Ol – naqty maqsaty bar ǧalym-därıger. Ūlybritaniiadaǧy ataqty Oksford universitetınde reproduktivtı medisina baǧyty boiynşa doktoranturada bılım alyp jatqan qazaq qyzy. Qazaq äielderıne ana bolu mümkındıgın syilap, jatyr transplantasiiasyn jasaimyn degen armanyn jüzege asyru üşın, ǧylymi jobasyn jüzege asyryp, kürdelı zertteu jūmystaryn tabandylyqpen jürgızıp keledı. Kardiolog anasyn ülgı etıp ösken därıger Äseljan Asulanqyzy Sarbalinadan «Adyrna» üşın arnaiy sūhbat aldyq.
– Qūrmettı Äseljan, Sız talai bılımdı jastyŋ armany bolǧan, älemdegı eŋ üzdık oqu oryndarynyŋ bırı – Oksford universitetınde doktoranturada bılım alyp jürsız. Būl ömırdıŋ kezdeisoq syiy ma, älde aiqyn maqsatpen jetken nätije me?
– Menıŋ oiymşa, būl kezdeisoqtyq emes. Kışkentai kezımde ata-anam menı aǧylşyn tılın jaqsylap üirensın dep, qosymşa kursqa berdı. Äkem Asulan Qairoşūly «Teŋız» mūnai-gaz kompaniiasynda şeteldık mamandarmen bırge jūmys ısteitın. Sol kezde ol: «Balalarym aǧylşyn tılın erkın meŋgerse eken», dep jiı aitatyn.
Bırde aǧylşyn tılı oqulyǧyn aşqanda, Oksford universitetınıŋ suretın kördım. Sol sätte būl oqu orny men üşın erekşe äser qaldyrdy. Ärine, bala künımde bır künı däl osy universitette oqimyn dep oilamadym. Bıraq bügınde sol armanǧa jetuım ata-anamnyŋ tärbiesınıŋ, üzdıksız eŋbektıŋ, öz ısıme degen süiıspenşılıktıŋ jäne maqsatqa degen senımnıŋ nätijesı dep bılemın. Bala qiialym bolǧan Oksford universitetınıŋ Medical Sciences Division Student Committee (Medisina ǧylymdary bölımınıŋ studenttık komitetı) ūiymynyŋ biyl prezidentı bolyp sailanyp, studentterdıŋ akademiialyq jäne qoǧamdyq ömırıne baǧyttalǧan ıs-şaralardy ūiymdastyruǧa atsalysyp jürgen jaiym bar.
– Al özıŋız qai jaqtyŋ tumasy bolasyz? Mekteptı qaida bıtırdıŋız?
– Men Atyrau oblysy, Qūlsary qalasynda düniege kelgenmın. Bıraq bastauyş synypty Jambyl oblysynyŋ Qordai auylynda oqydym. Keiın qaitadan Qūlsaryǧa köşıp, Makarenko atyndaǧy mektepte bılımımdı jalǧastyrdym. Al 10-11-synypty Qūlsary qalasyndaǧy №6 A.S. Puşkin atyndaǧy mektepte üzdık aiaqtadym. Mektep qabyrǧasy menıŋ bılımge degen qyzyǧuşylyǧymdy oiatyp, oilau qabıletımdı damytuǧa ülken üles qosty dei alamyn. Keiın Astana medisina universitetıne oquǧa tüsıp, bakalavriat baǧdarlamasyn üzdık diplommen aiaqtadym. Därıger bolu armanymdy jüzege asyru maqsatynda akuşeriia jäne ginekologiia mamandyǧyn taŋdadym.
– Därıger bolamyn degen şeşımge qalai kelgen edıŋız?
– Ömırdegı eŋ ülken ülgım – anam. Anam Sarbalina Sälima Jaişylyqqyzy – joǧary sanatty kardiolog-därıger. Ol otyz jyldan astam uaqyt medisina salasynda eŋbek etıp keledı. Densaulyq saqtau salasyndaǧy köpjyldyq adal eŋbegı men halyq densaulyǧyn saqtauǧa qosqan eleulı ülesı üşın anam ministrlıktıŋ «Densaulyq saqtau ısınıŋ üzdıgı» tösbelgısın alǧan. Sonymen qatar Ūlttyq medisinalyq qauymdastyqtyŋ «Altyn därıger» medalımen jäne Qazaqstan medisina qyzmetkerlerı qoǧamynyŋ I därejelı «İbn Sina» ordenderımen marapattalǧan.
Kışkentai kezımnen bastap anam menı özımen bırge jūmysqa ertıp jüretın. Sol kezden-aq därıger bolatynymdy anyq bıldım. Onyŋ medisinaǧa, ärbır pasientıne degen janaşyrlyǧy erekşe. Bügınde jasy 65-ke kelse de, älı künge deiın ızdenısten jalyqqan emes. Kün saiyn keşke kıtap, klinikalyq hattamalar men ǧylymi maqalalar oqidy, ǧylymi konferensiialarǧa qatysyp, ärıptesterımen täjıribe almasyp jüredı. Men anamnan eŋ aldymen därıger boludy emes, ömır boiy bılım aludy, käsıbıŋdı şyn jürekten süiudı üirendım. Ol – menıŋ ömırdegı eŋ ülken ūstazym ärı şabyt beretın tūlǧam.
