Qazaqstanda jaŋa Konstitusiiaǧa qatysty referendum jariialanuy eldıŋ saiasi jüiesın auqymdy qaita qūru kezeŋıne ötkızdı.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev būl qūjat tek tehnikalyq tüzetulerdıŋ jiyntyǧy emes, memlekettı damytudyŋ jaŋa paradigmasyn aiqyndaityn negız ekenın bırneşe ret atap öttı. Konstitusiialyq komissiianyŋ ūlttyq qūramnan jasaqtaluy, ekonomikalyq saiasatty qaita jükteu turaly mälımdemeler, investisiialyq kelısımderdıŋ oryndaluyna qatysty qataŋ talaptar — mūnyŋ bärı bilık jüiesındegı jauapkerşılık pen tiımdılıktı küşeituge baǧyttalǧan saiasi signaldar. Saiasattanuşy Janerke Qairatqyzy Prezidenttıŋ reformalar jönındegı qadamdarynyŋ tüpkı maqsaty men qazırgı halyqaralyq tendensiialarmen üilesımın taldap beredı.
- Memleket basşysy jaŋa Konstitusiia boiynşa referendum ötkızu turaly Jarlyqqa qol qoidy. Būǧan deiın öz baiandamalarynda ol elge jaŋa Konstitusiia ne üşın qajet ekenın jäne bilık jüiesınde qandai özgerıster bekıtıluı tiıs ekenın tüsındırgen edı. Sızdıŋ oiyŋyzşa, Prezidenttıŋ konstitusiialyq reformaǧa qatysty tüpkı maqsaty qandai jäne ol būl qūjat arqyly eŋ aldymen nenı aiqyndap alǧysy keledı?
- İä, Memleket basşysy jaŋa Konstitusiia boiynşa referendum ötkızu turaly Jarlyqqa qol qoidy. Būl şeşım bır künde qabyldanǧan joq. Prezidenttıŋ byltyrǧy Joldauynda parlamenttık reformalar turaly bastama köterılgennen berı qoǧamda keŋ talqylau jürdı. Uaqyt öte kele būl özgerısterdı tolyqqandy ıske asyru üşın konstitusiialyq deŋgeide jaŋartu qajet ekenı aiqyndaldy. Sonyŋ nätijesınde jaŋa Konstitusiia jobasyn äzırleu jäne ony bükılhalyqtyq talqylauǧa ūsynu kezeŋı bastaldy. Konstitusiialyq reformanyŋ tüpkı maqsaty eldıŋ saiasi jüiesın jaŋa damu kezeŋıne beiımdeu jäne osy özgerısterdı qūqyqtyq tūrǧyda berık bekıtu. Prezident jaŋa Konstitusiiany qabyldau qajettılıgınıŋ astarynda institusionaldyq, saiasi, filosofiialyq jäne ideologiialyq tūrǧydan toǧysqan sebepter bar ekenın atap öttı. İnstitusionaldyq jäne saiasi qyrynan alǧanda, eldıŋ saiasi jüiesı jaŋa evoliusiialyq damu kezeŋıne öttı. Superprezidenttık basqaru modelınen bilık tarmaqtary arasyndaǧy teŋgerımdı jäne tiımdı jüiege köşu uaqyt talaby ekenı; jäne būl «Küştı Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretın Ükımet» qaǧidaty arqyly jüzege asuy tiıs ekenı aitylyp keledı. Alaida mūndai modeldıŋ tolyqqandy ıske asuy üşın onyŋ normalary Konstitusiia deŋgeiınde naqty ärı aiqyn bekıtıluı qajet. Sondyqtan konstitusiialyq reforma bilık tarmaqtary arasyndaǧy ökılettılıkterdı qaita qarap, memlekettık instituttardyŋ tiımdılıgı men jauapkerşılıgın arttyrudy közdeidı.
Sonymen qatar, jaŋa Konstitusiia zaŋdyq jüienı zaman talabyna sai jaŋǧyrtuǧa, azamattardyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧaudy küşeituge jäne qoǧamdyq tūraqtylyqty qamtamasyz etuge baǧyttaluy tiıs. Bız soŋǧy jyldary «Zaŋ men Tärtıp» paradigmasyn qalyptastyrudamyz Būl paradigma aiasynda Konstitusiia tek deklarasiialyq qūjat emes, qazırgı kürdelı geosaiasi jäne äleumettık-ekonomikalyq jaǧdaida eldıŋ bolaşaǧyn aiqyndaityn fundamentaldy negız.
