جەزقازعاندا س. قوجامقۇلوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىندا «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ مۇشەلەرى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەستى.
دەلەگاتسيانى قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا باستاپ كەلدى. كەزدەسۋگە سونداي-اق دەپۋتاتتار مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى، قوعام قايراتكەرلەرى، زاڭگەرلەر، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماماندارى جانە ءوڭىر تۇرعىندارى قاتىستى.
جيىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا، سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋعا باعىتتالعان نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«جاڭا كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ، تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ سياقتى ماسەلەلەر دە ناقتى كورىنىس تاپقان. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن. جوبا اياسىندا ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ويتكەنى قازىرگى زاماندا ادام كاپيتالى – كەز كەلگەن ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ باستى فاكتورى. قۋاتتى مەملەكەتتىڭ تىرەگى – وزىق ويلى ۇلت، دامىعان مادەنيەت جانە جوعارى زياتكەرلىك الەۋەت»، – دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
سونىمەن قاتار ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ىرگەلى دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى نىعايتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسى ەرەكشە كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە ءاربىر ازاماتتىڭ ار-نامىسى، قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ دا تولىق قامتاماسىز ەتىلەتىنى ناقتى ايقىندالعان.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءسوز بوستاندىعىنا تولىق كەپىلدىك بەرەدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمالار ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋگە ەمەس، ءار ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن، جەكە ءومىرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ەڭ باستىسى – نەگىزگى قاعيدا وزگەرىسسىز قالادى. كونستيتۋتسيادا ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى جانە تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى. ءسوز بوستاندىعى ماسەلەسىنە تەك جۋرناليستيكانى دامىتۋ تۇرعىسىنان عانا قاراۋعا بولمايدى. قازىرگى اشىق قوعامدا اركىم ءوز ويىن ەركىن بىلدىرە الادى، بىراق بۇل قۇقىق كەڭ مۇمكىندىكتەرمەن قاتار بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ارينە، قوعامدا ءارتۇرلى پىكىردىڭ ايتىلۋى – قالىپتى قۇبىلىس. دەگەنمەن قانداي سىن ايتىلسا دا، تۇتاس ءبىر حالىقتى كەمسىتىپ نەمەسە ونىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرەتىن تۇجىرىمدار جاساۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. قازاق حالقى عاسىرلار بويى تالاي تاريحي سىننان ءوتىپ، ءوزىنىڭ ءتىلىن، مادەنيەتىن جانە ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالعان حالىق. ەڭ باستىسى پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي، تاۋەلسىزدىك – بارىنەن دە قىمبات قۇندىلىق. تاۋەلسىزدىك بىزگە كەزدەيسوق كەلگەن جوق، اتا-بابامىزدىڭ كۇرەسى مەن قانشاما بوزداقتارىمىزدىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كەلدى. سوندىقتان ونىڭ قادىرىن تومەندەتۋگە نەمەسە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەڭ ماڭىزدىسى – قوعامدى بولەتىن ەمەس، بىرىكتىرەتىن وي ايتۋ، ۇلت بولىپ اۋىزبىرلىگىمىزدى ساقتاپ، تاتۋلىق پەن ءوزارا سىيلاستىق ارقىلى ورتاق مۇددەمىزدى قورعاۋ»، – دەدى ايدا بالاەۆا.
ءسوز سوڭىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قوعامدا كەڭ تالقىلانۋى ەلدەگى ساياسي مادەنيەت پەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتا تۇسكەنىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر ادىلەتتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم قاعيداتتارىن نىعايتۋعا، بيلىك ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
«قازىرگى كەزدە جاڭا كونستيتۋتسيا تۋرالى قوعامدا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ اتا زاڭنىڭ ءاربىر بابىنا ءۇڭىلىپ، ونىڭ مازمۇنى مەن بولاشاقتاعى ىقپالىن تالقىلاۋى – قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وسكەنىن، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى. جاسىراتىنى جوق، كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى پرەزيدەنتتىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋ ارەكەتى دەپ باعالاپ جاتقاندار دا بار. الايدا بۇل پىكىردىڭ ەش نەگىزى جوق. جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەن. ماسەلەن، جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس پرەزيدەنت جەتى جىلدىق مەرزىمگە ءبىر رەت قانا سايلانادى، سونداي-اق ونىڭ جاقىن تۋىستارى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تاعايىندالا المايدى. شىن مانىندە، مەملەكەت باسشىسى سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلگە مۇقتاج ەمەس. كەرىسىنشە، بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى، كۇردەلى گەوساياسي كەزەڭدە بىزگە ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتى دامۋىنا كەپىل بولا الاتىن، مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن قاسىم-جومارت توقاەۆتاي پرەزيدەنت قاجەت»، – دەدى ايدا بالاەۆا.
كەزدەسۋدە جالپىۇلتتىق كواليتسيا وكىلدەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى امانجول ءالتاي، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، زاڭگەر سەرىك اقىلباي، عالىم، قوعام قايراتكەرى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ، سونداي-اق مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ابىلعازى قۇسايىنوۆ ءسوز سويلەدى. سپيكەرلەر ءوز باياندامالارىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا جاعداي جاسايتىنىن، سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ەلدىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرىنە قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ۇلىتاۋ وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى گۇلبانۋ سەيتجانوۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ، ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ جانە قوعامدىق ديالوگتىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول وڭىردەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى مەن انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى قاتىسىپ جاتقانىن جانە الداعى رەفەرەندۋمدى قولدايتىنىن ايتتى.
كەزدەسۋدە ءسوز العان قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قوعام تاراپىنان تەك قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تاريحي ساباقتاستىقتى، مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن، ەل بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ باسىمدىعىن ايقىندايتىن قۇندىلىقتار جۇيەسى رەتىندە قابىلدانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«مەن 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسىمەن سالىستىرىپ كوردىم. مەنىڭ ويىمشا، جاڭا ماتىندە تاريحي ساباقتاستىق، مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق سيپاتى، اۋماقتىق تۇتاستىق، ەل بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرى وتە ايقىن ءارى ناقتى كورىنىس تاپقان. اسىرەسە پرەامبۋلادا مادەنيەت، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعدارلارى رەتىندە جەكە اتاپ كورسەتىلگەنى ەرەكشە ماڭىزدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن رەفەرەندۋمدا قولداۋ – قازاقستاننىڭ العا باسۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن نىعايتۋعا قوساتىن ورتاق ۇلەسىمىز بولادى دەپ سانايمىن»، – دەدى جەزقازعاندىق تۇرعىن عازيز ەشتانايۇلى.
كەزدەسۋ سوڭىندا كواليتسيا وكىلدەرى تۇرعىنداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. سونداي-اق، قاتىسۋشىلار 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا سانالى تۇردە قاتىسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
