اقش قىتايدى ءبىر عانا مايداندا ەمەس، بىرنەشە دەڭگەيدە شەكتەۋگە تىرىسادى — تەڭىز كەڭىستىگىندە، قۇرلىق لوگيستيكاسىندا، سونداي-اق ساۋدا جانە تەحنولوگيا كەڭىستىگىندە. سونىمەن قاتار، تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق پەن حورمۋز بۇعازى جانە مالاككا بۇعازى سياقتى ستراتەگيالىق تەڭىز وتكەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى دە بۇل تەكەتىرەستە ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر.
الپاۋىتتاردىڭ گەوساياسي شاحمات تاقتاسى كۇن وتكەن سايىن تۇرلەنىپ، ساعات سايىن جاڭارعان ىقپالداستىق الاڭىنداعى الما-عايىپ ۋاقىتتا الەمدىك ويىنشىلاردىڭ جۇمباعىن جورامالداپ، ءار باسقان قادامىنا بولجام جاساعان كورىپكەلدىك كوبەيدى دەسەك، ارتىق ايتپاعان بولارمىز. ءبىر تاراپ جان باسقان جاقتاستارىنىڭ جاقسىلىعىن اسىرىپ، جاماندىعىن جاسىرىپ الەك بولسا، ەندى ءبىر تاراپ قۇتقارۋشى ءماسىحتى سىرتتان ىزدەپ، ىشكى اۋديتوريانىڭ اڭىسىن اڭدۋعا كوشكەندى. بۇل عانا ەمەس، ارۋاق شاقىرىپ، ۇرانداتىپ، راديكالدى ۇلتشىلدىقتى قارۋ قىلىپ جۇرگەندەر دە، دىنشىلدىكتى دارىپتەپ، جەڭ ۇشىنان جاسىرىن ۇيىمعا جالعاستىرعىسى كەلەتىندەر دە تابىلىپ جاتىر. قوش دەلىك，الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا ۇستەمدىك ەتۋ – سول قوعامنىڭ يدەولوگياسىنىڭ تىزگىن-شىلبىرىن قولعا الۋ ەكەنىن تۇسىنسەك، بۇل ايتىلىپ ءھام جازىلىپ جاتقان دۇنيەلەردىڭ دە تۋ سىرتىندا كەيبىر سىرتقى كۇشتەردىڭ كولەڭكەسى قىلاڭ بەرىپ قالاتىنى دا اقيقات.اگاراكي، اڭگىمەمىزدىڭ ءاۋ جايىن ەموتسيونالدى كوزقاراستان گورى سالقىن سانا مەن بۇگىنگى كۇننىڭ گەوساياسي ديدارىن باعامداپ، اقىل تارازىسىنا سالىپ كورسەك.
گيبريدتىك ستسەناري
بۇگىنگى گەوساياسي تەكەتىرەس – تەك ايماقتىق قاقتىعىس ەمەس، بۇل الەمدىك ىقپال ايماقتارىن قايتا ءبولۋدىڭ ايقىن كورىنىسى. ەنەرگەتيكا، ساۋدا دالىزدەرى جانە اقپاراتتىق ۇستەمدىك ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان بۇل تارتىس اقىر سوڭىندا جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلەرى اقيقات.
شىعىس سلاۆيان كەڭىستىگىندەگى قاقتىعىس، رەسەي ءۇشىن ناتو مەن ستراتەگيالىق بۋفەر ايماعى سانالاتىن ۋكراينانىڭ كرەمل بيلىگىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالىنان بىرتىندەپ الىستاپ، كارى قۇرلىق ەلدەرىنە ينتەگراتسيالانۋ قادامىنان باستالعان ەدى. ەۋروپالىق مودەلگە بەت بۇرعان ۋكراين جۇرتىنىڭ بۇگىنگى تاعدىرى تىكەلەي اق ءۇي بيلىگىن ۋىسىندا ۇستاعان دونالد ترامپتىڭ قولىندا ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. قازىرگى تاڭدا مايدان شەبىندەگى جاعداي دە-فاكتو شەكارالاردىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلسە، حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان (دە-يۋرە) بۇل وزگەرىستەر ءالى مويىندالعان جوق. بۇگىن دە گەوساياسي جاعدايدا ەڭ ىقتيمال نۇسقا – دە-فاكتو جانە دە-يۋرە ەلەمەنتتەرىن بىرىكتىرەتىن گيبريدتىك ستسەناري. بۇل جاعدايدا سوعىس ءىس جۇزىندە توقتاتىلعانىمەن، قۇقىقتىق تۇرعىدان تولىق شەشىم قابىلدانبايدى.
ياعني، مايدان شەبى تۇراقتانىپ، ۋاقىتشا بەيبىتشىلىك ورنايدى، الايدا تەرريتوريالىق جانە ساياسي ماسەلەلەر كەيىنگە قالدىرىلادى.
