قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسياعا قاتىستى رەفەرەندۋم جاريالانۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن اۋقىمدى قايتا قۇرۋ كەزەڭىنە وتكىزدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل قۇجات تەك تەحنيكالىق تۇزەتۋلەردىڭ جيىنتىعى ەمەس، مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا پاراديگماسىن ايقىندايتىن نەگىز ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ ۇلتتىق قۇرامنان جاساقتالۋى، ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا جۇكتەۋ تۋرالى مالىمدەمەلەر، ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى قاتاڭ تالاپتار — مۇنىڭ ءبارى بيلىك جۇيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىك پەن تيىمدىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياسي سيگنالدار. ساياساتتانۋشى جانەركە قايراتقىزى پرەزيدەنتتىڭ رەفورمالار جونىندەگى قادامدارىنىڭ تۇپكى ماقساتى مەن قازىرگى حالىقارالىق تەندەنتسيالارمەن ۇيلەسىمىن تالداپ بەرەدى.
- مەملەكەت باسشىسى جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇعان دەيىن ءوز باياندامالارىندا ول ەلگە جاڭا كونستيتۋتسيا نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن جانە بيلىك جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر بەكىتىلۋى ءتيىس ەكەنىن تۇسىندىرگەن ەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى تۇپكى ماقساتى قانداي جانە ول بۇل قۇجات ارقىلى ەڭ الدىمەن نەنى ايقىنداپ العىسى كەلەدى؟
- ءيا، مەملەكەت باسشىسى جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىم ءبىر كۇندە قابىلدانعان جوق. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا پارلامەنتتىك رەفورمالار تۋرالى باستاما كوتەرىلگەننەن بەرى قوعامدا كەڭ تالقىلاۋ ءجۇردى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل وزگەرىستەردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە جاڭارتۋ قاجەت ەكەنى ايقىندالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ جانە ونى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنۋ كەزەڭى باستالدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭا دامۋ كەزەڭىنە بەيىمدەۋ جانە وسى وزگەرىستەردى قۇقىقتىق تۇرعىدا بەرىك بەكىتۋ. پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قاجەتتىلىگىنىڭ استارىندا ينستيتۋتسيونالدىق، ساياسي، فيلوسوفيالىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان توعىسقان سەبەپتەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ينستيتۋتسيونالدىق جانە ساياسي قىرىنان العاندا، ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى جاڭا ەۆوليۋتسيالىق دامۋ كەزەڭىنە ءوتتى. سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ مودەلىنەن بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى جانە ءتيىمدى جۇيەگە كوشۋ ۋاقىت تالابى ەكەنى; جانە بۇل «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلىپ كەلەدى. الايدا مۇنداي مودەلدىڭ تولىققاندى ىسكە اسۋى ءۇشىن ونىڭ نورمالارى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ناقتى ءارى ايقىن بەكىتىلۋى قاجەت. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىلىكتەردى قايتا قاراپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
سونىمەن قاتار، جاڭا كونستيتۋتسيا زاڭدىق جۇيەنى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋعا، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە جانە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ءبىز سوڭعى جىلدارى «زاڭ مەن ءتارتىپ» پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋدامىز بۇل پاراديگما اياسىندا كونستيتۋتسيا تەك دەكلاراتسيالىق قۇجات ەمەس، قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدا ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن فۋندامەنتالدى نەگىز.
فيلوسوفيالىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان العاندا، جاڭا كونستيتۋتسيا زامان تالابىنا ساي مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتىق باعدارىن ايقىنداۋعا ءتيىس. وسى ورايدا ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيانى ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە بەكىتۋ – قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەكونوميكادان تەحنولوگيالىق دامۋ مودەلىنە كوشۋ باعىتىن كورسەتەدى. سونداي-اق ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك پەن تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىن ناقتىلاۋ ەرەكشە مانگە يە. قورشاعان ورتانى قورعاۋ، جاسىل ەكونوميكا، تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ بۇرىنعىداي تەك سالالىق ساياسات ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ۇرپاقارالىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە تانىلۋدا.
