityny qynjyltady… Sızder onyŋ bärın ūrpaqtaryŋyz, jastar üşın ūiymdastyryp jürsızder ǧoi, negızı.
İä, sol jastarǧa köŋıldı odan da jaqsyraq böleiık dep, “Europa qazaq jastarynyŋ konferensiiasy” degen ūiym qūrdyq. Öitkenı Europada universitet bıtırıp, maman bolyp şyqqan jastardyŋ da basyn qosu kerek dep şeştık. Ūmytpasam, 2020 jyly bolsa kerek, “Qazaqtyŋ tuǧannan ölgenge deiıngı dästürlerı” degen ıs-şara ötkızgenbız. Ol üşın Europada tuǧan 6 bala jäne Qazaqstanda ösken 6 balany qosyp, bırneşe top jasadyq. Sosyn sol 12 adamdyq är topqa bır taqyryp berdık.
Mäselen, bır topqa «Bala ömırge kelgende jasalatyn qazaqtyŋ qandai dästürlerı bar?» degen sūraq tüsse, ekınşısıne «Qūdalyq ötkızudıŋ jön-joralǧysy» degen taqyryp, üşınşısıne «Kısı qaitqanda qandai ǧūryp jasalady?» degen saualdar qoiyldy. Sosyn barlyǧyna ortaq ekı saǧat berıldı, sol uaqyt aralyǧynda 12 jas ören bırı-bırımen keŋesıp, taqyrypty talqylap, jauap beruge daiyndaldy. Mäselen, Fransiiadan fransuzşa söilep kelgen, qazaqşasy az qazaq balamen qazaqstandyq bala aralas-qūralas bolyp, bırıgıp prezentasiia jasasa, ekınşı stolda Germaniiada tuyp, nemısşe söilep ösken qazaq balalary Qazaqstanda tuyp, orysşa söileitın jastarmen tıl tabysyp, öz taqyryptaryn talqylady.
Degenmen, olardyŋ bärın qazaq qany ortaqtastyrǧandyqtan, bır-bırıne tartylyp, tez-aq bauyr basyp kettı. Ol şaramyzdy taŋǧy 9-da bastaǧan edık, keşkı 6-da aiaqtap, «Boldy, endı tarqaŋdar!» desek, jastar ketkısı kelmei qyzyq boldy. Sosyn köŋılderın qimai, dereu jan-jaqqa habarlasyp, bır bouling ortalyǧyn taptym da, sol jerge jıberdım. “Baryŋdar, qalǧanyn sol jerde jalǧastyryŋdar!» dedım. (Küledı). Tılımen tabyspasa da, qannyŋ qalai tartatynyn sol kezde kördım. Qazaqstanda tuyp-ösıp, bıraq qazaqşany jetık bılmegen balalar sol joly: “Būl jerde qazaqşa dūrys bılmegenımız ūiat eken!..” dep, namysqa tyrysyp, keşke deiın olar da söilep kettı.
Soŋǧy 3-4 jyl būryn, endı basqalar da jürgızsın dep, qoǧam jūmysyn qoiǧan edım. Az emes, 20 jyl jürdım ǧoi. Sol qazaq ūiymyna jetekşılık etudı özıne alǧan kelesı azamattar ony «UK Kazakh Turk Association» jasady. Bıraq onyŋ bır keleŋsız tūsy, Türkiiadan kelgen qazaqtar öz-özderınıŋ ışınde qainap, säl oqşaulana bastady. Al negızı Qazaqstannan, Moŋǧoliiadan jäne basqa elderden keletın qazaq köp, būl jaqta. Olardyŋ da basyn qosu kerek qoi. Sol oi 2-3 jyl boiy mazalap jürdı de, “Kazakh Centre in the UK” degen ūiymdy qaita qūrdyq. 2025 jyly resmi tırkedık. Onyŋ maqsaty – jalpy qazaqqa, iısı qazaqqa ortaq ūiym bolu. Ūlybritaniiadaǧy qazaq mädenietınıŋ ortalyǧy. Qai jerden kelse kelsın, bızge bärıbır.
