كوللاج جي كومەگىمەن جاسالعان
ەلدەگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر، الەۋمەتتىك احۋال، شەتەلگە اعىلعان قازاق ميگرانتتارى، جات جۇرتقا تۇرمىسقا شىعۋ، وتباسىلىق الەۋمەتتىك ينستيتۋت قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى، قالا مەن دالا مادەنيەتى، جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ سياقتى پروبلەمالار نەگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى؟ نە ىستەمەك كەرەك؟
وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ەۋرازيالىق فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى، بىلىكتى ەكونوميست ءارى قالامگەر بەكنۇر قيسىقوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
«ارقا جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى بار»
– اۋەلى ميگرانتتار تۋرالى ءسوز قوزعاساق. بۇرىن بىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن. قازىر قازاق ميگرانتتارى شەتەلگە اعىلۋدا. بۇل نەنىڭ كورسەتكىشى؟
– البەتتە، قازاقستان ەكونوميكاسى، اقش، ەۋروپا سياقتى مىقتى ەمەس قوي. ماسەلەن، انگلياعا، وڭتۇستىك كورەياعا جۇمىسقا بارعان قازاق ازاماتتارى ايىنا 1-1,5 ملن تەڭگە تابادى. بىرەۋلەر 2 ملن تاپتىق دەپ جاتادى. بىزدە ونداي جۇمىس بار ما؟ ارينە، جوق! قاراپايىم عانا ايتالىق، 1 ملن تەڭگە تابۋ ءۇشىن كۋرەر بولىپ توقتاماي، بەل جازباي 24/7 جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سونىڭ وزىندە ونداي اقشا جينالۋى ەكىتالاي.
مويىنداۋىمىز كەرەك، ەل ەكونوميكامىز ءالى دامۋ ۇستىندە. ونىڭ ۇستىنە ەكونوميكامىز مۇناي مەن گازعا تىكەلەي تاۋەلدى. كەيبىرى مۇنايدا ىستەپ 600-700 مىڭ تەڭگە تاپقانشا، سىرتقا كەتىپ 2-3 ەسە كوپ اقشا تاپقاندى قالايدى. شىندىقتى ايتۋ كەرەك، جۇمىستان كوپ جەردە قىسقارتۋ بولىپ جاتىر. قازىر قازاقستاندا قاي جەرگە بارساڭ دا 250 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە ايلىق تولەنەدى. جۋىقتا ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك 900 مىڭ تەڭگە الاتىنىن ايتىپ قالدى. دەپۋتاتتىڭ وزىنە سول اقشا جەتپەيدى. باسقادان نە سۇرايسىز؟! ءسىزدىڭ دە، ءبىزدىڭ دە ايلىق-جالاقى ماردىمدى ەمەس-ءتى. جاستار ءتۋريزمدى كورىپ، باسقا ەلدەرگە ساياحاتتاعىسى كەلەدى. ءتىپتى جۇمىس ىستەۋ نيەتىمەن سىرتقا دا كەتىپ جاتقاندىعى سوندىقتان. قازاق حالقى «ارقا جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى بار» دەپ بەكەر ايتپاعان.
استانا، الماتى، شىمكەنت سياقتى مەگاپوليستەر عانا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىراق جاستاردىڭ ءبارىن ءۇش قالا جۇمىسپەن قامتي المايدى عوي. الىپ شاھارلارعا كۇش سالا بەرگەنشە، وڭىرلەرگە سەرپىپ بەرەيىك. وبلىستىق ماڭىزى بار، سەمەي، جەزقازعان، اقتاۋ سياقتى قالالاردى دامىتايىق. سولتۇستىك وبلىستارىندا جاستار تۇرمايتىن دا بولدى. بۇل ارادا ءجىتى ويلانىپ، شەشىم شىعارايىق. سوندىقتان ميگرانتتار ماسەلەلەرىن دۇرىستاپ قولعا العان ءجون.