- توقاەۆ كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىنسىز قۇرىلعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ەندى رەفەرەندۋم تاعايىندالعان جاعدايدا، ساياسي لوگيكا جانە رەفورمالاردىڭ حالىقارالىق قابىلدانۋى تۇرعىسىنان بۇل اكتسەنتتى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟
- توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىنسىز قۇرىلعانىن ارنايى اتاپ وتۋىندە وزىندىك ماڭىزدى ىشكى جانە سىرتقى اۋديتورياعا باعىتتالعان ساياسي سيگنال بار.
بىرىنشىدەن، بۇل رەفورمانىڭ ۇلتتىق سيپاتقا يە ەكەنىن جانە ەگەمەندىك قاعيداتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن ايقىندايتىن ەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە باس قۇجاتى، سوندىقتان ونىڭ مازمۇنىنا سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپال ەتپەۋى ءتيىس. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ لوگيكاسى ەلدىڭ ىشكى ساياسي ەۆوليۋتسياسى مەن قوعامدىق سۇرانىسى نەگىزىندە قالىپتاسۋدا دەگەن پوزيتسيا كورىنەدى.
رەفورمالار «سىرتتان تاڭىلعان» ەمەس، ۇلتتىق ينستيتۋتتار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالدى دەگەن مەسسەدج رەفورمالاردىڭ لەگيتيمدىلىگى مەن قوعامدىق سەنىمدى ارتتىرۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. مۇنداي اكتسەنت قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز رەفورمالىق سۋبەكت ەكەنىن ەسكە سالىپ، ساياسي جاڭعىرۋدى ەگەمەن ەلدىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە ساي جۇرگىزىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
- مەملەكەت باسشىسى دەگلوباليزاتسيا مەن جاھاندىق داعدارىستار جاعدايىندا ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ساياساتتى قايتا جۇكتەۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. بۇل قادام ساياسي كەزەڭدە بۇل باستامالار وزگە ورتا جانە دامۋشى ەكونوميكالاردىڭ قازىرگى باعىتىمەن قانشالىقتى ۇندەسەدى؟
- پرەزيدەنتتىڭ دەگلوباليزاتسيا مەن الەمدىك داعدارىستار جاعدايىندا ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ساياساتتى قايتا جۇكتەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇستانىمى قازىرگى حالىقارالىق ۇردىستەرمەن تولىق سايكەس كەلەدى. سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلە جاھاندىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تالقىلانىپ كەلەدى.
جاھاندانۋ كەزەڭىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا، قارجى جانە وندىرىستىك بايلانىستار تەرەڭ ءوزارا تاۋەلدىلىككە نەگىزدەلدى. الايدا گەوساياسي قاقتىعىستار، سانكتسيالىق ساياسات جانە جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ ءۇزىلۋى بۇل مودەلدىڭ وسال تۇستارىن ايقىن كورسەتتى. ايماقتىق بلوكتارعا ءبولىنۋ، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ السىرەۋى جانە قارجىلىق جۇيەلەردىڭ ساياسيلانۋى جاڭا شىنايىلىققا اينالدى.
وسىنداي جاعدايدا دامىعان جانە دامۋشى ەكونوميكالار ءوز ساياساتتارىن قايتا قاراپ، قارجى جۇيەسىن نىعايتۋعا، سىرتقى ساۋدا باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا، ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا جانە ستراتەگيالىق سالالارداعى تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا باسىمدىق بەرۋدە. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل ەگەمەندىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەسى. قارجى جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگى، ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تەڭگەرىمدى قۇرىلىمى جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ قابىلەتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالىپ وتىر.
سوندىقتان ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ساياساتتى «قايتا جۇكتەۋ» – تەك تاكتيكالىق قادام ەمەس، جاھاندىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋدىڭ ستراتەگيالىق قاجەتتىلىگى. بۇل بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر.