Osy biyl ülken etıp Nauryzdy ötkızdık. Britandyqqa tūrmysqa şyqqan 200-300 qazaq qyzy bar, onyŋ syrtynda Qazaqstannan jūmys barysymen kelıp, osy elde tūryp jatqandar bar. Sondai-aq mausym saiyn qūlpynai teruge keletınder, tıptı merzımı bıtken soŋ qalyp qoiyp jatqan da qazaqtar köp. Qūrylysta bolsyn, basqada bolsyn, äiteuır tırşılıgın jasap jatyr. Ökınışke qarai, keibıreuınde rūqsat qūjat ta joq, vizasy tolyp ketse de, täuekelmen jürgenderı de bar. Sondai qazaqtarymyzǧa da kömek qolyn sozǧymyz keledı.
– İsmaiyl aǧa, osy bır qazaqylyqty saqtau, qazaqqa qamqor bolu degen özındık missiia jolyŋyzda būryn bılmegen nemese asa aŋǧarmai kelgen ne närsege közıŋız jettı dei alasyz?
– Özıŋız bılesız, bız basqa elde tuyp-ösken qazaq bolǧandyqtan, köp närsenı bılmedık. Qazaqstannan kelgen qazaqtyŋ keibır sipatyn, kei qylyǧyn körıp tüsıne almai, mūnysy qalai deitınbız. Şynyn aitu kerek, äsırese Türkiia qazaqtary älı de dünietanymdyq qaişylyqtardy ūǧa almai, atamekendegı qazaqtarǧa qarap: “Olar basqaşa” deitını bar. Negızı “olar” ǧana emes, ekı jaq ta özgergen.
Mäselen, bızder türık mentalitetın bıraz sıŋırgenbız. Apalardyŋ oramal salu ädısıne deiın solardykındei. Ekınşı jaq bıraz orystanyp ketken degendei. Qarapaiym ǧana mysal, tılın dūrys bılmei jatady, dastarhanǧa araq qoiatyndar bar. Arǧy jaqtaǧylar myna jaqqa, myna jaqtaǧylar arǧy jaqtaǧylarǧa: “Sen qandai qazaqsyŋ, özı?” degen sūrauly jüzben qaraidy. Ekı tarap arasynda azdaǧan zaŋdy tüsınıspeuşılık bar. Sonymen ne kerek, sol ekı taraptyŋ arasyna altyn köpır salu kerek boldy. Ony özım qalai bastadym deseŋız, Qazaqstannan äiel aldym (Küledı). Sosyn ana jaqty tolyq tüsındım, al myna jaqty onsyz da bıletınmın. Būrynǧy san saualǧa ekı jaqtyŋ da közqarasyn baǧamdai otyryp, tez ärı jaqsy jauap tabatyn boldym. Ekı jaqtyŋ da mentalitetın ūǧyp tūramyn. Eŋ maŋyzdy dep tüigenım sol boldy.
Qarap otyrsam, būryndary kemşılıgımız köp bolypty. Tıl mäselesıne asa män bermeppız. Sol üşın jastarymyzdy qalai da qazaqşa bıluge üiretuımız kerek dep şeştım. Tıl üirenu mektebın mındettı türde aşuymyz qajet boldy. Bıraq üide qazaq tılınde söilespegen soŋ, aptasyna bırneşe saǧat qana üiretuden nätije asa bolmai, şaiylyp ketıp otyrady eken. Sosyn qatty oinala bastadym, ne ısteuge bolady dep. Bızdıŋ qolymyzdan kelmeidı, bıraq bır bıletın närsem, türlı qūraldan aqparat alatyn qazaqşa mediany küşeitu kerek. Onsyz bolmaidy. Äke-şeşesı balany qandai aqparat alyp jatqanyna män berıp qaramasa, bärı beker eken. Bükıl düniedegı qazaqtardyŋ ortaq taǧdyry sol: ata-anasy söilese de, balalary qazaqşa bılmei barady.