شارتتى تۇردە ايتساق، بۇل سوعىستا تەك جەر ءۇشىن عانا ەمەس، تەڭىزگە شىعۋ، لوگيستيكا، ونەركاسىپ، سۋ، قورعانىس شەبى جانە گەوساياسي ۇستەمدىك ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان قىرىم دا، دونەتسك، لۋگانسك، زاپوروجە، حەرسون وبلىستارى دا ۋكراينانىڭ بۇۇ جارعىسىندا مويىندالعان زاڭدى تەرريتوريالىق بولىگى بولىپ سانالادى. دەيتۇرعانمەن، سوعىس ناتيجەسىندە دە-فاكتو ۋكراينا قىرىم، دونەتسك، لۋگانسك جەرىنەن جانە زاپوروجە مەن حەرسون اۋماعىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى قىرىم، دونباسس، زاپوروجە جانە حەرسون سياقتى ستراتەگيالىق ايماقتارعا باقىلاۋ ورناتۋ تەك رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى ماسەلە عانا ەمەس، ول اقش، ەۋروپا وداعى جانە قىتاي سياقتى ءىرى ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور بولىپ تابىلادى. قارا تەڭىز ەۋروپا، كاۆكاز جانە تاياۋ شىعىس اراسىنداعى ساۋدا مەن ەنەرگيانىڭ ءتۇيىنى رەتىندە قاراستىرىلادى، ال سەۆاستوپول رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتى ءۇشىن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى شەشۋشى بازا بولىپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن قوسا، قىرىم–حەرسون–زاپوروجە ءدالىزى رەسەي ءۇشىن جاي عانا تەرريتوريا ەمەس، ول قارا تەڭىزدى باقىلاۋدىڭ، ۋكرايناعا قىسىم جاساۋدىڭ جانە ەۋروپانىڭ شىعىس قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنا ىقپال ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق تەتىگى بولىپ تابىلادى.
اقيقاتىندا، رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس قيمىلدارى قىتايدىڭ ەۋروپاعا باعىتتالعان لوگيستيكالىق دالىزدەرىن السىرەتىپ، ونىڭ جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن كۇردەلەندىرسە، اقش ءۇشىن بۇل جاعداي قىتايدىڭ ساۋدا الەۋەتىن شەكتەۋگە جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق باسەكەدە ارتىقشىلىق الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى.
ايتالىق، قىتاي → ورتالىق ازيا → كاۆكاز → قارا تەڭىز → ۋكراينا پورتتارى (ودەسسا، چورنومورسك) → ەۋروپا وداعى باعىتى قىتاي ءۇشىن كارى قۇرلىق ەلدەرىنە شىعاتىن قىسقا ءارى ءتيىمدى مارشرۋتتاردىڭ ءبىرى بولعان. الايدا، قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى بۇل باعىت ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ءارى تۇراقسىز دالىزگە اينالدى.
وسىعان بايلانىستى قىتاي بالاما لوگيستيكالىق باعىتتارعا باسىمدىق بەرۋدى كۇن تارتىبىنە العان. اتاپ ايتقاندا، قىتاي قازىرگى كەزەڭدە ورتا دالىزگە (Trans-Caspian International Transport Route) ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل باعىت قىتاي → قازاقستان → كاسپي تەڭىزى → ازەربايجان → گرۋزيا → تۇركيا → ەۋروپا باعىتى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى جانە رەسەي مەن ۋكراينا اۋماعىن اينالىپ وتەتىن قاۋىپسىز ءارى ستراتەگيالىق التەرناتيۆا رەتىندە قاراستىرىلۋدا.
قۇرلىقتاعى كۇش ءھام تەڭىزدەگى السىزدىك
قىتايدىڭ ەكونوميكالىق كۇشى قۇرلىقتا ءوسىپ جاتقانىمەن، ونىڭ ستراتەگيالىق السىزدىگى تەڭىزدە. ال اقش-تىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى الەمدەگى ەڭ قۋاتتى كۇشتەردىڭ ءبىرى. اق ءۇي بيلىگى وسى تەڭىزدەگى قۋاتتى كۇشىن پايدالانا وتىرىپ، اقش پەن وداقتاستار ىقپال ايماعىنداعى مالاككا بۇعازىن، وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى داۋلى ايماقتاردى، سونداي-اق ستراتەگيالىق قاقپا سانالاتىن تايۆان بۇعازى مەن تىنىق مۇحيتقا شىعاتىن نەگىزگى جول — لۋسون بۇعازىن باقىلاۋ ارقىلى قىتايدىڭ جاھاندىق ىقپالىن شەكتەۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى تەتىگىن ساقتاپ وتىر.سونىمەن قاتار، ۋكراينا اۋماعى مەن قارا تەڭىز باعىتىنداعى تۇراقسىزدىق قىتايدىڭ ەۋروپاعا شىعاتىن قىسقا لوگيستيكالىق دالىزدەرىن السىرەتىپ، ونىڭ ء“بىر جول – ءبىر بەلدەۋ” جوباسىنىڭ بەلگىلى ءبىر تارماقتارىن ىستەن شىعاردى. ناتيجەسىندە قىتاي ورتا دالىزگە بەت بۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ لوگيستيكالىق شىعىندارىن ارتتىرىپ، جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن كۇردەلەندىرۋ ۇستىندە. اقش پەن يزرايل ءۇشىن يراندى السىرەتۋ تاياۋ شىعىستاعى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىن وزدەرىنە ءتيىمدى ەتىپ قايتا قۇرۋعا كومەكتەسەدى، ال اۆراام كەلىسىمدەرى ايماقتا يزرايل مەن اراب مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق-تەحنولوگيالىق جاقىنداسۋدى كۇشەيتتى. بۇل كەلىسىمدەر قىتايدىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپال كۇشىن شەكتەۋى مۇمكىن، ويتكەنى اقش-قا جاقىن ايماقتىق بلوك كۇشەيسە، بەيجىڭ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم، ەنەرگيا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى باسەكە كۇشەيەدى.