– Bärekeldı! Sodan därıger diplomyn alǧan soŋ, bırden ǧylymǧa keldıŋız be, älde klinikada jūmys ıstedıŋız be?
– Şynymdy aitsam, bastapqyda ǧylym turaly mülde oilaǧan joqpyn. Menıŋ maqsatym klinikalyq medisinada jūmys ısteu, operasiia jasau jäne pasientterge kömektesu bolatyn. Eŋbek jolymdy 2016 jyly Astanadaǧy bırınşı perinataldyq ortalyqta bastadym. Alǧaşqy basşym, marqūm Dina Amangeldıqyzy menı öz komandasyna qabyldap, ülken senım artty. Sonymen qatar Ǧalym Şegenov, Venera Aitılesova jäne Altyn Raiymbekova syndy myqty därıgerler käsıbi tūrǧyda köp närse üiretıp, ärdaiym qoldau körsettı. Därıger retınde qalyptasuyma osy kısılerdıŋ eŋbegı zor der edım.
– Kovid kezındegı täjıribeŋızben bölısseŋız. Sol qiyn kezeŋde esıŋızde erekşe qalǧan oqiǧa boldy ma?
– Pandemiia kezınde auyr hälde tüsken jas pasientımız boldy. Ökpesınıŋ şamamen 70%-y zaqymdanǧan edı. Bız ana men balanyŋ ömırı üşın soŋyna deiın kürestık. Bıraq jaǧdaiy barǧan saiyn naşarlap ketkendıkten, operasiia arqyly bosandyruǧa mäjbür boldyq. Ökınışke qarai, säbi aman qalmady. Keiın septikalyq asqynulardyŋ saldarynan, jas ananyŋ ömırın saqtau üşın, onyŋ jatyryn alyp tastauǧa tura keldı. Bıraz künnen keiın, jaǧdaiy jaqsarǧan soŋ ol maǧan: «Men endı eşqaşan ana bola almaimyn ba?.. Nege jatyr transplantasiiasyn jasamaisyzdar?» degen auyr sūraq qoidy. Sol sätte men jauap bere almai qaldym. Būǧan deiın jatyr transplantasiiasy turaly ärıptesterımnen de, ǧylymi konferensiialarda da estımegen edım. Sodan keiın osy taqyrypty mūqiiat zerttei bastadym. Sol oqiǧa däl bügıngı ǧylymi jolymdy taŋdauyma sebep bolǧan eŋ maŋyzdy türtkı edı.
– İä, äserlı oqiǧa eken... Jatyr transplantasiiasy – älemdık medisinadaǧy jaŋa baǧyttardyŋ bırı. Onyŋ kürdelılıgı nede? Qazaqstanda būl ädıs qaşan engızıluı mümkın dep oilaisyz?
– Jatyr transplantasiiasy – qazırgı transplantologiia men reproduktivtık medisinanyŋ eŋ kürdelı baǧytynyŋ bırı. Sebebı mūnda tek operasiiany sättı jasau jetkılıksız. Köpşılık jatyr transplantasiiasynyŋ eŋ qiyny operasiia dep oilaidy. Bıraq şyn mänınde operasiia – jūmystyŋ tek kışkentai bölıgı ǧana. Negızgı maqsat – äieldıŋ keiın jüktı bolyp, denı sau säbidı düniege äkele aluy. Sondyqtan basqa aǧzalarǧa arnalǧan transplantasiia hattamalaryn jatyr transplantasiiasyna tolyq qoldanu mümkın emes. Būl – bırneşe sala ökılderınıŋ bırlesken eŋbegın talap etetın multidissiplinarlyq taqyryp. Sondyqtan mūndai baǧdarlamany sättı ıske asyru üşın transplantolog, reproduktolog, immunolog, akuşer-ginekolog, anesteziolog jäne basqa da mamandardan qūralǧan myqty komanda qajet.
Qazaqstanda būl ädıstı engızuge bolady dep oilaimyn. Bızde öte myqty därıgerler bar ǧoi. Osy taqyryp boiynşa köptegen mamanmen kezdesıp, talai kabinettıŋ tabaldyryǧyn tozdyrdym. Menıŋ bastamamdy alǧaşqylardyŋ bırı bolyp qoldap, senım bıldırgen Altynova Venera Hanapiqyzy, Orazbaeva Gülfairuz Ǧalymqyzy jäne Mels Nūrseiıtūlyna erekşe rizamyn.
Jatyr transplantasiiasyn oidaǧydai damytyp, sättı jüzege asyru üşın ondaǧan jyldyq ǧylymi zertteu, halyqaralyq täjıribe, myqty komanda jäne ülken tabandylyq qajet. Jaŋa medisinalyq tehnologiiany elımızde alǧaş bolyp engızu oŋai emes. Bıraq Qazaqstan Euraziia keŋıstıgınde jatyr transplantasiiasyn sättı engızgen alǧaşqy elderdıŋ bırı bola alady-au dep ülken ümıtpen qaraimyn.