– Sözıŋızdıŋ jany bar. Sız şette otyryp balalar qazaqşa bılmei barady deisız, elde otyryp-aq ūl-qyzyn orysşa şüldırletıp otyrǧanyna arlanbaityndar qanşama?...
– Negızı jeke azamat retınde de, tırkelgen ūiym retınde bıraz şarua atqarypsyzdar. Maqsatqa tolyq jettıŋızder me? Bärıne tügel jete almai kelemız, sol (Küledı). Bızde ideia mol boldy. Germaniiada, Şvesiiada, Fransiiada, Angliiada düniege kelıp jatqan qazaq balalary köp. Olar sol jerde tuyp, ösıp, bılım alyp jatyr. Keibırınıŋ qyzmetı ösıp, jergılıktı äkımşılıkke sailanyp jatyr, keibırı diplomat boluda. Mäselen, Şvesiiada, Fransiiada, Türkiiada diplomat qyzdarymyz bar.
Jiyrma jyldan berı Qazaqstanǧa aityp kelemın. Sol myqty jastarymyzdyŋ basyn qosuymyz kerek. Olardyŋ qazaq ekenın sezındırıp, ruhani düniesın baiytuymyz qajet. Nege deisız ǧoi? Qazır mūqym älemge qarap otyrsaŋyz, dünienı basqaratyn lobbiler bar. Evrei lobbilerı, armian lobbilerı. Sol siiaqty tarydai şaşylǧan qazaqtyŋ ūrpaǧynyŋ bır büiregı Qazaq elıne būryp tūratyndai etıp ösırsek, Europadan da qazaq müddesın közdeitın lobbiler şyǧar edı.
Mäselen, alda-jalda älemdık biık mınberden Qazaqstanǧa qarsy söz aitylyp qalsa, dünienıŋ bır jerınde sol ūltymyzdy qorǧap tūratyn ūrpaqtary boluy qajet. Aumaly-tökpelı kezderde sol eldıŋ saiasatyn Qazaqstanǧa jaily, tiımdı etıp būratyn, qazaq igılıgın qorǧap, mediaǧa şyǧyp söz aita alatyn janaşyrlar solar bolmaq. Jalǧyz Qazaqstannyŋ Syrtqy ıster ministrlıgıne ǧana artyp qoiu azdyq etedı. Osy oiymdy 20 jyldan berı qazaq qauymdastyqtaryna da, Düniejüzı qazaqtardyŋ qūryltaiynda da aityp kelemın.
Taǧy bır dünie. Būryndary “Bolaşaqpen” oquǧa kelgen balalardyŋ şamamen 90%-y qazaqşa bılmeitın. Sol kezde Düniejüzı qazaqtarynyŋ Qūryltaiynda osy mäselenı mınberge alyp şyqtym. Olar – Qazaqstannyŋ keleşegı bolatyn balalar, al memleketımızdıŋ tılı qazaq tılı ekenı ras bolsa, ana tılın bılmeitın balalar ol jerde ne jūmys ıstep, qalai paidasyn tigıze alady dep saual tastadym. Öitkenı sol jaǧdai qatty namysymyzǧa tiıp jürdı. Qaita-qaita osy mäselenı kötere bergen soŋ, kei zamandastarym: “İsmaiyl qoişy endı, qazaq tılınen ekzamen alatyn boldyq qoi”, dep külgenı de bar. Bır joly Oksfordqa şarualarymmen barǧan edım, taksist päkıstandyq eken. Menıŋ qazaqstandyq ekenımdı bılgen kezde, sol qaladaǧy qazaq balalary turaly “Eee, olar orysşa söileitın qytailar ǧoi” demesı bar ma? Sol taksistıŋ bır auyz sözı basyma şegedei qaǧyldy. Sodan qazaq tılın üiretetın mektebımızdıŋ janynan qazaqşa söileitın söileu klubyn, aǧylşynşa aitqanda, “Qazaq speaking club” degendı ıske qostyq. Bır-bırımen tanysqysy kelgen nemese jai ǧana qazaqşa söileskısı kelgen qazaqtar soǧan jinalyp, şai men bauyrsaǧymyzdy aldymyzǧa qoiyp, jai ǧana erkın äŋgımelesemız. Bır-bırınen estıp kelıp jatady. Ol klubtyŋ jūmysy bastalǧaly bır jyldan asty. Aiyna bır ret tūraqty türde jinalamyz. 
