Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ Kambodja Premer-ministrı Hun Manetpen kezdesuı elımızdıŋ Oŋtüstık-Şyǧys Aziia memleketterımen bailanysyn keŋeituge jaŋa mümkındıkter aşty. Kelıssözder barysynda saiasi dialogty nyǧaitu, ekonomikalyq jäne sifrlyq yntymaqtastyqty damytu, mädeni-gumanitarlyq bailanystardy jandandyru mäselelerı talqylandy. Būl kezdesu Qazaqstannyŋ köpvektorly syrtqy saiasaty aiasynda jaŋa serıktestermen bailanys ornatuǧa degen ūmtylysyn körsetedı.
Saiasattanuşy Jansaia Nūralievanyŋ pıkırınşe, Kambodjamen qarym-qatynasty damytu Qazaqstannyŋ Aziiadaǧy diplomatiialyq mümkındıkterın keŋeitıp, otandyq kompaniialardyŋ jaŋa naryqtarǧa şyǧuyna jol aşuy mümkın. Sarapşy ekı el arasyndaǧy kelısımderdıŋ, äsırese sifrlyq ükımet salasyndaǧy yntymaqtastyqtyŋ äleuetıne nazar audaryp, bılım beru men mädeni bailanystardyŋ ūzaqmerzımdı serıktestıktı nyǧaitudaǧy maŋyzyn atap öttı.
Sonymen qatar Kambodjanyŋ ASEAN ūiymyna müşelıgı Qazaqstannyŋ Oŋtüstık-Şyǧys Aziia elderımen yqpaldastyǧyn tereŋdetuge mümkındık beredı. Jansaia Nūralieva halyqaralyq ūiymdar aiasyndaǧy saiasi qoldaudyŋ, studentter almasuynyŋ jäne halyqtar arasyndaǧy senımnıŋ ekıjaqty qatynastardy damytudaǧy rölıne toqtaldy. Onyŋ aituynşa, mūndai bastamalar Qazaqstannyŋ halyqaralyq arenadaǧy ūstanymyn nyǧaityp, yntymaqtastyqtyŋ jaŋa baǧyttaryn qalyptastyruǧa yqpal etedı.
— Qazaqstan Prezidentı Qasym-Jomart Toqaevtyŋ Kambodja Premer-ministrı Hun Manetpen kezdesuı elımızdıŋ Oŋtüstık-Şyǧys Aziiadaǧy memlekettermen saiasi yntymaqtastyǧyn tereŋdetuge qalai yqpal etedı? Būl sapar Qazaqstannyŋ köpvektorly syrtqy saiasatty jüzege asyrudaǧy äleuetın qalai aiqyndaidy?
— Menıŋ oiymşa, būl kezdesuden Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ Qazaqstannyŋ syrtqy saiasi bailanystaryn keŋeituge baǧyttalǧan ūstanymyn köruge bolady. Prezident elımızdıŋ köpvektorly syrtqy saiasatyn dästürlı serıktestermen qarym-qatynasty saqtaumen ǧana şektemei, jaŋa öŋırlermen bailanys ornatuǧa da basymdyq berıp keledı. Būl Qazaqstannyŋ halyqaralyq arenadaǧy mümkındıkterın keŋeitıp, syrtqy saiasattaǧy derbes ūstanymyn nyǧaituǧa jol aşady.
Osy tūrǧydan alǧanda, Kambodja Premer-ministrınıŋ Qazaqstanǧa alǧaş ret resmi saparmen keluı airyqşa maŋyzǧa ie. Ekı memleket arasynda diplomatiialyq qatynastar būrynnan qalyptasqanymen, joǧary deŋgeidegı saiasi bailanystardy odan ärı jandandyruǧa mümkındık tuyp otyr. Memleket basşysynyŋ osy baǧyttaǧy bastamalary Qazaqstannyŋ Oŋtüstık-Şyǧys Aziia elderımen yntymaqtastyǧyn jaŋa deŋgeige köteruge yqpal etedı.
Qazaqstannyŋ būl öŋırge qyzyǧuşylyq tanytuynyŋ özındık sebepterı bar. Qazırgı taŋda älemdık ekonomikalyq belsendılıktıŋ edäuır bölıgı Aziiaǧa qarai oiysyp keledı. Öŋırde öndırıs kölemı artyp, halyq sany ösıp, tūtynu naryǧy keŋeiıp jatyr. Mūndai jaǧdaida Qazaqstannyŋ jaŋa ekonomikalyq jäne saiasi mümkındıkterdı qarastyruy maŋyzdy. Prezidenttıŋ syrtqy bailanystar geografiiasyn keŋeituge baǧyttalǧan saiasaty elımızdıŋ osy özgerısterge beiımdeluıne jäne halyqaralyq serıktestık äleuetın arttyruyna jaǧdai jasaidy.