Filosofiialyq jäne ideologiialyq tūrǧydan alǧanda, jaŋa Konstitusiia zaman talabyna sai memlekettıŋ qūndylyqtyq baǧdaryn aiqyndauǧa tiıs. Osy oraida bılım, ǧylym jäne innovasiiany strategiialyq basymdyq retınde bekıtu – Qazaqstannyŋ şikızattyq ekonomikadan tehnologiialyq damu modelıne köşu baǧytyn körsetedı. Sondai-aq ekologiialyq jauapkerşılık pen tūraqty damu qaǧidattaryn naqtylau erekşe mänge ie. Qorşaǧan ortany qorǧau, jasyl ekonomika, tabiǧi resurstardy ūtymdy paidalanu būrynǧydai tek salalyq saiasat emes, ūlttyq qauıpsızdık pen ūrpaqaralyq jauapkerşılıktıŋ ajyramas bölıgı retınde tanyluda.
- Toqaev Konstitusiialyq komissiianyŋ şeteldık sarapşylardyŋ qatysuynsyz qūrylǧanyn atap ötken bolatyn. Endı referendum taǧaiyndalǧan jaǧdaida, saiasi logika jäne reformalardyŋ halyqaralyq qabyldanuy tūrǧysynan būl aksenttı qalai tüsındıruge bolady?
- Toqaevtyŋ Konstitusiialyq komissiia şeteldık sarapşylardyŋ qatysuynsyz qūrylǧanyn arnaiy atap ötuınde özındık maŋyzdy ışkı jäne syrtqy auditoriiaǧa baǧyttalǧan saiasi signal bar.
Bırınşıden, būl reformanyŋ ūlttyq sipatqa ie ekenın jäne egemendık qaǧidatyn küşeituge baǧyttalǧanyna erekşe nazar audarady. Konstitusiia memlekettıŋ negızın aiqyndaityn eldıŋ eŋ maŋyzdy jäne bas qūjaty, sondyqtan onyŋ mazmūnyna syrtqy küşterdıŋ yqpal etpeuı tiıs. Konstitusiialyq reformanyŋ logikasy eldıŋ ışkı saiasi evoliusiiasy men qoǧamdyq sūranysy negızınde qalyptasuda degen pozisiia körınedı.
Reformalar «syrttan taŋylǧan» emes, ūlttyq instituttar men sarapşylardyŋ qatysuymen jasaldy degen messedj reformalardyŋ legitimdılıgı men qoǧamdyq senımdı arttyru tūrǧysynan öte maŋyzdy. Mūndai aksent Qazaqstannyŋ täuelsız reformalyq subekt ekenın eske salyp, saiasi jaŋǧyrudy egemen eldıŋ özınıŋ strategiialyq müddesıne sai jürgızıp otyrǧanyn bıldıredı.
- Memleket basşysy deglobalizasiia men jahandyq daǧdarystar jaǧdaiynda ekonomikalyq jäne qarjylyq saiasatty qaita jükteu qajettıgın aitqan edı. Būl qadam saiasi kezeŋde būl bastamalar özge orta jäne damuşy ekonomikalardyŋ qazırgı baǧytymen qanşalyqty ündesedı?
- Prezidenttıŋ deglobalizasiia men älemdık daǧdarystar jaǧdaiynda ekonomikalyq jäne qarjylyq saiasatty qaita jükteu qajettıgı turaly ūstanymy qazırgı halyqaralyq ürdıstermen tolyq säikes keledı. Soŋǧy jyldary būl mäsele jahandyq deŋgeide keŋınen talqylanyp keledı.
Jahandanu kezeŋınde memleketter arasyndaǧy sauda, qarjy jäne öndırıstık bailanystar tereŋ özara täueldılıkke negızdeldı. Alaida geosaiasi qaqtyǧystar, sanksiialyq saiasat jäne jetkızu tızbekterınıŋ üzıluı būl modeldıŋ osal tūstaryn aiqyn körsettı. Aimaqtyq bloktarǧa bölınu, ekonomikalyq bailanystardyŋ älsıreuı jäne qarjylyq jüielerdıŋ saiasilanuy jaŋa şynaiylyqqa ainaldy.
