Aral teŋızınıŋ qūrǧauynan bolǧan ekologiialyq daǧdarysty retteuge Qytaidyŋ zertteu ortalyqtary da aralasa bastady. Būl turaly jariialaǧan Qytai baspasözınde jariialanǧan maqalada keŋırek aitylǧan.
Qytaidyŋ memlekettık «Sinhua» aqparattyq agenttıgı Aral teŋızın qūtqaru şaralary turaly «Ortalyq Aziianyŋ köz jasyn» qūtqaru. Qytaidyŋ ekologiialyq jauaby» degen taqyrypta maqala jariialady.
Özbekstannyŋ Moinaq qalasy maŋy. Bır kezdegı Aral teŋızınıŋ jaǧasy. Qazır «kemeler molasy» dep atalatyn tūsqa barǧanda, būrynǧy dariianyŋ qūrǧap ketken tübınde tūryp qalǧan tot basqan, jarylǧan keme korpustaryn köruge bolady. Aral teŋızınıŋ jaǧalauyndaǧy bır kezderı qarbalas bolǧan balyq aulau porty sudyŋ tartyluymen bırge joǧalyp kettı. Qazır şöl dalada bailanǧan osy kemeler ünsız ürei ūialatady.
Ainaladaǧy şeksız jazyqqa qarap, bır kezderı mūnda tolqyn ūrǧan dariiada kemelerdıŋ erkın jüiıtkıgenın elestetu qiyn.
«Būl aimaqqa orasan zor ziian keltırgen ekologiialyq apat boldy», - dedı Aral teŋızı tarihy mūrajaiynyŋ gidı Mahmūdjan Aitjanov tılşılerge.
Euraziia qūrlyǧynyŋ oipatynda ornalasqan, Qazaqstan men Özbekstan arasynda ornalasqan Aral teŋızı bır kezderı älemdegı törtınşı ülken köl bolǧan. Alaida, 1960 jyldardan bastap, ekonomikanyŋ müddesı üşın sudy mölşersız tūtynu saldarynan jäne klimattyŋ özgeruıne bailanysty onyŋ aumaǧy 90 paiyzdan astamǧa qysqardy.
Jaǧalau syzyǧy yǧysqan saiyn topyraqtyŋ tūzdylyǧy artyp, qūrǧap qalǧan teŋız tübınde 50 myŋ şarşy şaqyrymnan astam aumaqty alyp jatqan şöl paida boldy. Aral teŋızı aimaqtyŋ ekologiialyq tragediiasynyŋ simvolyna ainaldy, bır kezdegı dariia «Ortalyq Aziianyŋ köz jasy» dep atalatyn boldy.
Ūzaq uaqytqa sozylǧan ekologiialyq daǧdarysqa jauap retınde Aral teŋızı maŋyndaǧy elder apattyŋ saldaryn azaitu üşın keşendı şaralar qabyldauda. Qytaidyŋ qorşaǧan ortany qorǧau salasyndaǧy mamandary men jergılıktı ǧylymi mekemelerdıŋ bırlesken zertteulerı men pilottyq jobalar qolǧa alyndy. Osy arqyly daǧdarystyŋ şeşımın tabuǧa üles qosuda.
2013 jyly Qytai Ǧylym akademiiasynyŋ Şyŋjaŋ ekologiia jäne geografiia instituty Ortalyq Aziia elderındegı serıktestermen bırlesıp, Ortalyq Aziia ekologiia jäne qorşaǧan ortany zertteu ortalyǧyn qūrdy. Onyŋ bas keŋsesı Taşkentte ornalasqan, Qazaqstanda, Qyrǧyzstanda jäne Täjıkstanda filialdary bar. Būl platformada qytailyq jäne halyqaralyq sarapşylar şöleit aimaqtardaǧy su resurstaryn saqtau, şöleittenuge qarsy küres, tūzdy jerlerdı qalpyna keltıru jäne ekologiialyq oŋaltu boiynşa bırlesken zertteuler jürgızedı.
Aral teŋızınıŋ ekologiialyq mäselelerın zertteu aiasynda Qytai zertteu toby ekologiia, jer üstı jäne jer asty sulary, tūzdy şaŋdy dauyldar siiaqty parametrlerdı qamtityn keşendı zertteu barysynda bassein boiynşa 80-nen astam baqylau stansiialaryn ornalastyrdy. Joǧary ajyratymdylyqtaǧy qaşyqtyqtan zondtau tehnologiialaryn qoldana otyryp, olar Aral teŋızınıŋ qūrǧau prosesterı men olardyŋ sebepterın anyqtau jūmystaryn jürgızedı.