سونىمەن قاتار، 2026 جىلعى يزرايل–يران سوعىسى ايماقتىق ەنەرگيا تاسىمالىنا، اسىرەسە حورمۋز بۇعازىنا، قاتتى سوققى بەرىپ وتىر; بۇل قىتاي ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى، ويتكەنى قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى تاياۋ شىعىسپەن تىعىز بايلانىستى. تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي تۇراقسىزدىق اقش ءۇشىن قىتايعا قارسى تىكەلەي ەمەس، بىراق ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق قىسىم قۇرالىنا اينالۋدا، ويتكەنى بۇل باعىتتار قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق يمپورتى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنىڭ شەشۋشى تارماقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
تاياۋ شىعىس – قىتايعا قارسى قىسىم قۇرالى
اقش پەن يزرايل ءۇشىن يراندى السىرەتۋ تاياۋ شىعىستاعى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىن وزدەرىنە ءتيىمدى ەتىپ قايتا قۇرۋعا كومەكتەسەدى، ال اۆراام كەلىسىمدەرى ايماقتا يزرايل مەن اراب مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق-تەحنولوگيالىق جاقىنداسۋدى كۇشەيتتى. بۇل كەلىسىمدەر قىتايدىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپال كۇشىن شەكتەۋى مۇمكىن، ويتكەنى اقش-قا جاقىن ايماقتىق بلوك كۇشەيسە، بەيجىڭ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم، ەنەرگيا جانە تەحنولوگيا سالالارىنداعى باسەكە كۇشەيەدى. سونىمەن قاتار، 2026 جىلعى يزرايل–يران سوعىسى ايماقتىق ەنەرگيا تاسىمالىنا، اسىرەسە حورمۋز بۇعازىنا، قاتتى سوققى بەرىپ وتىر; بۇل قىتاي ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى، ويتكەنى قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى تاياۋ شىعىسپەن تىعىز بايلانىستى. تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي تۇراقسىزدىق اقش ءۇشىن قىتايعا قارسى تىكەلەي ەمەس، بىراق ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق قىسىم قۇرالىنا اينالۋدا، ويتكەنى بۇل باعىتتار قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق يمپورتى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنىڭ شەشۋشى تارماقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
دەيتۇرعانمەن، بۇل تەك قىتايعا عانا كەرى اسەر تيگىزەدى دەپ ايتا المايمىز، بۇل ءبىرتۇتاستانىپ بارا جاتقان الەمدىك ساياسات پەن الەمدىك ەكونوميكاعا پايدا مەن زيان اكەلۋى ابدەن مۇمكىن.
قورىتىندىلاي كەلە، اقش قىتايدى ءبىر عانا مايداندا ەمەس، بىرنەشە دەڭگەيدە شەكتەۋگە تىرىسادى — تەڭىز كەڭىستىگىندە (وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيت ايماعى), قۇرلىق لوگيستيكاسىندا (ەۋرازيالىق دالىزدەر مەن ورتالىق ازيا), سونداي-اق ساۋدا جانە تەحنولوگيا كەڭىستىگىندە. سونىمەن قاتار، تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق پەن حورمۋز بۇعازى جانە مالاككا بۇعازى سياقتى ستراتەگيالىق تەڭىز وتكەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى دە بۇل تەكەتىرەستە ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر، سەبەبى ءدال وسى باعىتتار قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ تابىلادى. بۇل گەوەكونوميكالىق نەمەسە گەوساياسي قاقتىعىستا دەرجاۆالار جەكە مۇددەسى ءۇشىن دۇشپانمەن دوستا بولا الادى، دوستى ساتىپ تا كەتە الادى نەمەسە ءۇشىنشى تاراپتى قۇرباندىققا شالىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. وسى تۇرعىدان العاندا، ورتالىق ازيا، ونىڭ ىشىندە قازاقستان، تەك ترانزيتتىك ايماق ەمەس، الىپ دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرى توعىسقان ستراتەگيالىق كەڭىستىككە اينالىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن بولاشاقتاعى باستى مىندەت — گەوساياسي قىسىمدار مەن سىرتقى ىقپالدار تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي وتىرىپ، كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى ءوز ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاپ قانا قويماي، قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا الەمدىك تارتىپتە دەربەس جانە ىقپالدى ويىنشى رەتىندە ورنىعۋ بولىپ تابىلادى.
ەرتۇران جۇماقانۇلى