– Nauryzdy da erekşe etıp ūiymdastyryp jür ekensızder.
– İä, ol da örısımızdıŋ keŋeiuıne jol aşyp jatyr. Nauryz meiramyn ūiymdastyrar aldynda taǧy da adamdar jinalyp, toptarǧa ūiysty. Sol arqyly da bırtalai qazaq bır-bırımen tanysyp aldy. Mysaly, biylǧy Nauryzdy ūiymdastyrǧanda, naqty qanşa kısı jinaitynymyzdy bılmedık. Sodan oilana kele, şamamen dep 100 kısılık zal aldyq. Endı satylǧan biletterdı qarasaq, 150-180 bolyp ketıptı. Sodan ärbırden soŋ, boldy, osymen toqtaŋdar deuge tura keldı. (Küledı). Is-şaramyz öte jaqsy öttı, bärı riza bolyp tarqasty. Endı tüsındık, aldaǧy uaqytta 200-500 kısılık jerdı qoryqpai ala bersek bolady eken.
– Sız Europanyŋ özınen qazaq qyzyn ızdep alsaŋyz da ülken erlık bolar edı, alaida sız Türkiiada tuyp, Angliiada eseiseŋız de, atamekennıŋ azamatyn ömırlık jar etıpsız. Būl naqty maqsat pa, kezdeisoqtyq pa, älde qūdaidyŋ jazǧany ma?
– Ol bylai. Bırınşıden, men on ekı jasymda, 1974 jyly bırınşı ret kirill alfavitımen tanystym. Üiretetın eşkım joq, sol älıpbidı özım qolyma aldym da, oquǧa talpyndym. Solai jürgende, Almatyda ornalasqan “Otan” qoǧamynyŋ adresı qolyma tüstı. Olarǧa hat jazdym. Sol hatyma üş aidan keiın jauap keldı. Qazaqstan egemen bolǧanǧa şeiın, men sol qoǧamǧa tūraqty hat jazyp tūrdym. Keiın Angliiaǧa kelgen soŋ da jaza berdım. Odan bölek universitette oqyp jürgende, bölmemdı Qazaqstan simvoldarymen sändep qoiatynmyn. Bıraq Türkiiada naqty “Qazaqpyn!” dep köp aita almadym, öitkenı “kazak” degen söz olardyŋ tılınde “jempır” degendı bıldıredı, sondyqtan “qazaqpyn” dei qalsaŋ, jempırge teŋep mazaqtai jöneletın. Men oqyp jürgen, Grekiiamen şekaralas ornalasqan Tekirdag degen qalada menen basqa qazaq ta joq bolatyn. Sondyqtan Türkiiada jürgende, köbınese “Türkıstandyqpyz” dep aitatynbyz. Solai Qazaqstanmen bailanysym bala kezden bastalǧan edı.