- پرەزيدەنت ءجىو ءوسىمىن حالىقتىڭ ناقتى تابىسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ مىندەتىن قويعان بولاتىن. ەندى بۇل ۇستانىم ونىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارىن قالاي ايقىندايدى دەپ ويلايسىز؟
پرەزيدەنتتىڭ ءجىو ءوسىمىن حالىقتىڭ ناقتى تابىسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويۋى - ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىمدىعى تەك ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردە ەمەس، ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىندا ەكەنىن ۇكىمەتكە بەرىلگەن ناقتى تاپسىرما دەسەك بولادى. ەكونوميكا ءوسىپ وتىرعانىمەن، ونىڭ ناتيجەسى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى مەن تابىسىندا ايقىن كورىنىس تابا بەرمەيدى. بۇل ۇزاق جىلدار قوردالانىپ، شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىمى ەكونوميكالىق ساياساتتا ينكليۋزيۆتى وسىمگە، ياعني حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساياساتقا باسىمدىق بەرىلەتىنىن كورسەتەدى. الايدا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جالاقىنى اكىمشىلىك جولمەن كوتەرۋمەن شەشىلمەيدى. مۇندا ۇتاس ەكونوميكا مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ ەكوجۇيەسىمەن، سونىڭ ىشىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىمەن، ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋمەن جانە ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق جاڭارتۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ، كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار سالالاردى دامىتۋ سياقتى كوپسالالى كۇردەلى وزگەرىتەر قاجەت. ياعني، ۇكىمەتتەن قىسقا مەرزىمدى تاكتيكالىق شارالارمەن قاتار، ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپار دا تالاپ ەتىلەدى.
- توقاەۆ ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى قاتاڭ مالىمدەمەلەر جاساعان ەدى. مۇنداي سيگنال شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
پرەزيدەنتتىڭ ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتۋى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ماڭىزدى سيگنال دەپ ويلايمىن. سوڭعى جىلدارى قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن تۇراقتى جانە ءتيىمدى ارىپتەستىك ورناتتى. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە بەدەلى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەلسەندى ديپلوماتياسى دا وڭ ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ 75 ملرد دوللاردان اسۋى وسى ساياساتتىڭ ناتيجەسى.
الايدا كەلىسىمگە قول قويۋ پروتسەستىڭ تەك جارتىسى. ارى قاراي جوبالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋ، ينفراقۇرىلىمدىق، اكىمشىلىك جانە رەتتەۋشى كەدەرگىلەردى جويۋ، ينۆەستيتسيانى ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە مەن جۇمىس ورىندارىنا اينالدىرۋ قاجەت. ەگەر وسى تۇرعىدان ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوز مىندەتتەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداماسا، بۇل ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە كەرى اسەر ەتەدى. سەنىم السىرەسە، ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق بەدەلى دە تومەندەيدى.
پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەنى اشىق كوتەرۋى وتە ماڭىزدى. بىرىنشىدەن، بۇل جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قويىلعان ناقتى تالاپ پەن سىن. ەكىنشىدەن، بۇل مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تاعدىرىنا جوعارى دەڭگەيدە باقىلاۋ جاسايدى جانە كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋى پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي نازارىندا دەگەن ينۆەستورلارعا بەرىلگەن ماڭىزدى سيگنال دەۋگە بولادى.
- مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتەگى سوزىندە قاتاڭ تۇجىرىمدار كوپ بولدى:ىقپال ەتۋ شارالارى تۋرالى ەسكەرتۋلەر، ۆەدومتۆولاردى سىناۋ، قۇزىرەتتەردى جاريا باعالاۋ. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇل قانداي ساياسي سيگنالداردى بىلدىرەدى؟
- جالپى، مەن پرەزيدەنتتى زياتكەر ءارى ديپلومات باسشى رەتىندە قابىلدايمىن جانە ونىڭ سىرتقى ساياساتپەن قاتار ىشكى كۇن ءتارتىبىن دە وتە جاقسى بىلەتىنى بايقالادى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ ۇكىمەت وتىرىسىنداعى قاتاڭ ريتوريكاسى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە «مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان ەشنارسە تىس قالمايدى» دەگەن ەسكەرتۋ سياقتى.