– Ümıtıŋız aqtalsyn. Al Oksfordqa deiın Germaniia men Vengriiada taǧylymdamadan ötıpsız. Ol jaqtan ne üirendıŋız?
– Būl student kezımdegı qysqa merzımdı praktikalyq taǧylymdamalar bolatyn. Negızgı maqsat şeteldegı medisina jüiesın öz közımmen köru, bızdıŋ elmen salystyru jäne Qazaqstanda qoldanuǧa bolatyn jaqsy täjıribelerdı üirenu edı. Pandemiiadan soŋ qoǧamdyq densaulyq saqtau salasyndaǧy bılımımdı jetıldıru maqsatynda Nazarbaev universitetıne tüsıp, Public Health mamandyǧy boiynşa magistraturany da tämamdaǧanmyn.
– Al sız qazır ǧylymi jobaŋyzdy jüzege asyryp jatqan Oksfordtaǧy ǧylym jüiesınıŋ basty erekşelıgı qandai?
– Oksfordtaǧy eŋ ülken erekşelık – komandalyq jūmys mädenietı. Mūnda ärkım öz bılımın bölısuge, bır-bırıne kömektesuge daiyn. Basty maqsat – studentke diplom beru emes, ony täuelsız zertteuşı retınde qalyptastyru. Menıŋ ǧylymi zertteu baǧytym – jatyr transplantasiiasynan keiıngı immunologiialyq qabyldamaudyŋ aldyn alu ädısterın zertteu. Sol boiynşa Fransiia jäne Ruanda elderınde ötken halyqaralyq konferensiialarǧa qatysyp, jatyr transplantasiiasy men surrogat ana boludyŋ maŋyzdylyǧy turaly baiandamalar jasadym.
– Sızge osyndai älemdık deŋgeidegı ǧalym-därıger boluǧa aǧylşyn tılın erkın meŋgeru de ülken äser etkenı anyq. Tıldı jetık meŋgere aludyŋ syry nede?
– Būl sūraqty maǧan öte jiı qoiady. Keide aǧamnyŋ özı: «Formulaŋ qandai?» dep äzıldeidı. Şynyn aitsam, eşqandai qūpiia joq. Aldyŋǧy sözımde aitqandai, bala künımde ata-anam menı aǧylşyn tılı kursyna berdı. Bır jyldan keiın oqu aqysy köterılgende, ata-anamnyŋ aqşasyn qimai, «Endı özım oqimyn» dep şeştım. Ol kezde qazırgıdei YouTube te, onlain platformalar da joq edı. Bıraq aǧylşyn tılındegı änderdıŋ diskılerı bolatyn. Än mätınderın sözbe-söz audaryp, mektep oqulyqtarymen bırge öz betımşe oqitynmyn. Keiın internet paida bolǧan soŋ, filmderdı tek aǧylşyn tılınde köre bastadym. Türık tılın de däl osylai üirendım. Menıŋşe, tıl üirenudıŋ eŋ tiımdı joly – sol tıldı kün saiyn ömırıŋnıŋ bır bölıgıne ainaldyru.
– Qūrmettı Äseljan, därıger retındegı armanyŋyz qandai?
– Menıŋ eŋ ülken armanym – äielderdıŋ ana bolu mümkındıgın saqtau, olardyŋ reproduktivtık densaulyǧyna qatysty mümkındıkterın keŋeitu jäne taŋdau qūqyǧyn qorǧauǧa üles qosu. Jatyrsyz tuǧan nemese türlı sebeppen jatyrynan aiyrylǧan äielderdıŋ ana atanu mümkındıgı mındettı türde boluy kerek dep sanaimyn. Al ozyq ǧylym däl osy ızgı armandy jüzege asyru üşın qyzmet etuı tiıs. Men üşın ǧylymnyŋ eŋ ülken mındetı – adamdarǧa ümıt syilau. Eger menıŋ zertteuım bolaşaqta eŋ bolmasa bır äieldıŋ ana boluyna mümkındık berse, bır otbasynyŋ baqytyna sebep bolsa, men öz missiiamdy oryndadym dep esepter edım.
Al qazaq qyzy retınde tılegım sol, qyzdarymyz eşqaşan bılım aludan, ǧylymmen ainalysudan nemese ülken arman qūrudan qoryqpasa eken. Qyz balanyŋ mümkındıgı eşqaşan bır ǧana rölmen şektelmeuı kerek dep oilaimyn. Ol jaqsy ana da, myqty därıger de, ǧalym da, elıne qyzmet etetın azamat ta bola alady.
– Şynaiy pıkırıŋızge köp raqmet! Asyl armanyŋyz oryndalyp, qazaqtyŋ maqtan eter aiauly därıgerı bolyŋyz
Sūhbattasqan jurnalist Alma Sailauqyzy
Ūlybritaniia
