AQŞ Qytaidy bır ǧana maidanda emes, bırneşe deŋgeide şekteuge tyrysady — teŋız keŋıstıgınde, qūrlyq logistikasynda, sondai-aq sauda jäne tehnologiia keŋıstıgınde. Sonymen qatar, Taiau Şyǧystaǧy tūraqsyzdyq pen Hormuz būǧazy jäne Malakka būǧazy siiaqty strategiialyq teŋız ötkelderınıŋ qauıpsızdıgı de būl teketıreste maŋyzdy faktorǧa ainalyp otyr.
Alpauyttardyŋ geosaiasi şahmat taqtasy kün ötken saiyn türlenıp, saǧat saiyn jaŋarǧan yqpaldastyq alaŋyndaǧy alma-ǧaiyp uaqytta älemdık oiynşylardyŋ jūmbaǧyn joramaldap, är basqan qadamyna boljam jasaǧan körıpkeldık köbeidı desek, artyq aitpaǧan bolarmyz. Bır tarap jan basqan jaqtastarynyŋ jaqsylyǧyn asyryp, jamandyǧyn jasyryp älek bolsa, endı bır tarap qūtqaruşy mäsıhtı syrttan ızdep, ışkı auditoriianyŋ aŋysyn aŋduǧa köşkendı. Būl ǧana emes, äruaq şaqyryp, ūrandatyp, radikaldy ūltşyldyqty qaru qylyp jürgender de, dınşıldıktı därıptep, jeŋ ūşynan jasyryn ūiymǧa jalǧastyrǧysy keletınder de tabylyp jatyr. Qoş delık，Äleumettık psihologiiaǧa üstemdık etu – sol qoǧamnyŋ ideologiiasynyŋ tızgın-şylbyryn qolǧa alu ekenın tüsınsek, būl aitylyp häm jazylyp jatqan dünielerdıŋ de tu syrtynda keibır syrtqy küşterdıŋ köleŋkesı qylaŋ berıp qalatyny da aqiqat.Ägäräki, äŋgımemızdıŋ äu jaiyn emosionaldy közqarastan görı salqyn sana men bügıngı künnıŋ geosaiasi didaryn baǧamdap, aqyl tarazysyna salyp körsek.
GİBRİDTIK SSENARİI
Bügıngı geosaiasi teketıres – tek aimaqtyq qaqtyǧys emes, būl älemdık yqpal aimaqtaryn qaita böludıŋ aiqyn körınısı. Energetika, sauda dälızderı jäne aqparattyq üstemdık üşın jürıp jatqan būl tartys aqyr soŋynda jaŋa älemdık tärtıptıŋ qalyptasuyna alyp kelerı aqiqat.
Şyǧys slavian keŋıstıgındegı qaqtyǧys, Resei üşın NATO men strategiialyq bufer aimaǧy sanalatyn Ukrainanyŋ Kreml bilıgınıŋ saiasi jäne ekonomikalyq yqpalynan bırtındep alystap, Kärı qūrlyq elderıne integrasiialanu qadamynan bastalǧan edı. Europalyq modelge bet būrǧan ukrain jūrtynyŋ bügıngı taǧdyry tıkelei Aq üi bilıgın uysynda ūstaǧan Donald Tramptyŋ qolynda ekenı de jasyryn emes. Qazırgı taŋda maidan şebındegı jaǧdai de-fakto şekaralardyŋ qalyptasuyna alyp kelse, halyqaralyq qūqyq tūrǧysynan (de-iure) būl özgerıster älı moiyndalǧan joq. Bügın de geosaiasi jaǧdaida eŋ yqtimal nūsqa – de-fakto jäne de-iure elementterın bırıktıretın gibridtık ssenarii. Būl jaǧdaida soǧys ıs jüzınde toqtatylǧanymen, qūqyqtyq tūrǧydan tolyq şeşım qabyldanbaidy.
Iаǧni, maidan şebı tūraqtanyp, uaqytşa beibıtşılık ornaidy, alaida territoriialyq jäne saiasi mäseleler keiınge qaldyrylady.