جاستار جات جۇرتتان جۇماق ىزدەۋگە ءماجبۇر
– قازاقتىڭ جاستارى شەتەلگە وقۋعا، ەڭبەك ەتۋگە بارىپ، سول جاقتا تۇرمىس قۇرىپ تۇراقتاپ تا قالۋدا. ۇلت ءۇشىن بۇنىڭ سالدارى اۋىر بولماي ما؟
– ءبىز شەتەلگە كەتەمىن دەسە، تۇساۋ سالا الماسىمىز انىق. اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى، كىم قالاي ىستەسە، سولاي ىستەر دەپ ايتا سالۋ وڭاي. ايتكەنمەن بۇل ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراعاندا، ويلانتۋ كەرەك. ەگەر جاستاردىڭ ءبىرازى شەتەلگە كەتىپ قالسا، بولاشاققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
ءبىر جولى مەكتەپتە كەزدەسۋگە باردىم، وقۋشىلارمەن تىلدەستىم. 10-11 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءبارى شەتەلگە وقۋعا تۇسكىسى كەلەدى. ويتكەنى جاس تۇلەكتەر ءبىزدىڭ جوعارعى ءبىلىم جۇيەسىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. سوندىقتان ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ، قازۇۋ سياقتى ىرگەلى جوو ءبىلىم مەن عىلىم دەڭگەيىن نىعايتپاسا بولمايدى. جوعارعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى، وقىتۋشى-پروفەسسورلار دەڭگەيىنە كوڭىل تولمايدى. سونىڭ ءۇشىن، ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتارداعى مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن كوتەرىپ، جاعداي جاساپ، بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ، ساپالى كادر دايىندايىق.
ۇلكەن قالالاردا ستۋدەنتتەر، قازاق قاراكوزدەرىمىز جەتكىزۋشى بولىپ، بىرەۋدىڭ تاۋارىن تاسىپ جۇرەدى. كورگەندە جانىڭ اشيدى. ول ءبىلىم الىپ، بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن شاقتا، جۇمىستى دا ىستەپ، ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر. سول سەبەپتى جاستارعا جۇمىسشى ماماندىقتارعا دا كوڭىل ءبولىپ، جاعداي جاساپ، ءۇي-جاي مەن قامتاماسىز ەتكەن ءجون.
ەگەر جاستاردى ەلدەگى جۇمىسشى ماماندىقتارىنا قىزىقتىرىپ، مىسالى گيدروتەحنيك، مەليوراتور، ينجەنەر سياقتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا قىزىقتىرساق ەكەن. بىزدە سۋ ماماندارى تاپشى. كاسىبي مامان جەتپەيدى. سونداي-اق رۋحاني بايلىقتان ادا بوپ بارامىز. تەك ويلايتىنىمىز اقشا، پايدا. بلوگەرلەر تەك ادەمى ومىردە كورسەتىپ الەك. ءزاۋلىم ۇيلەر، قىمبات باعالى كولىكتەر جارنامالاپ اۋرە. كىتاپ وقۋ مادەنيەتى تومەندەدى. سول سەبەپتى دە رۋحاني بايلىقتى قوعامعا ناسيحاتتاۋعا پروپاگاندا جەتىسپەيدى. سول سەبەپتى دە ەلمەن بايلانىسى از، ءوز وتانىنان بولاشاعىن كورمەيتىن ۇل-قىزدار شەتەلدىككە تۇرمىسقا شىعادى، ۇيلەنەدى، ايتەۋىر سىرتقا كەتىپ قالادى. بىزدە باي بالاسى سويلەيدى، اكىمنىڭ بالاسى وسەدى، شەندى-شەكپەندىنىڭ ۇرپاعى باستىق بولادى. وسىنداي ادىلەتسىزدىكتى كورىپ ءبىلىپ وسكەن جاس ورەندەر ەلدەن كۇدەرىن ءۇزىپ، جات جۇرتتان جۇماق ىزدەپ كەتەدى. ەگەرر الەۋمەتتىك باسپالداق قالىپتاسسا، قاراپايىم ادامنىڭ بالاسى ءوسىپ، دامىپ جەتىلىپ، اكىم، مينيستر، دەپۋتات بولا الاتىنىنا كوزى جەتەدى. قازىر تامىر-تانىستىقتىڭ زيانىنان ءار سالادا اقساۋ بار، جۇمىس توقىراي بەرەدى. ەگەر الەۋمەتتىك باسپالداق قۇرىلسا، پاتريوتيزم ارتار ەدى عوي.
يمميگرانتتارعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك
– جاستار لەگ-لەگىمەن شەتەلگە اعىلا بەرسە، ەلگە سىرتتان يمميگرانتتار قاپتاسا، ءتۇبى نە بولماق؟
– مەن سودان قورقامىن. تۋريستەر دەيدى، ءبىلىم الادى دەپ قىتايلار، ۇندىستاندىقتار قاپتاپ كەتتى. ولار ەرتەڭگى كۇنى وسىندا جەر الىپ، تۇرمىس جاساپ كوبىسى قالماسىنا كىم كەپىل؟!. قىتايدىڭ – 1,5 ملرد، ءۇندىستاننىڭ – 2 ملرد حالقى بار، سىيماي وتىر. افريكادان كەلەتىندەر دە جەتەرلىك. ولاردىڭ 10 ميلليوندىق ءبىر قالاسى كەلسە، بىتتىك قوي. ال قازاقستان تولقۇجاتىن وڭدى سولدى تاراتىپ، ساۋداعا سالىندباسىنا تاعى كەپىلدىك بار ما؟ سەنىم جوق قوي! نەشەتۇرلى ارەكەتتەردى كىم باقىلاپ، كىم قاراپ جاتىر، بۇل دا ۇلتتىق ماسەلە.
ەلدەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قازاقتىڭ سانى 75 %-عا ەندى عانا جەتتى. ءبىز جويىلىپ كەتە جازداعان ۇلتپىز. ۇلتتىڭ سانىن دا، ساپاسىن دا كۇشەيتۋ پارىز. توپىرلاپ كەلگەن تۋريست قايتادان ءوز ەلىنە ورالۋى كەرەك. سىرتتان بىزگە كەلگەن ميگرانتتار قارا جۇمىس ىستەسە دە، سانى كوپ بولماسا ەكەن. «ياندەكس»، «يندرايۆەر» سياقتى شەتەلدىك كومپانيالار بىزدە جۇمىس جاساسا، شەتەلدەن ميگرانتتار الۋعا تىيىم سالۋ قاجەت. سەبەبى ءبىزدىڭ قارجى قۇر بوسقا شەتەلگە كەتىپ قالادى. ءبىز مۇندا اي قاراپ وتىرعان جوقپىز عوي. ءبىزدىڭ ءوز ازاماتتارىمىز جۇمىس ىستەپ، بالا-شاعا اسىراۋى كەرەك. كەلگەندەر ءۇيىلىپ-توگىلىپ قالىپ كەتپەۋى ءتيىس. رەسەيمەن ءوزىمىزدى سالىستىرمايىق. رەسەي ول – فەدەراتسيا. جەرى كەڭ، كوپتەگەن ۇلت پەن ۇلىس سيىپ كەتسە دە، جاراسادى. ال، قازاقستان – ۋنيتارلىق مەملەكەت. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ميراس-قونىسى. ەڭ اۋەلى ءوز قامىمىزدى ويلاپ، ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جاقسارتايىق.
قانداستارعا قولداۋدى ارتتىرايىق
– قانداستار كوشى-قونىن جانداندىراتىن كەز كەلدى مە؟
– ارينە، شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. قانداستار كەلسە، قۋانا قۇشاق جايىپ قارسى الايىق. ازاماتتىق بەرەيىك. ايتكەنمەن بۇل ارادا تاعى ءبىر ماسەلە بار. مىسالعا اۋعانستاندا حازارلار بار، يراندا دا تالاي حالىقتار بار. سوندىقتان دا، ەگەر قازاقپىن دەپ، قازاق ءتىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ، رۋعا قوسىلىپ، ويى-ءجونى، ءسوزى ءتۇزۋ بولسا، رۋحاني پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى بولسا قاتارعا قوسۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل دەگەنىمىز جالعان، داقپىرتتىقا سالىنىپ، ءتۇرى، ءتىلى، ءدىلى كەلىسپەيتىن اركىمدى توپىرلاتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى.
وتانىم، ەلىم، جەرىم دەپ كەلگەن قانداستارعا جاعداي جاسالسا دەيمىز. قازاق قانداستار اۋرە-ساوساڭعا تۇسپەي، قۇجاتتىق كەدەرگىلەرگە ۇشىراماي ازاماتتىق السا ەكەن. قانداستار سولتۇستىك وبلىستارعا بارىپ قونىستانۋى ءۇشىن، باسپانامەن قامتىپ، الەۋمەتتىك تولەمدەرىن كوبەيتىپ، جۇمىسقا ورنالاستىرىپ، كاسىپ اشۋىنا سەپتەسەيىك. سوندا عانا سولتۇستىك وڭىرلەرگە جان بىتەدى، گۇلدەنەدى.
الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارسا، دەموگرافيا كوتەرىلەدى
– ەگەمەندىك العان كەزدە قازاقستان 16,5 ملن، وزبەكستان 20,5 ملن حالقى بولىپتى. سودان بەرى بىزگە 4 ملن، ولارعا 18 ملن ادام قوسىلىپتى. دەموگرافيامىزدى قالاي كوتەرەمىز؟
– كوبىنەسە وسى دەموگرافيانى ايتقاندا وزبەكستاندى ايتىپ كەتەمىز. قازاقتار كوپ قىرعىن كورگەن حالىق. 1897 جىلى قازاقستاننىڭ حالقىنىڭ سانى – 4 ملن بولسا، وزبەكستان بار بولعانى – 2 ملن بولعان. اشارشىلىق، قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە حالقىمىزدىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايرىلدىق، سىرتقا تارىداي شاشىلدى. ءبىرشاما قازاق، سول جاقتارعا قونىستانىپ، وزبەك بولىپ جازىلعان جاعدايلارى دا بار. ءبىزدىڭ حالقىمىز حح عاسىردا نەبىر زوبالاڭدى كورىپ 1989-1990 جىلدارعا نەبارى 36-37 پايىز توڭىرەگىندە جەتتىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپتەگەن وزگە ۇلتتار وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىندارىنا كەتتى. سوندىقتان توقسانىنشى جىلدارى قازاق وتباسىلارىنىڭ كوپتەپ بالالى بولىپ، دۇنيەگە ۇرپاقتى كوپتەپ ءوربىتۋ ناتيجەسىندە كوبەيدىك. تاۋبە! ودان سىرتتان قانداستار كەلىپ قوسىلدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ الاڭ شاعىندا 7 ملن كولەمىندە بولساق، بۇگىندە 15 ملن-عا جۋىق مەملەكەت قۇراۋشى، قازاق ۇلتى قالىپتاستى. مىڭ دا ءبىر، شۇكىر، تاۋبە!
ءبىز دە اۋىلدا وستىك. وتباسىندا 6 بالا بولدىق. ول كەزدە بۇل ونشا كوپ بالا سانالمايتىن. ال ءبىزدىڭ تۋىسقاندار دا 10-12 بالادان بولدى. سولاردىڭ اراسىندا دەموگرافيا كوتەرىلىپ قالدى. قازىر ونداي ماكسيمالدى تۋ كورسەتكىشى بولۋى ءاي-قايدام اۋ! قازىر ەڭ كوپ تاپقانى سول 5-6 بالا شىعار. ويتكەنى اۋىلدا جاعداي مىقتى ەمەس، جاستار تۇرمايدى. قازىرگى كەزدە 30-32 جاس شاماسىنداعى ۇيلەنبەگەن جاستار بارشىلىق. ول كەزدە ونداي جوق-تۇعىن. ءبارى ەكونوميكالىق، پسيحولوگيالىق جاعدايعا تىرەلدى. باتىسقا ەلىكتەيمىز دەپ، اداسىپ كەتتىك. ايەل تەڭدىگى، فەمينيزم دەپ قازاقتىڭ وتباسى قۇندىلىعىن جوعالتىپ المايىق. قىز-جىگىت بولىپ ماحاببات بولىپ، شاڭىراق كوتەرەتىدەر كوبەيسە نۇر ۇستىنە نۇر. باستىسى قالادا جالعىز ءوزى تۇرىپ، قوعامنان وقشاۋلاناتىندار كوبەيىپ كەتپەسە ەكەن. بۇرىنىراقتا 25 جاستا 2-3 بالالى بولۋشى ەدى. قازىرگى ءبىرشاماسى وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايدى. بۇگىندە جانۇيا قۇرۋ وڭاي بولماي بارادى. ول جاس جانۇيا قايدا تۇرادى، قانداي شارۋامەن اينالىسادى، بالا كۇتىمى ءبارى-ءبارى اقشاعا، الەۋمەتتىك جاعدايعا تىرەلەدى. قىمباتشىلىق حالىقتى قىسىپ جاتىر. قازىر ايلىق ءارى كەتسە 300 مىڭ تەڭگە بەرەدى. بۇنى وتباسىنا، پاتەراقى، كوممۋنالدىق قىزمەتكە، ازىق-تۇلىككە بولسە، تۇككە جەتپەيدى عوي.
جەكە ويىم، ءوڭىردى كوتەرۋ قاجەت. مىسالدار ايتايىق. سولتۇستىكتە «رودينا» دەگەن شارۋاشىلىق ءوز اۋىلىنا جاعداي جاساپ، جاستاردى جۇمىسپەن، ۇيمەن قامتىپ وتىر. قىزىلوردا «ناعي» دەگەن اۋىلدا دا، جاستارعا جاعداي ىستەپ كەلەدى. باياعى «اسار» دەگەن ۇعىمدى كوتەرسەك، جاقسى بولار ەدى. جاس وتباسىلاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قامسىزداندىرۋ، بالا كۇتىمىنە تولەنەتىن تولەمدەردى ارتتىرىپ، باسپانا الۋدى جەڭىدەتسە، جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ سالسا، كاسىپ اشۋعا مول مۇمكىندىك جاساسا قازاقتىڭ دەموگرافياسى كوتەرىلەدى. سوندا جاستار كوپ بالالى بولۋعا ىنتالانار ەدى.