Sonymen qatar Kambodjanyŋ ASEAN ūiymyna müşe boluy ekıjaqty bailanystyŋ strategiialyq maŋyzyn arttyra tüsedı. Atalǧan ūiym Oŋtüstık-Şyǧys Aziia memleketterınıŋ ekonomikalyq jäne saiasi yqpaldastyǧynda maŋyzdy röl atqarady. Sondyqtan Kambodjamen qarym-qatynasty nyǧaitu Qazaqstannyŋ osy öŋırdegı diplomatiialyq mümkındıkterın keŋeituge jol aşady. Būl rette elımızdıŋ ırı derjavalarmen qalyptasqan bailanystaryn saqtai otyryp, basqa memlekettermen de derbes ärı özara tiımdı qarym-qatynas ornatuǧa ūmtyluy köpvektorly syrtqy saiasattyŋ mänın aiqyndaidy.
Menıŋşe, Memleket basşysynyŋ diplomatiialyq täsılınıŋ basty erekşelıkterınıŋ bırı de osynda. Qazaqstan syrtqy saiasattaǧy dästürlı baǧyttardy saqtai otyryp, būryn jetkılıktı deŋgeide qamtylmaǧan öŋırlermen yntymaqtastyqty damytuǧa nazar audaryp keledı. Mūndai ūstanym elımızdıŋ halyqaralyq bailanystaryn ärtaraptandyruǧa, jaŋa serıktestermen qarym-qatynas ornatuǧa jäne jahandyq özgerıster jaǧdaiynda Qazaqstannyŋ syrtqy saiasi äleuetın nyǧaituǧa mümkındık beredı.
— Qazaqstan men Kambodja arasyndaǧy diplomatiialyq qatynastardyŋ ornaǧanyna biyl 32 jyl tolyp otyr. Osy uaqyt ışınde qalyptasqan bailanystardy jaŋa beleske köterude Memleket basşysynyŋ bastamalary qandai röl atqarady? Kambodjanyŋ Qazaqstandy ASEAN elderımen yntymaqtastyqty damytudaǧy serıktesı retınde baǧalauy elımızdıŋ halyqaralyq arenadaǧy bedelıne qalai äser etedı?
— Qazaqstan men Kambodja arasyndaǧy diplomatiialyq qatynastardyŋ ornaǧanyna 32 jyl toluy ekıjaqty bailanystardyŋ qalyptasu tarihyn körsetedı. Degenmen diplomatiialyq qatynastardyŋ ūzaqtyǧy ärdaiym yntymaqtastyqtyŋ damu deŋgeiımen säikes kele bermeidı. Qazaqstan men Kambodja arasyndaǧy bailanystardy odan ärı tereŋdetuge jäne ekonomikalyq ärı saiasi yntymaqtastyqtyŋ äleuetın keŋınen paidalanuǧa mümkındık mol. Sondyqtan qazırgı kezdesudıŋ maŋyzyn qalyptasqan qarym-qatynastarǧa jaŋa mazmūn berıp, olardy naqty bastamalarmen tolyqtyru mümkındıgımen bailanystyrar edım.
Mysaly, kelıssözder barysynda tıkelei äue qatynasyn aşu mäselesınıŋ köterıluı ekı el arasyndaǧy bailanysty damytuǧa yqpal etetın maŋyzdy qadam. Bır qaraǧanda, būl turizm salasyna qatysty ūsynys bolyp körınuı mümkın. Alaida memleketter arasyndaǧy yntymaqtastyqtyŋ qarqyny olardyŋ bır-bırıne qoljetımdılıgımen de tyǧyz bailanysty. Tıkelei äue qatynasynyŋ aşyluy käsıpkerlerdıŋ, turisterdıŋ jäne studentterdıŋ saparlaryn jeŋıldetıp, ıskerlık, mädeni jäne bılım beru bailanystaryn keŋeituge mümkındık beredı.
Kambodjanyŋ Qazaqstanǧa qyzyǧuşylyǧyn Ortalyq Aziianyŋ halyqaralyq arenadaǧy maŋyzynyŋ artuymen de bailanystyruǧa bolady. Soŋǧy jyldary öŋır memleketterı syrtqy serıktestermen dialogty jandandyryp, halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǧaituǧa basymdyq berıp keledı. Bügınde Ortalyq Aziiaǧa degen qyzyǧuşylyq tabiǧi resurstarmen ǧana şektelmeidı. Öŋırdıŋ kölık-logistikalyq mümkındıkterı, ekonomikalyq äleuetı jäne halyqaralyq bailanystardy damytudaǧy rölı de artyp otyr.