Täuelsızdık almai tūrǧanda, 1991 jyly N.Nazarbaev 3-4 kompaniia qūrady. Sol jyly Londonnan ofis aşamyz dep osy jaqqa keldı. Bıreuler arqyly maǧan da habarlasty. Qandai jūmys dep sūrasam, bükıl Qazaqstannyŋ mūnai, gaz, altyn, hromyn satumen ainalysady eken. Ol kezde qazaqstandyq tarap orysşa tıldese alatyn iugoslaviialyqtardyŋ kömegıne jügınıp, jūmys bastap jatyr eken. Olar Londonnyŋ şetkerısınen bır üi alyp, sony ofis eteiık dep körsetıptı. Men baryp kördım de, “Būl jer ofiske jaramaidy. Aitqandaryŋa qaraǧanda, senderge ofistı halyqaralyq birja London Metal Exchange-ge jaqyn jerden alu kerek”, dedım. (London Metal Exchange maŋynda ornalasu halyqaralyq şikızat kompaniialaryna qarjy instituttary men treiding ekojüiesıne jaqyn boluǧa mümkındık bergen. – Avtor). Aparyp körsettım, sol jerden ofis jaldady. Kompaniia jūmysymen 6 ai saiyn ekı qyz jūmysty jürgızuge kelıp tūrdy, öitkenı viza sonşa uaqytqa ǧana berıletın. Ol kezde barlyq halyqaralyq bailanys Telex jüiesımen jasalatyn. (İnternetke deiın halyqaralyq kompaniialar, bankter, treiderler, tasymaldauşylar qoldanǧan mätındık bailanys jüiesı. – Avtor). Osylaişa Qazaqstannyŋ biznesı şetelde Qazaqstan täuelsızdık almai tūryp bastalǧan bolatyn. 1992 jyly sondai 6 ailyq ıssaparmen Şolpan keldı. Hitrou äuejaiynan özım baryp qarsy aldym, tanystyq. Ūnattym. Merzımı bıtken soŋ, Şolpan elge qaitty. Marqūm äkem üide auyryp jatqan, al men Qazaqstanǧa Stambul arqyly ıssaparmen şapqylap jürdım. Sonda äkem: “E-e-e, balam! Qazaqstanyŋ egemendık aldy. Endı sol jaqtan baryp qyz al, qanyŋdy tazart”, dedı. Ol da bır qosymşa tapsyrma sekıldı boldy, maǧan. Türkiiadan atamekenge köşıp barǧan molda kısı bar eken, sony tauyp aldym da, Şolpandardyŋ üiıne ertıp bardym. Äke-şeşesınen rūqsat sūrap, sol jerde moldaǧa nekemızdı qidyrttyq, artynşa resmi nekege tūrdyq. Keiın Almatydaǧy Şolpannyŋ dostary qonaqqa şaqyrdy. Şaŋyraq iesınıŋ äkesımen tanystym. Zeinetker eken. Söilese kele bır äŋgımenıŋ şetın şyǧardy: “Būryn Türkiiadan, keiınırek Angliiadan bır bala bızge hat jazuşy edı”, dedı. “Aty kım edı?.. İsmaiyl emes pe?” desem, “İä, İsmaiyl!” demesı bar ma? “Assalaumaǧaleikım, taǧy da. Sol bala men bolamyn!” dedım. “Otan” qoryndaǧy hatyma jauap bergen azamatpen taǧdyr bızdı solai qauyştyrdy.
– Keremet! İsmaiyl aǧa, sızdıŋ negızgı mamandyǧyŋyz ne edı? Türkiiadan Angliiaǧa keluıŋızge ne sebep boldy? Sondai-aq qoloönermen de hobbi retınde ainalysady ekensız, ony kım üirettı?
– Menıŋ universitette oqyǧan mamandyǧym – elektronika injenerı. Oquymdy bıtırgen soŋ, Türkiiada Soni kompaniiasynda japondarmen bırge jūmys ıstedım. Audio men video jaǧynda. Sosyn türık äskerınde 1,5 jyl bolyp qaittym. Ol jaqtan kelgen soŋ, bır gazettıŋ elektrondyq servisın basqardym. Solai jürgende anamyz qaitys bolyp, otbasymyzdaǧy toǧyz bala jetım qaldyq. Menen ülken ekı aǧam bar edı, al menen keiıngıler on jetı, on bes, on üş, toǧyz, jetı jasar edı. Solardy baǧu moiynǧa tüstı, sodan amal joq, Türkiiada jetpegen soŋ, şetelge ketıp aqşa tabuǧa bel budym. Ol zamanda bızge viza qajet emes edı.Solai kelıp, Angliiada tūraqtap qaldym.
