ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋىنان بولعان ەكولوگيالىق داعدارىستى رەتتەۋگە قىتايدىڭ زەرتتەۋ ورتالىقتارى دا ارالاسا باستادى. بۇل تۋرالى جاريالاعان قىتاي باسپاسوزىندە جاريالانعان ماقالادا كەڭىرەك ايتىلعان.
قىتايدىڭ مەملەكەتتىك «سينحۋا» اقپاراتتىق اگەنتتىگى ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ شارالارى تۋرالى «ورتالىق ازيانىڭ كوز جاسىن» قۇتقارۋ. قىتايدىڭ ەكولوگيالىق جاۋابى» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالادى.
وزبەكستاننىڭ مويناق قالاسى ماڭى. ءبىر كەزدەگى ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسى. قازىر «كەمەلەر مولاسى» دەپ اتالاتىن تۇسقا بارعاندا، بۇرىنعى داريانىڭ قۇرعاپ كەتكەن تۇبىندە تۇرىپ قالعان توت باسقان، جارىلعان كەمە كورپۋستارىن كورۋگە بولادى. ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى ءبىر كەزدەرى قاربالاس بولعان بالىق اۋلاۋ پورتى سۋدىڭ تارتىلۋىمەن بىرگە جوعالىپ كەتتى. قازىر ءشول دالادا بايلانعان وسى كەمەلەر ءۇنسىز ۇرەي ۇيالاتادى.
اينالاداعى شەكسىز جازىققا قاراپ، ءبىر كەزدەرى مۇندا تولقىن ۇرعان داريادا كەمەلەردىڭ ەركىن جۇيىتكىگەنىن ەلەستەتۋ قيىن.
«بۇل ايماققا وراسان زور زيان كەلتىرگەن ەكولوگيالىق اپات بولدى»، - دەدى ارال تەڭىزى تاريحى مۇراجايىنىڭ گيدى ماحمۇدجان ايتجانوۆ تىلشىلەرگە.
ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ويپاتىندا ورنالاسقان، قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا ورنالاسقان ارال تەڭىزى ءبىر كەزدەرى الەمدەگى ءتورتىنشى ۇلكەن كول بولعان. الايدا، 1960 جىلداردان باستاپ، ەكونوميكانىڭ مۇددەسى ءۇشىن سۋدى مولشەرسىز تۇتىنۋ سالدارىنان جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ونىڭ اۋماعى 90 پايىزدان استامعا قىسقاردى.
جاعالاۋ سىزىعى ىعىسقان سايىن توپىراقتىڭ تۇزدىلىعى ارتىپ، قۇرعاپ قالعان تەڭىز تۇبىندە 50 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتى الىپ جاتقان ءشول پايدا بولدى. ارال تەڭىزى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق تراگەدياسىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى، ءبىر كەزدەگى داريا «ورتالىق ازيانىڭ كوز جاسى» دەپ اتالاتىن بولدى.
ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان ەكولوگيالىق داعدارىسقا جاۋاپ رەتىندە ارال تەڭىزى ماڭىنداعى ەلدەر اپاتتىڭ سالدارىن ازايتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋدا. قىتايدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ماماندارى مەن جەرگىلىكتى عىلىمي مەكەمەلەردىڭ بىرلەسكەن زەرتتەۋلەرى مەن پيلوتتىق جوبالار قولعا الىندى. وسى ارقىلى داعدارىستىڭ شەشىمىن تابۋعا ۇلەس قوسۋدا.
2013 جىلى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىڭجاڭ ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ، ورتالىق ازيا ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇردى. ونىڭ باس كەڭسەسى تاشكەنتتە ورنالاسقان، قازاقستاندا، قىرعىزستاندا جانە تاجىكستاندا فيليالدارى بار. بۇل پلاتفورمادا قىتايلىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار شولەيت ايماقتارداعى سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ، شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس، تۇزدى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ەكولوگيالىق وڭالتۋ بويىنشا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى.
ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ اياسىندا قىتاي زەرتتەۋ توبى ەكولوگيا، جەر ءۇستى جانە جەر استى سۋلارى، تۇزدى شاڭدى داۋىلدار سياقتى پارامەترلەردى قامتيتىن كەشەندى زەرتتەۋ بارىسىندا باسسەين بويىنشا 80-نەن استام باقىلاۋ ستانتسيالارىن ورنالاستىردى. جوعارى اجىراتىمدىلىقتاعى قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ، ولار ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاۋ پروتسەستەرى مەن ولاردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
توپىراق، وسىمدىكتەر، بيوارتۇرلىلىك جانە سۋ رەسۋرستارى تۋرالى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ارال تەڭىزى ايماعى جەتى ەكوجۇيە تۇرىنە جانە 14 كىشى ايماققا ءبولىندى، بۇل قالپىنا كەلتىرۋدىڭ سارالانعان شارالارىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قامتاماسىز ەتەدى.
شىڭجاڭ ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى چجان يۋانمين قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ قۇرعاق ايماقتارىندا توپىراقتىڭ تۇزدانۋىمەن كۇرەسۋ تاجىريبەسىن ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ول بوتانيكالىق تەڭىز تابانىندا باق ەگىپ، تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەردى ەگىپ، ونى ىرىكتەۋ مەن سىناۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى
قىتايلىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، جوعارى تۇزدىلىق پەن ءسىلتىلى جاعدايلارعا ءتوزىمدى بۇل وسىمدىكتەر توپىراقتان تۇزداردى تامىرلارى ارقىلى بويىنا سىڭىرە الادى، وسىلايشا تۇزدىلىقتى ازايتىپ، ونىڭ قاسيەتتەرىن جاقسارتادى. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي مەن وزبەكستان بىرلەسىپ وسى وسىمدىكتەر ەگىلگەن بەس باق پايدا بولدى. بولاشاقتا بۇل ساندى جەتىگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپاردا بار.
وزبەكستاننىڭ ەكولوگيا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ورمان شارۋاشىلىعى اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ەركىن مۇحيتدينوۆ وزبەك تاراپى بۇل باقتاردى نەگىزگى بازاعا اينالدىرۋدى، سودان كەيىن سەكسەۋىل مەن تاماريسك سياقتى تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەردى وتىرعىزۋدى كەڭەيتۋدى، تۇزدى جەرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق الەۋەتىن بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن مالىمدەدى.
جوعارىدا اتالعان مينيسترلىككە قاراستى ارال تەڭىزى حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىعى قىتايدى قوسا العاندا، بىرنەشە ەلمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان. بۇل ىنتىماقتاستىق ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاق تۇبىندەگى وسىمدىكتەردى قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىنا باعىتتالعان.
وسى ورتالىق ديرەكتورى باقىتجان حابيبۋللاەۆ مەكەمە تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەردى ءوسىرۋدىڭ قىتايلىق تەحنولوگيالارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ جاتقانىن جانە دەگراداتسيالانعان توپىراقتى جاقسارتۋعا قابىلەتتى 40-تان استام تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەر ءتۇرىن ەنگىزگەنىن، ولاردىڭ ايماقتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىن جانە بولاشاقتا قولدانىلۋىن زەرتتەيتىنىن مالىمدەدى.
قىتايعا ساپارى كەزىندە ب. حابيبۋللاەۆ تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەردىڭ تەك ەكولوگيالىق عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق قۇندىلىعى بار ەكەنىن ءبىلدى. مىسالى، تسيستانچتىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى بار جانە ول ورتالىق ازيادا دا كەڭ تارالعان، بىراق ونىڭ الەۋەتى ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن جانە تولىق پايدالانىلماعان. «قىتاي جاعى زەرتتەۋ جانە پراكتيكالىق قولدانۋ سالاسىندا جۇيەلى تاجىريبە جيناقتادى، بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى»، - دەيدى ول.