Topyraq, ösımdıkter, bioärtürlılık jäne su resurstary turaly derekterge süiene otyryp, Aral teŋızı aimaǧy jetı ekojüie türıne jäne 14 kışı aimaqqa bölındı, būl qalpyna keltırudıŋ saralanǧan şaralarynyŋ ǧylymi negızın qamtamasyz etedı.
Şyŋjaŋ ekologiia jäne geografiia institutynyŋ direktory Chjan Iýanmin Qytaidyŋ soltüstık-batysyndaǧy Şyŋjaŋ-Ūiǧyr avtonomiialyq audanynyŋ qūrǧaq aimaqtarynda topyraqtyŋ tūzdanuymen küresu täjıribesın Aral teŋızın qalpyna keltıruge bolady dep esepteidı. Ol botanikalyq teŋız tabanynda baq egıp, tūzǧa tözımdı ösımdıkterdı egıp, ony ırıkteu men synauǧa kömektesetının aitady
Qytailyq sarapşylardyŋ pıkırınşe, joǧary tūzdylyq pen sıltılı jaǧdailarǧa tözımdı būl ösımdıkter topyraqtan tūzdardy tamyrlary arqyly boiyna sıŋıre alady, osylaişa tūzdylyqty azaityp, onyŋ qasietterın jaqsartady. Qazırgı uaqytta Qytai men Özbekstan bırlesıp osy ösımdıkter egılgen bes baq paida boldy. Bolaşaqta būl sandy jetıge deiın arttyru josparda bar.
Özbekstannyŋ Ekologiia jäne klimattyŋ özgeruı jönındegı ūlttyq komitetınıŋ janyndaǧy Orman şaruaşylyǧy agenttıgınıŋ direktory Erkın Mūhitdinov özbek tarapy būl baqtardy negızgı bazaǧa ainaldyrudy, sodan keiın sekseuıl men tamarisk siiaqty tūzǧa tözımdı ösımdıkterdı otyrǧyzudy keŋeitudı, tūzdy jerlerdıŋ auylşaruaşylyq äleuetın bırtındep qalpyna keltırudı josparlap otyrǧanyn mälımdedı.
Joǧaryda atalǧan ministrlıkke qarasty Aral teŋızı halyqaralyq innovasiialyq ortalyǧy Qytaidy qosa alǧanda, bırneşe elmen yntymaqtastyq ornatqan. Būl yntymaqtastyq Aral teŋızınıŋ qūrǧaq tübındegı ösımdıkterdı qalpyna keltıru jobalaryna baǧyttalǧan.
Osy ortalyq direktory Baqytjan Habibullaev mekeme tūzǧa tözımdı ösımdıkterdı ösırudıŋ qytailyq tehnologiialaryn jüielı türde zerttep jatqanyn jäne degradasiialanǧan topyraqty jaqsartuǧa qabılettı 40-tan astam tūzǧa tözımdı ösımdıkter türın engızgenın, olardyŋ aimaqtyq jaǧdailarǧa beiımdeluın jäne bolaşaqta qoldanyluyn zertteitının mälımdedı.
Qytaiǧa sapary kezınde B. Habibullaev tūzǧa tözımdı ösımdıkterdıŋ tek ekologiialyq ǧana emes, sonymen qatar ekonomikalyq qūndylyǧy bar ekenın bıldı. Mysaly, sistanchtyŋ emdık qasietterı bar jäne ol Ortalyq Aziiada da keŋ taralǧan, bıraq onyŋ äleuetı älı de tolyq zerttelmegen jäne tolyq paidalanylmaǧan. «Qytai jaǧy zertteu jäne praktikalyq qoldanu salasynda jüielı täjıribe jinaqtady, būl bız üşın ülken qyzyǧuşylyq tudyrady», - deidı ol.
E.Mūhitdinov Qytai täjıribesınıŋ aitarlyqtai praktikalyq maŋyzy bar ekenın aitady. 2018 jyldan bastap Özbekstanda tūzǧa tözımdı ösımdıkterdı paidalana otyryp orman ösıru alaŋy şamamen 2 million gektarǧa jettı. Ösımdık aumaǧy keŋeigen saiyn aimaqtaǧy ekologiialyq jaǧdaidyŋ aitarlyqtai jaqsarǧany baiqaldy, būryn jergılıktı aumaqtarǧa da, Ortalyq Aziianyŋ basqa bölıkterıne de ünemı äser etetın şaŋ men tūzdy dauyldardyŋ qarqyny aitarlyqtai tömendegenı baiqalady.