Äuelden Türkiiadaǧy bükıl qazaq otbasynyŋ üiınde bır kışıgırım sehy bolatyn. Qazaqtar eşqaida baryp jūmysqa jaldanbaityn, öz üiınıŋ bırneşe bölmesın sehke arnap, bylǧary-terını öŋdep, tıgıp, sony satyp, bala-şaǧany asyraityn. Basqaşa aitqanda, otbasylyq biznes. Bala kezden sony körıp, ıstep östık. Tıgın maşinasyna otyryp, bırdeŋe tıkpek bolyp, talai ret barmaǧymyzdy da tıgıp alǧanbyz. Sol qabıletım Angliiada ıske jarady. Ol zamanda būl jaqtyŋ tekstilı qatty damyp tūr edı. Jūmysşyǧa sūranys köp, al zauyttarda ısteitın adam az. Sondai bır jūmysqa kırısıp kettım de, bırınşı jūmada 100 funt taptym, ekınşı jūmada 150 funt taptym. Ol kezdıŋ funty qazırgıden äldeqaida qūndy bolatyn. Sol jūmysqa sūranys köp bolǧandyqtan, basqa jūmys ızdemedık, bız. Degenmen ata käsıbımnıŋ üstıne injenerlık bılımım de bolǧandyqtan, ülgını qalai ūstau kerek, ol qalai syzylady, sonyŋ bärın täjıribede damytyp aldym. Sodan qarapaiym tıgınşıden dizainer qyzmetıne auystyrdy. Angliianyŋ ataqty dizainerlerımen jūmys ıstedım, sonyŋ arqasynda qolönerımdı odan saiyn damyttym desem bolady. Qazır 64-ke keldım, ükımet jūmysyna barmaimyn, bıraq üide sehym bar, sol jerde otyryp, ūlttyq element qosyp, bırdeŋelerdı jasaimyn. Būl da bır şabytqa ūqsaǧan närse. Keide 15-20 kün boiy şeberhanama kırmei, sosyn bır kezde oi tüskende, bas almai jasauym mümkın.
– Bärekeldı! Endı ūl-qyzdaryŋyzǧa kelsek. Balalaryŋyz ne närsege qyzyǧady, neşe tıl bıledı? Olardy tärbieleudegı Şolpan hanym ekeuıŋızdıŋ basty ūstanymdaryŋyz qandai?
– Bırınşıden, basqa bır elde jürgen soŋ, mädeniet dalada basqa, üide basqa. Kışkentai kezımızde Mūrat ūlymyz anasyna: “Mama, bız nege hristian emespız?” dep sūraǧany bar. “Ne bolyp qaldy? Nege hristian bolǧyŋ keldı?” dese, “Men «Haribo» jegım keledı” dep jauap berdı. “Haribo” marmeladynda şoşqadan alǧan jelatin bar dep jegızbedık qoi. Men de basqa elde öskendıkten, balalardyŋ sondai şekteulermen öskenı qandai bolatynyn jaqsy bılemın. Üide – qazaqşa, dalada türıkşe boldyq qoi. Al bızdıŋ balalarymyz üide – qazaq, dalada – aǧylşyn. Bır jaǧynan, mektepte jaqsy oqytuymyz qajet boldy, ekınşı jaǧynan, üide qazaqşa söilesuge barynşa tyrystyq. Bız üide qoldanǧandyqtan, qazır olar ana tılınde erkın söilei alady. Türkiiaǧa barsaq, olar türık tılın de tez qaǧyp alyp, kışkentai bolsa da, dalada türıkşe sairap jüretın. Öitkenı ol elde türık ortasy öte myqty.