Şartty türde aitsaq, būl soǧysta tek jer üşın ǧana emes, teŋızge şyǧu, logistika, önerkäsıp, su, qorǧanys şebı jäne geosaiasi üstemdık üşın küres jürıp jatyr. Halyqaralyq qūqyq tūrǧysynan Qyrym da, Donesk, Lugansk, Zaporoje, Herson oblystary da Ukrainanyŋ BŪŪ jarǧysynda moiyndalǧan zaŋdy territoriialyq bölıgı bolyp sanalady. Deitūrǧanmen, soǧys nätijesınde de-fakto Ukraina Qyrym, Donesk, Lugansk jerınen jäne Zaporoje men Herson aumaǧynyŋ bıraz bölıgınen aiyryluy mümkın. Öitkenı Qyrym, Donbass, Zaporoje jäne Herson siiaqty strategiialyq aimaqtarǧa baqylau ornatu tek Resei men Ukraina arasyndaǧy mäsele ǧana emes, ol AQŞ, Europa odaǧy jäne Qytai siiaqty ırı oiynşylardyŋ müddelerıne tıkelei äser etetın faktor bolyp tabylady. Qara teŋız Europa, Kavkaz jäne Taiau Şyǧys arasyndaǧy sauda men energiianyŋ tüiını retınde qarastyrylady, al Sevastopol Reseidıŋ Qara teŋız floty üşın ūzaq uaqyttan berı şeşuşı baza bolyp jūmys atqaryp keledı. Sonymen qosa, Qyrym–Herson–Zaporoje dälızı Resei üşın jai ǧana territoriia emes, ol Qara teŋızdı baqylaudyŋ, Ukrainaǧa qysym jasaudyŋ jäne Europanyŋ şyǧys qauıpsızdık arhitekturasyna yqpal etudıŋ strategiialyq tetıgı bolyp tabylady.
Aqiqatynda, Resei men Ukraina arasyndaǧy soǧys qimyldary Qytaidyŋ Europaǧa baǧyttalǧan logistikalyq dälızderın älsıretıp, onyŋ jetkızu tızbekterın kürdelendırse, AQŞ üşın būl jaǧdai Qytaidyŋ sauda äleuetın şekteuge jäne jahandyq ekonomikalyq bäsekede artyqşylyq aluǧa mümkındık beretın maŋyzdy faktorǧa ainaldy.
Aitalyq, Qytai → Ortalyq Aziia → Kavkaz → Qara teŋız → Ukraina porttary (Odessa, Chornomorsk) → Europa odaǧy baǧyty Qytai üşın kärı qūrlyq elderıne şyǧatyn qysqa ärı tiımdı marşruttardyŋ bırı bolǧan. Alaida, qazırgı geosaiasi jaǧdaiǧa bailanysty būl baǧyt ekonomikalyq tūrǧydan tiımsız ärı tūraqsyz dälızge ainaldy.
Osyǧan bailanysty Qytai balama logistikalyq baǧyttarǧa basymdyq berudı kün tärtıbıne alǧan. Atap aitqanda, Qytai qazırgı kezeŋde Orta dälızge (Trans-Caspian International Transport Route) airyqşa nazar audaryp otyr. Būl baǧyt Qytai → Qazaqstan → Kaspii teŋızı → Äzerbaijan → Gruziia → Türkiia → Europa baǧyty boiynşa jüzege asyrylady jäne Resei men Ukraina aumaǧyn ainalyp ötetın qauıpsız ärı strategiialyq alternativa retınde qarastyryluda.
QŪRLYQTAǦY KÜŞ HÄM TEŊIZDEGI ÄLSIZDIK
Qytaidyŋ ekonomikalyq küşı qūrlyqta ösıp jatqanymen, onyŋ strategiialyq älsızdıgı teŋızde. Al AQŞ-tyŋ äskeri-teŋız floty älemdegı eŋ quatty küşterdıŋ bırı. Aq üi bilıgı osy teŋızdegı quatty küşın paidalana otyryp, AQŞ pen odaqtastar yqpal aimaǧyndaǧy Malakka būǧazyn, Oŋtüstık Qytai teŋızındegı dauly aimaqtardy, sondai-aq strategiialyq qaqpa sanalatyn Taivan būǧazy men Tynyq mūhitqa şyǧatyn negızgı jol — Luson būǧazyn baqylau arqyly Qytaidyŋ jahandyq yqpalyn şekteudıŋ eŋ tiımdı tetıgın saqtap otyr.Sonymen qatar, Ukraina aumaǧy men Qara teŋız baǧytyndaǧy tūraqsyzdyq Qytaidyŋ Europaǧa şyǧatyn qysqa logistikalyq dälızderın älsıretıp, onyŋ “Bır jol – bır beldeu” jobasynyŋ belgılı bır tarmaqtaryn ısten şyǧardy. Nätijesınde Qytai Orta dälızge bet būruǧa mäjbür boldy. Būl öz kezegınde Qytaidyŋ logistikalyq şyǧyndaryn arttyryp, jetkızu tızbekterın kürdelendıru üstınde. AQŞ pen İzrail üşın İrandy älsıretu Taiau Şyǧystaǧy qauıpsızdık arhitekturasyn özderıne tiımdı etıp qaita qūruǧa kömektesedı, al Avraam kelısımderı aimaqta İzrail men arab memleketterı arasyndaǧy ekonomikalyq-tehnologiialyq jaqyndasudy küşeittı. Būl kelısımder Qytaidyŋ Taiau Şyǧystaǧy yqpal küşın şekteuı mümkın, öitkenı AQŞ-qa jaqyn aimaqtyq blok küşeise, Beijıŋ üşın infraqūrylym, energiia jäne tehnologiia salalaryndaǧy bäseke küşeiedı.