Osyndai jaǧdaida damyǧan jäne damuşy ekonomikalar öz saiasattaryn qaita qarap, qarjy jüiesın nyǧaituǧa, syrtqy sauda baǧyttaryn ärtaraptandyruǧa, ışkı öndırıstı damytuǧa jäne strategiialyq salalardaǧy täueldılıktı azaituǧa basymdyq berude. Qazaqstan üşın de būl egemendık pen tūraqtylyq mäselesı. Qarjy jüiesınıŋ berıktıgı, ekonomikalyq bailanystardyŋ teŋgerımdı qūrylymy jäne täuekelderdı basqaru qabıletı ūlttyq qauıpsızdıktıŋ qūramdas bölıgıne ainalyp otyr.
Sondyqtan ekonomikalyq jäne qarjylyq saiasatty «qaita jükteu» – tek taktikalyq qadam emes, jahandyq özgerısterge beiımdeludıŋ strategiialyq qajettılıgı. Būl bügıngı taŋda älemdegı köptegen memleketterdıŋ kün tärtıbındegı özektı mäsele bolyp otyr.
- Prezident JIÖ ösımın halyqtyŋ naqty tabysymen tıkelei bailanystyru mındetın qoiǧan bolatyn. Endı būl ūstanym onyŋ ekonomikalyq strategiiasynyŋ basymdyqtaryn qalai aiqyndaidy dep oilaisyz?
Prezidenttıŋ JIÖ ösımın halyqtyŋ naqty tabysymen tıkelei bailanystyru qajet degen talap qoiuy - ekonomikalyq saiasattyŋ basymdyǧy tek makroekonomikalyq körsetkışterde emes, azamattardyŋ ömır sapasynda ekenın ükımetke berılgen naqty tapsyrma desek bolady. Ekonomika ösıp otyrǧanymen, onyŋ nätijesı halyqtyŋ tūrmys sapasy men tabysynda aiqyn körınıs taba bermeidı. Būl ūzaq jyldar qordalanyp, şeşımın tappai kele jatqan mäselelerdıŋ bırı.
Sondyqtan Prezidenttıŋ ūstanymy ekonomikalyq saiasatta inkliuzivtı ösımge, iaǧni halyqtyŋ äl-auqatyn arttyruǧa baǧyttalǧan saiasatqa basymdyq berıletının körsetedı. Alaida halyqtyŋ tabysyn arttyru jalaqyny äkımşılık jolmen köterumen şeşılmeidı. Mūnda ūtas ekonomika men eŋbek naryǧynyŋ ekojüiesımen, sonyŋ ışınde eŋbek önımdılıgımen, sapaly jūmys oryndaryn qūrumen jäne adami kapitaldyŋ sapasymen tıkelei bailanysty. Sondyqtan öndırıstıŋ tehnologiialyq jaŋartu, käsıpkerlıktı qoldaudyŋ jaŋa tetıkterın ıske qosu, käsıbi bılım beru jüiesın jetıldıru jäne joǧary qosylǧan qūny bar salalardy damytu siiaqty köpsalaly kürdelı özgerıter qajet. Iаǧni, ükımetten qysqa merzımdı taktikalyq şaralarmen qatar, ūzaq merzımdı strategiialyq jospar da talap etıledı.
- Toqaev investisiialyq kelısımderdıŋ oryndaluy jäne memlekettık qyzmetkerlerdıŋ jeke jauapkerşılıgı turaly qataŋ mälımdemeler jasaǧan edı. Mūndai signal şeteldık investorlar üşın qanşalyqty maŋyzdy?
Prezidenttıŋ investisiialyq kelısımderdıŋ oryndaluy jäne memlekettık qyzmetkerlerdıŋ jeke jauapkerşılıgı turaly aituy şeteldık investorlar üşın maŋyzdy signal dep oilaimyn. Soŋǧy jyldary Qazaqstan şeteldık investorlarmen tūraqty jäne tiımdı ärıptestık ornatty. Būǧan Memleket basşysynyŋ jeke bedelı men halyqaralyq deŋgeidegı belsendı diplomatiiasy da oŋ yqpal etkenı sözsız. Tıkelei şeteldık investisiialar kölemınıŋ 75 mlrd dollardan asuy osy saiasattyŋ nätijesı.
Alaida kelısımge qol qoiu prosestıŋ tek jartysy. Ary qarai jobalardy sapaly ıske asyru, infraqūrylymdyq, äkımşılık jäne retteuşı kedergılerdı joiu, investisiiany naqty ekonomikalyq nätije men jūmys oryndaryna ainaldyru qajet. Eger osy tūrǧydan ortalyq jäne jergılıktı atqaruşy organdar öz mındetterın tiıstı deŋgeide oryndamasa, būl investorlardyŋ senımıne kerı äser etedı. Senım älsırese, eldıŋ investisiialyq bedelı de tömendeidı.