M. Aitjanovtyŋ aituynşa, būl özgerıster soŋǧy kezde aiqyn baiqala bastady. «Şamamen 10 jyl būryn, äsırese, köktemde, bızde şaŋ men tūzdy dauyldar jiı soǧatyn», - degen ol jaǧdai qazır aitarlyqtai jaqsarǧanyn aitady. Ol osy baǧyttaǧy halyqaralyq yntymaqtastyq, sonyŋ ışınde Özbekstan men Qytai arasyndaǧy ekologiialyq yntymaqtastyq jergılıktı halyq üşın öte maŋyzdy ekenın atap ötken.
Qytailyq jäne şeteldık mamandar ūzaq merzımdı perspektivada Aral teŋızı problemasyn şeşudegı negızgı faktor basseindegı su resurstaryn qorǧau jäne ony ūtymdy paidalanu ekenın atap aitady.
Osy rette su ünemdeitın auyl şaruaşylyǧy tehnologiialary Qytaidyŋ basym baǧytyna ainalyp otyr. 2011 jyldan bastap Şyŋjaŋ ekologiia jäne geografiia instituty Ortalyq Aziia elderındegı ǧylymi mekemelermen bırlesıp, qūrǧaq aimaqtarda auyl şaruaşylyǧynda su resurstaryn tiımdı paidalanu jäne su ünemdeitın suaru tehnologiialaryn nasihattau boiynşa üzdıksız zertteuler jürgızıp keledı.
Sarapşylardyŋ aituynşa, Özbekstan ükımetı su ünemdeitın tehnologiiany qoldana otyryp, täjıribelık maqta alqaptarynda üş jyl qatarynan qytailyq toptyŋ qatysuymen synaq uchaskelerınde dalalyq zertteu jürgızdı. Synaqtar önımdılıktıŋ bır mu-ǧa 400 kg-nan (1 ga = 15 mu) ünemı asyp tüskenın, sudy ünemdeudıŋ 50-70 paiyzǧa jetkenın, al önımdılık pen resurstardy tiımdı paidalanu körsetkışterınıŋ jergılıktı dästürlı deŋgeiden aitarlyqtai asyp tüskenın körsettı.
Ortalyq Aziia ekologiia jäne qorşaǧan ortany zertteu ortalyǧy direktorynyŋ orynbasary Djalili Äbduvaili Aral teŋızı daǧdarysy tek Ortalyq Aziia üşın ǧana emes, sonymen qatar aumaǧy keŋ basqa da aimaqtarǧa da äser etedı dep sanaidy. Sondyqtan Qytaidyŋ Ortalyq Aziiadaǧy qorşaǧan ortany basqaru salasyndaǧy yntymaqtastyqqa qatysuy, bır jaǧynan, bırlesken zertteu platformalaryn qūruǧa jäne aimaqtyq ekologiialyq qauıpsızdıktı jäne üilestırılgen basqarudy ılgerıletuge baǧyttalǧan. Ekınşı jaǧynan, ol tehnologiia transfertı, täjıribe almasu jäne bırlesken zertteuler arqyly qorşaǧan ortany qorǧau men ekonomikalyq damudy bırıktıru joldaryn zertteuge, osylaişa aimaqtyŋ tūraqty damuyna üles qosuǧa baǧyttalǧan.
Ortalyq Aziia universitetınıŋ (Jasyl universitet) qorşaǧan orta jäne klimattyŋ özgeruın zertteu jönındegı prorektory Şahrior Nurulloev özbek tarapy Qytaimen qorşaǧan ortany basqaru salasyndaǧy yntymaqtastyq perspektivalaryn joǧary baǧalaitynyn mälımdedı. Onyŋ aituynşa, bolaşaqta Özbekstan Qytaimen bırlesıp, Aral teŋızı maŋyndaǧy audandardaǧy qorşaǧan ortany qalpyna keltırudı jäne jerdıŋ jaǧdaiyn jaqsartudy däiektı türde ılgerıletuge, osylaişa halyqtyŋ ömır süru jaǧdaiyn jaqsartuǧa, tūrǧyndardyŋ aimaqqa oraluyna jäne aumaqtyŋ tūraqty äleumettık-ekonomikalyq damuyna yqpal etuge ümıttenedı.