Qyzym Saltanat orysşa da bıledı. Öitkenı ol Qazaqstanda tūrǧan kezımızde 1995 jyly tuǧan. Kışkentai kezı sol jaqta öttı. Sondyqtan ol qazaqşa, orysşa, aǧylşynşa, türıkşe bıledı. Ūlymyz Mūratta orysşa az, ol 2001 jylǧy. Men ol säl öskende, Qūrandy da bılıp jürsın dep, senbı künderı türık meşıtınde oqyttym. Sodan ol qazaqşa, aǧylşynşa, türıkşe bıledı. Jalpy üiımızdıŋ ışınde tört tıl jüredı: Şolpan mektepte orysşa oqyǧan, sodan dostarymen orysşa söilesıp jatady. Ūlymyz ekeumız keide türıkşe söilesuımız mümkın. Bıraq barşamyzǧa ortaq tılımız – qazaq tılı. 
– Endı bügıngı sūhbattyŋ soŋǧy sūraǧyn qoisam deimın. Armanyŋyz ne, İsmaiyl aǧa?
– Bılesız be, adamdar negızı erteŋıne qatysty köp armanyn aityp jatady ǧoi. Al qartaiǧan saiyn adam “erteŋınıŋ” de azaiatynyn sezedı eken. Ötken joly bır jarym ai boiy Qazaqstanǧa, Türkiiaǧa saparlap, qydyryp keldım. Balalarǧa keide aitamyn, menıŋ erteŋım bıtıp bara jatyr, ysyrudy qoiyŋdar dep (Küledı). Bıraq adam balasynda arman bıtpeidı eken. Adam özın ölmeitındei oilaidy. Tek uaqyt tyqyldap jatyr, al ajal degen aiaq astynan da keluı mümkın. Bız eskırgen maşina sekıldımız: onyŋ temırlerı synyp, būzylyp toqtauy nemese soǧylyp toqtauy mümkın. Menıŋ eŋ ülken armanym bala kezde bolypty. Ol elımnıŋ egemen boluy, azattyq aluy edı. Janyma sol batatyn. Angliiaǧa kelgen soŋ da soǧan qatysty namysyma tigen oqiǧalar boldy. Toqsanynşy jyl. Bır künı Londondaǧy tanystarmen dünienıŋ saiasaty turaly söilesıp otyrdyq. Aǧylşyn bar, fransuz bar, bangladeş bar, päkıstandyq bar, türık bar, anau bar, mynau bar. Sol jerde men säl köp söilep qoidym ba, bılmedım, bangladeştıŋ azamaty maǧan tiıstı: “Äi! – dedı, maǧan. – Men bangladeştıkpın. Dünienıŋ eŋ kedei memleketımın. Jyl saiyn menıŋ elımdı su basady. Mūqym dünieden qaiyr sūraimyz. Bıraq Bırıkken Ūlttar Ūiymyna qaraşy, menıŋ jalauym tūr. Sen “Qazaqpyn, qazaqpyn!” deisıŋ. Qazaq degen ne? Qane? Qai jerde, jalauyŋ? Kımsıŋ sen?..” Sol sözderı öte auyr tidı.
Sosyn qūdaidan künı-tünı tıleitın boldym: “Men bai bolmai-aq qoiaiyn, elım egemen bolsynşy!” dep. Soǧan jettım. Eŋ basty, eŋ ülken armanym oryndaldy. Endıgı tılek, täuelsız elımız aman bolsyn, qazaqtyŋ ūrpaǧy sonyŋ astynda jürıp, qyzyǧyn körsın deimız. Qazırgı arman sol şyǧar.
Ärı qarai sūqbatty aǧamyzdyŋ jary Şolpan Kesiji-Küzembaevamen jalǧastyrdyq.
– Şolpan hanym, sız būrynda Angliiada tūramyn oilap pa edıŋız, jalpy? Sondai-aq 30 jyldyq otbasylyq ömırıŋızde basty tüigen oiyŋyz qandai?
– Ömırımde alǧaş ret Ūlybritaniiaǧa kelgende, eşqaşan osynda qalyp qoiuym mümkın dep oilamadym. Keŋes ükımetı kezınde mektepke bardyq, sol zamanda universitet oqydyq. Alaida menıŋ taǧdyrym solai jazylǧan eken: Angliiaǧa kelıp, İsmaiylmen tanystym. Oǧan deiın Qazaqstandy tastap ketemın-au degen oi eşqaşan basyma kelmeptı.