Prezidenttıŋ būl mäselenı aşyq köteruı öte maŋyzdy. Bırınşıden, būl jauapty memlekettık qyzmetkerlerge qoiylǧan naqty talap pen syn. Ekınşıden, būl memleket investisiialyq jobalardyŋ taǧdyryna joǧary deŋgeide baqylau jasaidy jäne kelısımderdıŋ oryndaluy Prezidenttıŋ tıkelei nazarynda degen investorlarǧa berılgen maŋyzdy signal deuge bolady.
- Memleket basşysynyŋ Ükımettegı sözınde qataŋ tūjyrymdar köp boldy:yqpal etu şaralary turaly eskertuler, vedomtvolardy synau, qūzyretterdı jariia baǧalau. Sızdıŋ oiyŋyzşa būl qandai saiasi signaldardy bıldıredı?
- Jalpy, men Prezidenttı ziiatker ärı diplomat basşy retınde qabyldaimyn jäne onyŋ syrtqy saiasatpen qatar ışkı kün tärtıbın de öte jaqsy bıletını baiqalady. Sondyqtan Prezidenttıŋ Ükımet otyrysyndaǧy qataŋ ritorikasy ükımet müşelerıne «memleket basşysynyŋ nazarynan eşnärse tys qalmaidy» degen eskertu siiaqty.
Bırınşıden, atqaruşy bilıkten naqty nätije talap etıledı, būl ärdaiy aitylyp kele jatqan mäsele. Iаǧni tapsyrmalar men reformalar qaǧaz jüzınde qalmauy tiıs, är vedomstvo öz qūzyretı aiasynda naqty jauapkerşılık aluy kerek. Qazırgı sifrlandyru deŋgeiınde körsetkışterdı «äsemdep» körsetu nemese problemany jasyru mümkın emes, derekter, qoǧamdyq baqylau, aşyq aqparat mäselenı aşyq körsetedı. Säikesınşe, formalizm men közboiauşylyq kezeŋı aiaqtaldy deuge bolady. Sondyqtan atqaruşy bilıkten mäselenı jasyru emes, aşyq moiyndap, şeşımın tabu mädenietın qalyptastyru talap etıledı.
Qoryta aitqanda, būl ritorika Prezidenttıŋ basqaru stilınde esep, tärtıp, nätijelılık qaǧidattaryna basymdyq beretının, jäne Ükımetten endı tek esep emes, naqty özgerıs kütıletının körsetedı.
- Prezident Ükımetke üş ai ışınde arnaiy ekonomikalyq aimaqtardy damytudyŋ jaŋa modelın bekıtudı tapsyrǧan bolatyn. Referendumnan keiın būl bastamanyŋ el ekonomikasyna jäne investisiialyq äleuetıne yqpaly qandai boluy mümkın?
- Qazırgı taŋda AEA, sonyŋ ışınde «Alatau Smart City» siiaqty jobalarǧa , eldıŋ innovasiialyq jäne tehnologiialyq damuy tūrǧysynan ülken ümıt artylyp otyr. Mūndai aimaqtar jaŋa tehnologiialardy engızu, sifrlyq şeşımderdı synaqtan ötkızu jäne joǧary qosylǧan qūndy öndırısterdı qalyptastyru alaŋy boluy tiıs. Bastapqy ideiasy boiynşa, būl jerde jüzege asqan tabysty täjıribeler keiın respublika kölemınde masştabtaluy qajet.
Alaida bügıngı künı arnaiy ekonomikalyq aimaqtardyŋ JIÖ-degı ülesı men jalpy ekonomikalyq qaitarymy senımdı aqtaǧan joq. Būl osy aimaqtardy basqarudaǧy būrynǧy modeldıŋ tiımdılıgınıŋ şekteulı ekenın körsetedı. Demek, mäsele jeŋıldıkter ūsynumen şeşımlmeidı, basqaru sapasynda, infraqūrylymda, jobalardy ırıkteu men süiemeldeude, sondai-aq naqty öndırıstık kooperasiia qalyptastyruda jaŋa basqaru modelı qajet. Memleket tiımsız mehanizmderdı moiyndap, olardy qaita qarap, nätijelı formatqa köşıruge kerek degen talap qoiylyp otyr.
Būl talap ta Prezident memleket qarjylandyrǧan jäne memleket baqylauyndaǧy ärbır jobadan naqty nätije kütetının rastaidy.
