Halyqty äleumettık qoldau baǧytynda qolǧa alynǧan memlekettık baǧdarlamalar köp. Sättı bastalǧan mūndai jobalardyŋ soŋy siyrqūiymşaqtanyp, su aiaǧy qūrdymǧa ketıp jatatyn kezderı az emes. Memleket ūsynǧan jeŋıldıkterdı öz paidasyna jaratyp, soŋy jemqorlyqqa ūlasyp, şuly oqiǧalarǧa da jol berılıp jatady. Bilık pen būqara arasyndaǧy saŋylauǧa kım kınälı? Sarapşylar ne deidı?
«Äleumettık qoldau» degen ūstanymmen bastau alǧan jobalardyŋ barlyǧy bırdei közdegen maqsatyna jetıp jatqan joq. Būl bölıngen qarjynyŋ tiımsız jūmsaluynan ǧana emes, kei jaǧdaida qoǧamnyŋ daiyn emestıgınen de tuyndaityn siiaqty. Soŋǧy jyldary el ışınde erekşe talqylanǧan ekı baǧdarlama «Dekretke – millionmen» jäne «Diplommen – auylǧa» – osynyŋ aiqyn mysaly.
Qazırgı taŋda, elımızde dekrettık tölemderge qatysty 113 adamǧa qarsy 16 qylmystyq ıstergelıp jatyr. Olardyŋ äreketınen memleketke keltırılgen ziian kölemı 158,4 million teŋge dep baǧalanǧan. Al şamamen 1,5 myŋ äiel öz erkımen tabysyn qoldan köbeitkenın moiyndaǧan.
MEMLEKETTIŊ JOSPARY KIMNIŊ MÜMKINDIGI?
Sättı bastalyp, sätsız aiaqtalyp jatqan jobalar qazırgı qoǧamnyŋ älsız tūsyn körsetıp bergendei. Būl jaily ekonomika ǧylymdarynyŋ kandidaty Saparbai Jūbaev bylai dep pıkır bıldırdı:
«Būl mäselenıŋ tamyry tereŋ. Halyq pen bilık ekı türlı älemde ömır süredı dese de bolady. Qūqyq qorǧau organdarynda, jalpy bilıkte bolyp jatqan jemqorlyq jaily barlyǧy bıledı. Halyq ta kuä. Olar milliardtaǧan summany jymqyryp önege berıp otyrǧanda, halyqtyŋ alǧan bes-on tiynyna eşkım renji almaidy»,- deidı ol.
Ekonomistıŋ aituynşa, memleket üşın būl – tek jospardyŋ oryndaluy. Al qoǧam üşın –şynaiy ömır, kredit, künkörıs. Köp jaǧdaida qaǧazda qabyldanǧan şeşım men auyldaǧy şynaiy jaǧdaidyŋ arasy alşaq bolyp jatady. Bırı jobany jospar retınde qabyldasa, ekınşısı soŋǧy mümkındık retınde köredı. Būl saŋylau jyldan-jylǧa ūlǧaiuda. Al ol kez kelgen jaqsy bastamanyŋ tüpkı nätijesın älsıretedı.
BOLJANBAǦAN SALDAR
Köptegen äleumettık baǧdarlamalardyŋ taǧy bır ortaq kemşılıgı – jüienıŋ aldyn ala daiyn bolmauy. Köbıne joba ıske qosylǧan soŋ baryp,onyŋ kem tūstary şyǧyp jatady. Al onyŋ saldary ekı tarapqa da äser etedı.
Osyndai jaǧdaidyŋ bırı, «Dekretke – millionmen» jobasyna qatysqan A esımdı (aty-jönın jariialamaudy sūrady) hanymnyŋ basynan ötken. Ol jalǧan derektermen äleumettık kömektı eselep alam dep özı de alaiaqtardyŋ qūrbanyna ainalǧan.
«Jüktı ekenımdı bılgen soŋ, osy baǧdarlama jaily estıp, qatysyp körudı oiladym. Äleumettık jelıde jalaqy kölemın jalǧan İP-men köbeitetın buhgaltermen kelısıp 700 myŋ teŋge töledım. Qazır balam 1 jas 7 aiǧa toldy. Milliondaǧan dekrettık tölemdı emes, tıptı, öz aqşamdy älı ala alamadym», - deidı ol.
Al osyǧan deiın, «Diplommen – auylǧa» jobasy jaily da bırneşe zaŋ būzuşylyq tırkelgen bolatyn. Būl joba 2009 jyly ıske qosylyp, auyldyq jerde eŋbek etuge niet bıldırgen mamandarǧa jeŋıldıkpen kreditter men öteusız järdemaqylar ūsynyldy.Prokurorlardyŋ aituy boiynşa, būl ıste de alaiaqtyqpen ūstalǧandar jeterlık eken.
«Mäselen, 2021jyly K. esımdı azamat jalǧan diplom boiynşa Atbasar audanynyŋ oqu ornynda biologiia pänınıŋ mūǧalımı bolyp jūmysqa ornalasqan. Al 2022 jyly mülıktık igılıkter alu maqsatynda sol jalǧan diplomdy paidalanyp, baǧdarlamaǧa qatysqan. Osylaişa, jeŋıldıkpen 4,9 mln teŋge aldy. Bır jylda tura sondai shemamen 12 "maman" aqşa alyp ülgerdı. Zalaldyn jalpy sommasy 30 mln teŋgeden asty», - deidı.
Äleumettık qoldau baǧdarlamalary qoǧam üşın qaşan da özektı. Alaida, qazırgı ondaǧy olqylyqtar men alaiaqtyq äreketter jalpy tüsınıktıŋ būzyluyna äkep soqtyruda. Ökınışke qarai būl ekı baǧdarlama ǧana emes, memleket tarapynan qolǧa alynǧan basqa da bastamalardyŋ soŋy osylai paidakünemdık qūrbany bolyp ketıpjatyr. Mäselen, zeinetaqy qoryndaǧy qarajatty şyǧaryp alu üşın qoǧam taǧy da türlı aila-şarǧylarǧa baryp, soŋynda memleket amalsyzdan qataŋdatu şaralaryn engızuge mäjbür bolǧany jasyryn emes.
Jansaia Nūrymhanova