كاسىپكەرلىككە جاسالعان كەدەرگىلەردى الىپ تاستايىق
– جۇمىسسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– قايتارىمسىز نەسيە، بيزنەستى قولداۋ، ءوز-ءوزىن جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى ءتۇرلى باعدارلامالار بار. تەك سونىڭ شىنايى ورىندالۋىن قاداعالايىق. مونو قالالاردى دامىتۋ، «اۋىل بەرەكەسى» دەگەن سياقتى باعدارلامار بار. سول بار باعدارلامار قالاي جۇمىس ىستەيدى، ونىڭ مەملەكەتكە پايداسى بار ما، مىنە سوعان ەشكىم باس قاتىرىپ جاتقان جوق. جۇرت ونداي باعدارلاما بارىن بىلمەيدى دا. ونىڭ ەففەكتىسى قالاي، ونى ويلانىپ جاتقانىمىز جوق. بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ءجىتى باقىلانباي، قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ، ءىس ونبەيدى. تۇككە تۇرمايتىن باعدارلامالاردى جاۋىپ تاستاۋ قاجەت.
باياعىدان بەرى ينۆەستيتسيا تارتۋ، ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋدى ۇدايى ايتىپ تا، ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ كەلەمىز. ينۆەستورلار جايلى، سەنىمدى نارىق ىزدەيدى. سونى دا ەسكەرەيىك.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس داعدارىسقا ۇشىراپ جاتىر. كىشى كاسىپكەرلەر ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن كاسىبىن جاۋىپ تاستاپ، ورنىنا شەتەلگە بارىپ جۇمىس ىستەيدى. مەيرامحانا ءىسى، سەرۆيستىك قىزمەتتەر شاتقاياقتاپ بارادى. ەكونوميكامىز وسسە دە، ەلدەگى باعالار دا قاتتى ءوسىپ كەتتى. سالىقتىڭ سالماعى اۋىرلاپ كەتتى. باسقانى بىلاي قويعاندا ققس – 16 %-دى قۇرادى. بۇل – جاعا ۇستاتارلىق جاعداي. بيزنەستى قولداماي، ولارعا جاعداي جاساماي، العا ىلگەرىلەۋ مۇڭ.
بانك ءوزى بي، ءوزى قوجا بولماۋى ءتيىس
– قازىر ەكىنىڭ ءبىرى كرەديتكە كىرگەن. بانك كرەديتتىن كەشىكتىرگەندەردىڭ ەسەپ-شوتتىن بىردەن بۇعاتتاۋى قانشالىقتى ورىندى؟
– كرەديتتى جان-جاققا تاراتىپ بىتتىك. البەتتە، ءۇي، كولىك الۋعا كرەديت بەرىلگەنى دۇرىس. ال ءوزى جارىماي ءجۇرىپ سمارتفون، iPhone الاتىندارعا قايران قالاسىز. مۇنىمەن قۇر بوسقا قىتاي، رەسەي كومپانيالارىن بايىتىپ جاتىرمىز. ونداي داڭعويلىقتىڭ پايداسى شامالى. بۇنىڭ ءبارى تۇتىنۋشىلىق مادەنيەت، قارجىلىق ساۋاتتىلىققا كەلىپ تىرەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ حالىق قاتتى قارىزعا كىرىپ كەتتى. تويعا نەسيەنى تەگىن بەرگەندەي الامىز. مىسالى، 10 ملن تەڭگەنى توي جاساۋعا، قۇدالىق شاقىرۋعا العان سوڭ، سوڭىندا تولەي الماي ءابىرجيدى. ال «الماقتىڭ سالماعى بار». اسىرەسە، تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە بايقاپ بارعان ابزال. اۋىلداعى تۋىستارىمىزدىڭ جاعدايى وڭىپ تۇرماسا دا، 4-5 بالا-شاعاسى بولسا دا، كۇيەۋى، ايەلى iPhone 17 ۇلگىسىندە تەلەفون الىپ بەرىپ جاتادى. كىرىس پەن شىعىستى ەسەپتەمەي قارىزعا كىرۋ توقتاماي تۇر. سونداي ماسەلەنى جويۋ كەرەك، قويۋ كەرەك. كرەديتتى قالاي بولسا سولاي بەرگەن دە، ويلانباي العان دا دۇرىس ەمەس. ناعىز كەرەك نارسەگە كرەديت بەرىلسە، قوعام قارىزعا باتپايدى.