Sonymen qatar, 2026 jylǧy İzrail–İran soǧysy aimaqtyq energiia tasymalyna, äsırese Hormuz būǧazyna, qatty soqqy berıp otyr; būl Qytai üşın airyqşa maŋyzdy, öitkenı Qytaidyŋ energetikalyq qauıpsızdıgı Taiau Şyǧyspen tyǧyz bailanysty. Taiau Şyǧystaǧy geosaiasi tūraqsyzdyq AQŞ üşın Qytaiǧa qarsy tıkelei emes, bıraq ūzaq merzımdı strategiialyq qysym qūralyna ainaluda, öitkenı būl baǧyttar Qytaidyŋ energetikalyq importy men ekonomikalyq tūraqtylyǧynyŋ şeşuşı tarmaqtarynyŋ bırı bolyp tabylady.
TAIаU ŞYǦYS – QYTAIǦA QARSY QYSYM QŪRALY
AQŞ pen İzrail üşın İrandy älsıretu Taiau Şyǧystaǧy qauıpsızdık arhitekturasyn özderıne tiımdı etıp qaita qūruǧa kömektesedı, al Avraam kelısımderı aimaqta İzrail men arab memleketterı arasyndaǧy ekonomikalyq-tehnologiialyq jaqyndasudy küşeittı. Būl kelısımder Qytaidyŋ Taiau Şyǧystaǧy yqpal küşın şekteuı mümkın, öitkenı AQŞ-qa jaqyn aimaqtyq blok küşeise, Beijıŋ üşın infraqūrylym, energiia jäne tehnologiia salalaryndaǧy bäseke küşeiedı. Sonymen qatar, 2026 jylǧy İzrail–İran soǧysy aimaqtyq energiia tasymalyna, äsırese Hormuz būǧazyna, qatty soqqy berıp otyr; būl Qytai üşın airyqşa maŋyzdy, öitkenı Qytaidyŋ energetikalyq qauıpsızdıgı Taiau Şyǧyspen tyǧyz bailanysty. Taiau Şyǧystaǧy geosaiasi tūraqsyzdyq AQŞ üşın Qytaiǧa qarsy tıkelei emes, bıraq ūzaq merzımdı strategiialyq qysym qūralyna ainaluda, öitkenı būl baǧyttar Qytaidyŋ energetikalyq importy men ekonomikalyq tūraqtylyǧynyŋ şeşuşı tarmaqtarynyŋ bırı bolyp tabylady.
Deitūrǧanmen, būl tek Qytaiǧa ǧana kerı äser tigızedı dep aita almaimyz, būl bırtūtastanyp bara jatqan älemdık saiasat pen älemdık ekonomikaǧa paida men ziian äkeluı äbden mümkın.
Qorytyndylai kele, AQŞ Qytaidy bır ǧana maidanda emes, bırneşe deŋgeide şekteuge tyrysady — teŋız keŋıstıgınde (Oŋtüstık Qytai teŋızı men Ündı-Tynyq mūhit aimaǧy), qūrlyq logistikasynda (Euraziialyq dälızder men Ortalyq Aziia), sondai-aq sauda jäne tehnologiia keŋıstıgınde. Sonymen qatar, Taiau Şyǧystaǧy tūraqsyzdyq pen Hormuz būǧazy jäne Malakka būǧazy siiaqty strategiialyq teŋız ötkelderınıŋ qauıpsızdıgı de būl teketıreste maŋyzdy faktorǧa ainalyp otyr, sebebı däl osy baǧyttar Qytaidyŋ energetikalyq qauıpsızdıgınıŋ negızgı tıregı bolyp tabylady. Būl geoekonomikalyq nemese geosaiasi qaqtyǧysta derjavalar jeke müddesı üşın dūşpanmen dosta bola alady, dosty satyp ta kete alady nemese üşınşı tarapty qūrbandyqqa şalyp jıberuı de mümkın. Osy tūrǧydan alǧanda, Ortalyq Aziia, onyŋ ışınde Qazaqstan, tek tranzittık aimaq emes, alyp derjavalardyŋ müddelerı toǧysqan strategiialyq keŋıstıkke ainalyp otyr. Qazaqstan üşın bolaşaqtaǧy basty mındet — geosaiasi qysymdar men syrtqy yqpaldar tepe-teŋdıgın saqtai otyryp, köpvektorly saiasat jürgızu arqyly öz ūlttyq müddesın qorǧap qana qoimai, qalyptasyp jatqan jaŋa älemdık tärtıpte derbes jäne yqpaldy oiynşy retınde ornyǧu bolyp tabylady.
Ertūran Jūmaqanūly