بىرىنشىدەن، اتقارۋشى بيلىكتەن ناقتى ناتيجە تالاپ ەتىلەدى، بۇل ءاردايى ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە. ياعني تاپسىرمالار مەن رەفورمالار قاعاز جۇزىندە قالماۋى ءتيىس، ءار ۆەدومستۆو ءوز قۇزىرەتى اياسىندا ناقتى جاۋاپكەرشىلىك الۋى كەرەك. قازىرگى تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىندە كورسەتكىشتەردى «اسەمدەپ» كورسەتۋ نەمەسە پروبلەمانى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس، دەرەكتەر، قوعامدىق باقىلاۋ، اشىق اقپارات ماسەلەنى اشىق كورسەتەدى. سايكەسىنشە، فورماليزم مەن كوزبوياۋشىلىق كەزەڭى اياقتالدى دەۋگە بولادى. سوندىقتان اتقارۋشى بيلىكتەن ماسەلەنى جاسىرۋ ەمەس، اشىق مويىنداپ، شەشىمىن تابۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تالاپ ەتىلەدى.
قورىتا ايتقاندا، بۇل ريتوريكا پرەزيدەنتتىڭ باسقارۋ ستيلىندە ەسەپ، ءتارتىپ، ناتيجەلىلىك قاعيداتتارىنا باسىمدىق بەرەتىنىن، جانە ۇكىمەتتەن ەندى تەك ەسەپ ەمەس، ناقتى وزگەرىس كۇتىلەتىنىن كورسەتەدى.
- پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ءۇش اي ىشىندە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ جاڭا مودەلىن بەكىتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. رەفەرەندۋمنان كەيىن بۇل باستامانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىنە ىقپالى قانداي بولۋى مۇمكىن؟
- قازىرگى تاڭدا اەا، سونىڭ ىشىندە «الاتاۋ Smart City» سياقتى جوبالارعا ، ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋى تۇرعىسىنان ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. مۇنداي ايماقتار جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، تسيفرلىق شەشىمدەردى سىناقتان وتكىزۋ جانە جوعارى قوسىلعان قۇندى وندىرىستەردى قالىپتاستىرۋ الاڭى بولۋى ءتيىس. باستاپقى يدەياسى بويىنشا، بۇل جەردە جۇزەگە اسقان تابىستى تاجىريبەلەر كەيىن رەسپۋبليكا كولەمىندە ماسشتابتالۋى قاجەت.
الايدا بۇگىنگى كۇنى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ءجىو-دەگى ۇلەسى مەن جالپى ەكونوميكالىق قايتارىمى سەنىمدى اقتاعان جوق. بۇل وسى ايماقتاردى باسقارۋداعى بۇرىنعى مودەلدىڭ تيىمدىلىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن كورسەتەدى. دەمەك، ماسەلە جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋمەن شەشىملمەيدى، باسقارۋ ساپاسىندا، ينفراقۇرىلىمدا، جوبالاردى ىرىكتەۋ مەن سۇيەمەلدەۋدە، سونداي-اق ناقتى وندىرىستىك كووپەراتسيا قالىپتاستىرۋدا جاڭا باسقارۋ مودەلى قاجەت. مەملەكەت ءتيىمسىز مەحانيزمدەردى مويىنداپ، ولاردى قايتا قاراپ، ناتيجەلى فورماتقا كوشىرۋگە كەرەك دەگەن تالاپ قويىلىپ وتىر.
بۇل تالاپ تا پرەزيدەنت مەملەكەت قارجىلاندىرعان جانە مەملەكەت باقىلاۋىنداعى ءاربىر جوبادان ناقتى ناتيجە كۇتەتىنىن راستايدى.