كرەديت مادەنيەتىنە بايلانىستى از-كەم وي ايتايىن. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسى كۇيرەپ، دەربەستىك العان سوڭ نارىقتىق ەكونوميكا زاڭدارىنا كوشتىك. 2000 جىلدارى حالىققا كرەديت جاپپاي بەرە باستادى. سول كەزدە ءتۇبى قيىن بولاتىنىن سەزدىك. ويتكەنى، وعان حالىق دايىن بولمادى. الدىن الا ەل-جۇرتتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ كەرەك ەدى. اقش ەۋروپا ەلدەرى بۇرىننان نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن. قارجى زاڭدارىن، تەتىكتەرىن مەكتەپتەن جوو-عا دەيىن ۇيرەتەدى، زەردەلەيدى. كرەديت دەگەن قارىز ەكەنىن ۇعىندىرادى. ءسويتىپ ازاماتتار دا قارىز الماي، السا، كوپ پايىزبەن تولەيتىن تۇيسىنەدى. بىزدە دامىعان دەرجاۆالار تاجىريبەسىن يگەرىپ، كرەديت مادەنيەتىن قالىپتاستىرساق بولادى. بىزدەگى نەسيەلەردىڭ 20%-دان جوعارى جۇرەدى. تۇتىنۋشىلىق نەسيە بۇدان 2 ەسە كوپ پايىزبەن بەرەدى. ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بەرەتىن قارىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بانك بولسىن، باسقاسى بولسىن بۇلاردىڭ پايداسى حالىققا كوپ پايىزبەن بەرگەن كرەديتتەرى ارقىلى ءتۇسىپ وتىر.
بانكتەر حالىققا قاس بولىپ قاراماۋى كەرەك. 2-3 كۇن تولەي الماسا ەسەپ-شوتتارىن شەكتەۋ قويىپ، ارتىنشا بۇعاتتاپ ارەست قويۋ دۇرىس ەمەس. تۇتىنۋشى ءسال قيىندىققا ۇشىراسا ءۇيىن، كولىگىن تارتىپ الا بەرسە، جۇرت ولاردى جاقسى كورمەيدى. ودان كەيىن ەشكىم كرەديت العىسى كەلمەيدى. كرەديت – بانك پەن تۇتىنۋشىنىڭ ىنتىماقتاستىعى. ايلىق-جالاقىسىن بانك بۇعاتتاپ تاستاپ، تالاي ادام جارتى ايلىعىن دا الا الماي ءجۇر. شەتەلدە ەسەپ-شوتتى بۇعاتتاپ سوتتىڭ شەشىمىمەن جۇزەگە اسادى، ال بىزدە بانك ءوزى بي، ءوزى قوجا بولىپ العان. بۇل دۇرىس ەمەس. بىزدەگى بانكتەردىڭ پايىزى تىم كوپ، ازايتۋ كەرەك.
جاس وتباسىلاردى قالايدا باسپانامەن قامتۋ كەرەك
– باسپانا نەگە قولجەتىمدى بولماي بارادى؟
– باسپانانى قولجەتىمدى ەتۋدىڭ جولدارى جەتەرلىك. يپوتەكانى قىمباتتاتۋعا بولمايدى. تىپتەن كەڭەس داۋىرىندە دە ءۇي حالىققا وتە قولجەتىمدى بولدى عوي. ول كەزدە پايىزسىز بەرەتىن. ماقتاپ وتىرعانىم ەمەس، شىنتۋايتىندا سولاي بولعان. يپوتەكا – الەۋمەتتىك كرەديت. ءبىر ادام ونشاقتى پاتەر ۇستاۋعا بولمايدى دەپ ويلايمىز. بۇل نارىق زاڭىنا قايشى كەلسە دە، ازىرگە وسى ەرەجەنى ەنگىزۋ كەرەك بوپ تۇر. كەيبىرەۋلەر 20-30 پاتەردىڭ قوجايىنى بولۋى مۇمكىن. ول ۇيلەردى جان-جاقتان كەلگەن، پاتەر ىزدەپ جۇرگەن جاستارعا جالعا بەرەدى. وعان تىيىم سالىنسا دەيمىز. امەريكا قۇراما شتاتتارى، ەۋروپا بولسىن بارىندە باسپانانىڭ ءادىل ءبولىنۋى قاتتى قاداعالانادى. ازىرگە جاستار، جاس وتباسىلار، جالپى حالىقتا ءۇي ماسەلەسى شەشىلگەنشە، ءبىر ادامعا سونشا پاتەر بەرگىزبەيىك. ءارى كەتكەندە 2-3 پاتەر بولسىن. ال پودەزبەن، بلوكتاپ ساتىپ الۋ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋدىرىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ەلگە ءۇي جەتىسپەيدى.