ە.مۇحيتدينوۆ قىتاي تاجىريبەسىنىڭ ايتارلىقتاي پراكتيكالىق ماڭىزى بار ەكەنىن ايتادى. 2018 جىلدان باستاپ وزبەكستاندا تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەردى پايدالانا وتىرىپ ورمان ءوسىرۋ الاڭى شامامەن 2 ميلليون گەكتارعا جەتتى. وسىمدىك اۋماعى كەڭەيگەن سايىن ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ايتارلىقتاي جاقسارعانى بايقالدى، بۇرىن جەرگىلىكتى اۋماقتارعا دا، ورتالىق ازيانىڭ باسقا بولىكتەرىنە دە ۇنەمى اسەر ەتەتىن شاڭ مەن تۇزدى داۋىلداردىڭ قارقىنى ايتارلىقتاي تومەندەگەنى بايقالادى.
م. ايتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر سوڭعى كەزدە ايقىن بايقالا باستادى. «شامامەن 10 جىل بۇرىن، اسىرەسە، كوكتەمدە، بىزدە شاڭ مەن تۇزدى داۋىلدار ءجيى سوعاتىن»، - دەگەن ول جاعداي قازىر ايتارلىقتاي جاقسارعانىن ايتادى. ول وسى باعىتتاعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق، سونىڭ ىشىندە وزبەكستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىق جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن.
قىتايلىق جانە شەتەلدىك ماماندار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ارال تەڭىزى پروبلەماسىن شەشۋدەگى نەگىزگى فاكتور باسسەيندەگى سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە ونى ۇتىمدى پايدالانۋ ەكەنىن اتاپ ايتادى.
وسى رەتتە سۋ ۇنەمدەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنولوگيالارى قىتايدىڭ باسىم باعىتىنا اينالىپ وتىر. 2011 جىلدان باستاپ شىڭجاڭ ەكولوگيا جانە گەوگرافيا ينستيتۋتى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى عىلىمي مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ، قۇرعاق ايماقتاردا اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە سۋ ۇنەمدەيتىن سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا ۇزدىكسىز زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وزبەكستان ۇكىمەتى سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ، تاجىريبەلىك ماقتا القاپتارىندا ءۇش جىل قاتارىنان قىتايلىق توپتىڭ قاتىسۋىمەن سىناق ۋچاسكەلەرىندە دالالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سىناقتار ونىمدىلىكتىڭ ءبىر مۋ-عا 400 كگ-نان (1 گا = 15 مۋ) ۇنەمى اسىپ تۇسكەنىن، سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ 50-70 پايىزعا جەتكەنىن، ال ونىمدىلىك پەن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ جەرگىلىكتى ءداستۇرلى دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسكەنىن كورسەتتى.
ورتالىق ازيا ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دجاليلي ءابدۋۆايلي ارال تەڭىزى داعدارىسى تەك ورتالىق ازيا ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اۋماعى كەڭ باسقا دا ايماقتارعا دا اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. سوندىقتان قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى قورشاعان ورتانى باسقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا قاتىسۋى، ءبىر جاعىنان، بىرلەسكەن زەرتتەۋ پلاتفورمالارىن قۇرۋعا جانە ايماقتىق ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى جانە ۇيلەستىرىلگەن باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان. ەكىنشى جاعىنان، ول تەحنولوگيا ترانسفەرتى، تاجىريبە الماسۋ جانە بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدى بىرىكتىرۋ جولدارىن زەرتتەۋگە، وسىلايشا ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان.
ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (جاسىل ۋنيۆەرسيتەت) قورشاعان ورتا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىن زەرتتەۋ جونىندەگى پرورەكتورى شاحريور نۋرۋللوەۆ وزبەك تاراپى قىتايمەن قورشاعان ورتانى باسقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىن جوعارى باعالايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بولاشاقتا وزبەكستان قىتايمەن بىرلەسىپ، ارال تەڭىزى ماڭىنداعى اۋداندارداعى قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋدى جانە جەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەتۋگە، وسىلايشا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا، تۇرعىنداردىڭ ايماققا ورالۋىنا جانە اۋماقتىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتۋگە ۇمىتتەنەدى.