– Osyndai taǧdyrǧa rizasyz ǧoi?
– Bır jaǧynan köp qiynşylyqtar boldy. Degenmen jalpy alǧanda, äkem men şeşem bergen tärbie, elım sıŋırgen dünietanymnyŋ arqasynda osynda kelıp, sıŋıp, qazırgı därejege jetıp otyrmyn dep oilaimyn. Äkem Mäjit Küzembaev közı aşyq, kökıregı oiau azamat edı, Almaty zooveterinarlyq institutyn bıtırıp kelgen soŋ, Oralda qaraköl şaruaşylyǧyn damytyp, «Eŋbek Qyzyl Tu ordenın” alǧan jan.
Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynda auyl şaruaşylyǧyn taratyp, halyq jūmyssyz qalǧanda, qatty qynjylyp, özınıŋ batyl, janaşyr, köregen oilaryn aityp otyratyn. Anam Äbılova Zura Sündetqyzy, ülgılı därıger bolatyn. Özım orys mektebınde oqysam da, äkemnıŋ qazaq ruhty tärbiesıne qanyp östım dei alamyn. Qazır qūdaiǧa şükır, ūl-qyzymyz da ösıp, jetılıp, aiaqtarynan tūryp, jūmystaryn ıstep jürgen kezge keldık.
Olardyŋ osy jaqpen bailanysty öz armandary bar. Al özımızge keler bolsaq, zeinetke şyqqan soŋ, Qazaqstanymyzǧa oralyp, qalǧan ömırdı sonda süremız dep jürgen edık. Bıraq qazırgı jaǧdai: soŋǧy jyldardaǧy Reseidıŋ soǧysy, älemdık geosaiasattyŋ özgeruı sol josparymyzǧa kedergı keltırıp tūr. Şyny kerek, tıptı menıŋ osynşa jyl aralasyp kelgen, eldegı kei dostarym sol soǧysty jaqtaǧanyn körıp, özımdı joǧaltyp alǧandai boldym. Būryn senıp kelgen qūndylyqtarymyz taptalyp, qūnyn joiyp ketkendei körınedı, qazır. Qyryq bes jyl boiy öte jaqyn aralasqan dostarymmen aramyz sol soǧystan keiın suyp qaldy, keibırı tıptı Putin üşın menı ömırınen syzyp tastauǧa deiın bardy. Sodan keiın Qazaqstandaǧy jalpy ahual qandai dep oilanyp qaldym. Qūdai būiyrtsa, älı de bärı özgerer dep ümıttenemın. Şyndyq jeŋedı, ädıldık ornaidy dep senemın.
– Ümıtıŋız aqtalsyn. Ümıtımız aqtalsyn! İsmaiyl aǧaǧa da da osy sūraqty qoiǧan edım, armanyŋyz ne?
– Özım şette tūrsam da, oiym, jüregım Qazaqstanmen bailanysty. Qazaq halqyn qūrmetteitın adam eldı bilese, qazırgı şet elderde qara jūmys ıstep qaŋǧyryp jürgen jastarǧa, özge eldıŋ damuyna ülesın qosyp jatqan bılımdı, bılıktı jastarǧa jany aşyp, öz elımızde jaǧdai jasap, paidasyn öz qoǧamymyz körer edı. Qazır qazaq qoǧamynda materialdyq bailyq bırınşı orynǧa şyǧyp ketkendei körınedı, al ruhani qūndylyqtar kemşın bolyp jatyr.
Armanym sol, tuǧan elım – Qazaqstan memleketı damyǧan demokratiialyq elder qataryna qosylsa deimın. Halyq müddesı aldyŋǧy orynǧa şyqsa, öz qalauynan qarapaiym halyq qalauyn biık qoiatyn jaqsy basşylar bolsa dep armandaimyn.
Sūhbattasqan Alma Sailauqyzy
London
Ūlybritaniia
