حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ باعىتىندا قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار كوپ. سءاتتى باستالعان مۇنداي جوبالاردىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ، سۋ اياعى قۇردىمعا كەتىپ جاتاتىن كەزدەرى از ەمەس. مەملەكەت ۇسىنعان جەڭىلدىكتەردى ءوز پايداسىنا جاراتىپ، سوڭى جەمقورلىققا ۇلاسىپ، شۋلى وقيعالارعا دا جول بەرىلىپ جاتادى. بيلىك پەن بۇقارا اراسىنداعى ساڭىلاۋعا كىم كىنالى؟ ساراپشىلار نە دەيدى؟
«الەۋمەتتىك قولداۋ» دەگەن ۇستانىممەن باستاۋ العان جوبالاردىڭ بارلىعى بىردەي كوزدەگەن ماقساتىنا جەتىپ جاتقان جوق. بۇل بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنان عانا ەمەس، كەي جاعدايدا قوعامنىڭ دايىن ەمەستىگىنەن دە تۋىندايتىن سياقتى. سوڭعى جىلدارى ەل ىشىندە ەرەكشە تالقىلانعان ەكى باعدارلاما «دەكرەتكە – ميلليونمەن» جانە «ديپلوممەن – اۋىلعا» – وسىنىڭ ايقىن مىسالى.
قازىرگى تاڭدا، ەلىمىزدە دەكرەتتىك تولەمدەرگە قاتىستى 113 ادامعا قارسى 16 قىلمىستىق ءىستەرگەلىپ جاتىر. ولاردىڭ ارەكەتىنەن مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زيان كولەمى 158,4 ميلليون تەڭگە دەپ باعالانعان. ال شامامەن 1,5 مىڭ ايەل ءوز ەركىمەن تابىسىن قولدان كوبەيتكەنىن مويىنداعان.
مەملەكەتتىڭ جوسپارى كىمنءىڭ مۇمكىندىگى؟
ءساتتى باستالىپ، ءساتسىز اياقتالىپ جاتقان جوبالار قازىرگى قوعامنىڭ ءالسىز تۇسىن كورسەتىپ بەرگەندەي. بۇل جايلى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جۇباەۆ بىلاي دەپ پىكىر ءبىلدىردى:
«بۇل ماسەلەنىڭ تامىرى تەرەڭ. حالىق پەن بيلىك ەكى ءتۇرلى الەمدە ءومىر سۇرەدى دەسە دە بولادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا، جالپى بيلىكتە بولىپ جاتقان جەمقورلىق جايلى بارلىعى بىلەدى. حالىق تا كۋا. ولار ميللياردتاعان سۋممانى جىمقىرىپ ونەگە بەرىپ وتىرعاندا، حالىقتىڭ العان بەس-ون تيىنىنا ەشكىم رەنجي المايدى»،- دەيءدى ول.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت ءۇشىن بۇل – تەك جوسپاردىڭ ورىندالۋى. ال قوعام ءۇشىن –شىنايى ءومىر، كرەديت، كۇنكورىس. كوپ جاعدايدا قاعازدا قابىلدانعان شەشىم مەن اۋىلداعى شىنايى جاعدايدىڭ اراسى الشاق بولىپ جاتادى. ءبىرى جوبانى جوسپار رەتىندە قابىلداسا, ەكىنشىسى سوڭعى مۇمكىندىك رەتىندە كورەدى. بۇل ساڭىلاۋ جىلدان-جىلعا ۇلعايۋدا. ال ول كەز كەلگەن جاقسى باستامانىڭ تۇپكى ناتيجەسىن السىرەتەدى.
بولجانباعان سالدار
كوپتەگەن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ تاعى ءبىر ورتاق كەمشىلىگى – جۇيەنىڭ الدىن الا دايىن بولماۋى. كوبىنە جوبا ىسكە قوسىلعان سوڭ بارىپ,ونىڭ كەم تۇستارى شىعىپ جاتادى. ال ونىڭ سالدارى ەكى تاراپقا دا اسەر ەتەدى.
وسىنداي جاعدايدىڭ ءبىرى، «دەكرەتكە – ميلليونمەن» جوباسىنا قاتىسقان ا ەسىمدى (اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى سۇرادى) حانىمنىڭ باسىنان وتكەن. ول جالعان دەرەكتەرمەن الەۋمەتتىك كومەكتى ەسەلەپ الام دەپ ءوزى دە الاياقتاردىڭ قۇربانىنا اينالعان.
«جۇكتى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ، وسى باعدارلاما جايلى ەستىپ، قاتىسىپ كورۋدى ويلادىم. الەۋمەتتىك جەلىدە جالاقى كولەمىن جالعان يپ-مەن كوبەيتەتىن بۋحگالتەرمەن كەلىسىپ 700 مىڭ تەڭگە تولەدىم. قازىر بالام 1 جاس 7 ايعا تولدى. ميلليونداعان دەكرەتتىك تولەمدى ەمەس، ءتىپتى، ءوز اقشامدى ءالى الا الامادىم»، - دەيدى ول.
ال وسىعان دەيىن، «ديپلوممەن – اۋىلعا» جوباسى جايلى دا بىرنەشە زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن بولاتىن. بۇل جوبا 2009 جىلى ىسكە قوسىلىپ، اۋىلدىق جەردە ەڭبەك ەتۋگە نيەت بىلدىرگەن ماماندارعا جەڭىلدىكپەن كرەديتتەر مەن وتەۋسىز جاردەماقىلار ۇسىنىلدى.پروكۋرورلاردىڭ ايتۋى بويىنشا، بۇل ىستە دە الاياقتىقپەن ۇستالعاندار جەتەرلىك ەكەن.
«ماسەلەن، 2021جىلى ك. ەسىمدى ازامات جالعان ديپلوم بويىنشا اتباسار اۋدانىنىڭ وقۋ ورنىندا بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان. ال 2022 جىلى مۇلىكتىك يگىلىكتەر الۋ ماقساتىندا سول جالعان ديپلومدى پايدالانىپ، باعدارلاماعا قاتىسقان. وسىلايشا، جەڭىلدىكپەن 4,9 ملن تەڭگە الدى. ءبىر جىلدا تۋرا سونداي سحەمامەن 12 "مامان" اقشا الىپ ۇلگەردى. زالالدىن جالپى سومماسى 30 ملن تەڭگەدەن استى»، - دەيدى.
الەۋمەتتىك قولداۋ باعدارلامالارى قوعام ءۇشىن قاشان دا وزەكتى. الايدا، قازىرگى ونداعى ولقىلىقتار مەن الاياقتىق ارەكەتتەر جالپى تۇسىنىكتىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوقتىرۋدا. وكىنىشكە قاراي بۇل ەكى باعدارلاما عانا ەمەس، مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان باسقا دا باستامالاردىڭ سوڭى وسىلاي پايداكۇنەمدىك قۇربانى بولىپ كەتىپجاتىر. ماسەلەن، زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتى شىعارىپ الۋ ءۇشىن قوعام تاعى دا ءتۇرلى ايلا-شارعىلارعا بارىپ، سوڭىندا مەملەكەت امالسىزدان قاتاڭداتۋ شارالارىن ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولعانى جاسىرىن ەمەس.
جانسايا نۇرىمحانوۆا