مەملەكەت ءۇي قۇرىلىسىن قاداعالاپ، تەك تازا ءارى ساپالى سالىنعان ۇيلەرگە جۇرت قونىستانسا ەكەن. كەيبىر تۇرعىن ۇيلەردە ادامدار تۇرمايدى. ءبارىن بيزنەس ءۇشىن العان. ەگەر ادال بولىنسە، يپوتەكا الەۋمەتتىك باعىت دەپ تانىلسا، پايىزدارى وڭتايلانسا، ەلدەگى باسپانا ماسەلەسى شەشىلەر ەدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كوپبالالى وتباسىلار وڭتايلانعان، قولجەتىمدى باسپانامەن قامتىلسا ەكەن. الماتىداعى ءۇيدىڭ قۇنى شارىقتاپ كەتكەن. استانادا ءسال-ءپال قولجەتىمدىرەك. دەيتۇرعانمەن بارلىق جەردە قىمباتشىلىق دەندەپ الدى. بۇل ماسەلە الەمدەگى گەوساياسي احۋالعا دا بايلانىستى.
يپوتەكا قازىر بيزنەسكە جۇمىس ىستەپ تۇر. ال شىن مانىندە ول – حالىققا جۇمىس جاساعانى دۇرىس. باسپاناعا مۇقتاج، ءۇي الا الماي جۇرگەن جاستارعا ەڭ كوپ دەگەندە 7-9 % جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامامەن، جەڭىلدەتىلگەن ۇيمەن قامتۋ كەرەك. مەملەكەت ماقساتى يپوتەكانى سۋبسيديامەن بەرسە، عاجايىپتىڭ ەڭ عاجابى.
ءبىر قىزىق دەتال ايتايىن. 1989 جىلى الماتىنىڭ «سامال» ىقشام اۋدانىندا قازاقتىڭ قاراپايىم جۇمىس جاسايتىن جىگىتتەرى 3-4 بولمەلى ۇيلەرگە قولى جەتتى. سول كەزدە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆ ەدى. ول كىسى سول شاقتاردا قازاقتىڭ سانىن 40 %-عا دەيىن جەتكىزگەنى راس. كەيىن «اقساي» مولتەك اۋدانىنان دا بەرىلە باستادى. جالپى باسپانا باعىتى رەفورماعا سۇرانىپ تۇر.
وتاندىق ءاۆتووندىرىستى دامىتايىق
– قىتاي كولىگىنىڭ ساپاسى الاڭداتادى. سونداي-اق ۋتيلالىم، العاشقى جارنا تولەۋ قالتاعا اۋىر تيەدى. قانشاما رەت ايتىلسا دا، كولىك الۋ نەلىكتەن جەڭىلدەمەي كەلەدى؟
– بۇل – وتە قيىن سۇراق. ۋتيلالىم، العاشقى جارنا ءبىراز ەلدە بار. بىلۋىمشە، ەلەكتروموبيلگە جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ماسەلەن BYD ماركالى كولىكتەرى ۋتيلالىمسىز ەنگىزىلىپ ءجۇردى. تاريفتەر جوق قوي دەيمىن. شامامەن 8-9 ملن تەڭگەگە الۋعا بولادى. شەت ەلدە مۇنداي باعادا جاڭا كولىك الا المايسىز. ىرگەدەگى وزبەكستاندا ۋتيلالىمدى جوعارى قويىپ، ءوزىنىڭ ءاۆتووندىرىسىن قورعاپ وتىر. وزدەرىندە شىعارعان كولىكتەردى مىنەدى. كەيىنگى كەزدەرى بىزدە 6-7 زاۋىت جۇمىس ىستەپ، «Hyundai»، «Haval» ءبارىن شىعارىپ جاتىر. ءتىپتى 0,1-4% ارالىعىندا نەسيەمەن جاڭا كولىك الۋعا مۇمكىندىك بار. ايتكەنمەن، جۇرىلگەن كولىك الۋعا اۆتوكرەديت 22-23 %-عا دەيىن شارىقتاپ تۇر. سوندىقتان اۆتوكرەديت پايىزىن ازايتقان ءجون.
انگليادا ۋتيلالقىمعا شامامەن، بار بولعانى – 400 فۋند تولەيدى. ال بىزدەگى ۋتيل الىم مەن العاشقى جارنا وتە جوعارى كولىكتىڭ قۇنىمەن بارا-بار. وسى كۇنى 3 ملن تەڭگەنىڭ و جاق، بۇ جاعىندا ۋتيلالىم تولەۋ كەرەك ەكەن. بۇل دەگەنىمىز – تىم قولايسىز. 20 جىل وتكەن «Toyota»، 30 جىل وتكەن «Mercedes» مىنگەنشە دەپ، قىتايدىڭ جاڭا كولىگىن ءمىنىپ ءجۇر كوبىسى. ءبىزدىڭ اۆتوپارك جاڭارىپ قالدى. ەڭ باستىسى قىتايلىق كولىكتەردىڭ ساپاسى جاقسى بولسا بولعانى. شەتەلدى باققانشا، ءوزىمىزدىڭ ءاۆتووندىرىستى قولعا العانى قۇبا قۇپ. ەگەر شەت ەلدەن ماشينا الساڭىز اقشانى، سوندا بەرىپ كەلەمىز، ءوزىمىز ەشتەڭە وندىرمەي قالامىز. سوندىقتان قازاقستاننىڭ اۆتويندۋسترياسى دامىسا، حالىققا جۇمىس بولادى، كولىك الۋ وڭتايلانادى.
جالاقىنى كوتەرەتىن كەز كەلدى
– جالپى جالاقىنى كوتەرۋ قاجەت دەپ سانايسىز با؟
– بۇل ارادا، قانداي ايلىق، كىمدەردىڭ جالاقىلارىن كوتەرۋ كەرەك-ءتى، سونى ويلايىق.
ەڭ باستى ماسەلە بيۋدجەتكە كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر بيۋدجەتتە قارجى جەتكىلىكتى بولسا، ءجيى ايتىلا باستاعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ، كۆازيسەكتورداعىلاردىڭ ايلىق-جالاقىسىن ارتتىراتىن كەز جەتتى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سالادا باسشىلار 1-1,5 ملن تەڭگە جالاقى الادى. ال قاراپايىم مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر الدەقايدا تومەن الادى. قازىر كەزدە ينفليتسيا اقشانى قۇنسىزداندىرۋدا. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى باسشىسى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىندا كوپ ايىرماشىلىق بولماۋى كەرەك. قاراپايىم مەملەكەت قىزمەتكەرلەر مەن كۆازيسەكتورداعىلاردىڭ جالاقىسى كوتەرىلۋى قاجەت. ويتكەنى قازىر ايلىقتىڭ 55-57 %-ى ازىق-تۇلىكتەن ارتىلمايدى.
وسى كۇنى ەستىپ ءجۇرمىز، جۋرناليستەردىڭ ايلىق-جالاقىسى دا ماردىمدى ەمەس كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە گازەت-جۋرنال تىلشىلەرى 250 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە عانا ايلىق الادى ەكەن. بۇل – وتە ۇيات! قوعامنىڭ جۇگىن كوتەرىپ، ماسەلەسىن ايتىپ، شەشىلۋىنە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن جانداردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز بولعانى – وتە ۇيات جاعداي. ەلدە جالاقى كوتەرىلسە، جۋرناليست-جازۋشى دەگەن گۋمانيتارلىق سالانىڭ دا ايلىق-جالاقىسى ءوسۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر سالىقتىق، بيۋراكراتيالىق تۇرعىدان قيىنشىلىق كورىپ وتىرعانىن ايتتىق. ولار جۇمىسشىلارىنا 250 مىڭ تەڭگە تولەپ وتىرسا، وعان بارىپ 500 مىڭ تولە دەسە، ول قارجىنى قايدان الادى؟ كوپتەگەن كاسىپورىندار جابىلۋ الدىندا. سوندىقتان بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساماي، كاسىپ وركەندەپ، وڭالىپ كەتۋى ەكىتالاي.
تاعى ناقتىلاپ وتەيىك. ەلىمىزگە مىقتى كادر، جاڭا ەكونوميكالىق باعدارلامالار قاجەت. سول جوسپارلانعان جۇمىستار، بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ قاداعالاپ ەسەبىن الىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا عانا اتالعان ماسەلەلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەتتەلەدى دەگەن سەنىم مول.
سۇحباتتاسقان ولجاس جولدىباي