Qazaqstan osy üderıste özınıŋ geografiialyq ornalasuyn, tranzittık mümkındıkterı men ekonomikalyq äleuetın tiımdı paidalana alady. Būl elımızdıŋ Aziia memleketterımen bailanysyn keŋeituge jäne jaŋa baǧyttar boiynşa özara tiımdı serıktestık ornatuǧa jol aşady.
— Kelıssözder nätijesınde ekı eldıŋ Bırlesken mälımdeme qabyldap, ükımetaralyq jäne vedomstvoaralyq deŋgeidegı bırqatar qūjatqa qol qoiuy ekıjaqty saiasi dialogtyŋ naqty kelısımdermen bekıtılgenın aŋǧartady. Būl qūjattardyŋ Qazaqstannyŋ halyqaralyq serıktestık bailanystaryn keŋeitu men nyǧaitudaǧy maŋyzy qandai? Prezidenttıŋ diplomatiialyq kelıssözderdı naqty nätijelerge baǧyttau ūstanymyn qalai baǧalaisyz?
— Halyqaralyq kezdesulerdıŋ nätijesın baǧalaǧanda, qol jetkızılgen uaǧdalastyqtardyŋ keiıngı ıske asyryluyna jäne olardyŋ qandai naqty özgerısterge jol aşatynyna nazar audaru qajet. Memleket basşylarynyŋ kezdesuı ekıjaqty qarym-qatynasty damytuda maŋyzdy röl atqarady. Al onyŋ nätijelerı qabyldanǧan qūjattardyŋ oryndaluynan, bırlesken jobalardyŋ ıske qosyluynan jäne elder arasyndaǧy bailanystyŋ jaŋa baǧyttar boiynşa keŋeiuınen körınedı.
Būl jolǧy kelıssözderdıŋ maŋyzdy nätijelerınıŋ bırı – taraptardyŋ Bırlesken mälımdememen qatar alty memorandumǧa qol qoiuy. Olardyŋ qatarynda sifrlyq ükımet salasyndaǧy yntymaqtastyqqa qatysty ekı qūjat bar. Sonymen bırge Astana men Pnompen qalalary arasynda bauyrlastyq bailanys ornatu jönınde uaǧdalastyqqa qol jetkızıldı. Būl kelısımder ekı el arasyndaǧy yntymaqtastyqtyŋ aiasyn keŋeitıp, jaŋa bastamalardy jüzege asyruǧa negız qalaidy.
Men äsırese sifrlyq ükımet salasyndaǧy kelısımderge nazar audarar edım. Qazaqstan elektrondyq memlekettık qyzmetterdı damytu baǧytynda belgılı bır täjıribe jinaqtap, osy salada öz äleuetın qalyptastyrdy. Endı qazaqstandyq täjıribege basqa memleketterdıŋ qyzyǧuşylyq tanytuy elımız üşın jaŋa mümkındıkterge jol aşady. Būl rette ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytuǧa da äleuet bar. Eger kelısımder naqty jobalarmen jalǧassa, qazaqstandyq IT-kompaniialar üşın jaŋa naryqtarǧa şyǧuǧa mümkındık tuyp, otandyq sifrlyq şeşımderdıŋ halyqaralyq deŋgeide qoldanylu aiasy keŋeiuı mümkın.
Ärine, mūndai mümkındıkterdı jüzege asyru aldaǧy jūmystyŋ nätijesıne bailanysty. Qazaqstannyŋ syrtqy saiasaty halyqaralyq serıktestıktı nyǧaitumen qatar, otandyq kompaniialardyŋ şeteldık naryqtarǧa şyǧuyna da qolaily jaǧdai qalyptastyra alady. Būl öz kezegınde ūlttyq ekonomikanyŋ damuyna, tehnologiialyq täjıribe almasuǧa jäne elımızdıŋ halyqaralyq ekonomikalyq bailanystarynyŋ keŋeiuıne oŋ yqpal etedı.
— Kezdesu barysynda Qazaqstan men Kambodjanyŋ BŪŪ şeŋberındegı yntymaqtastyǧy jäne halyqaralyq bastamalarǧa qatysty bır-bırın qoldauy söz boldy. Būl baǧyttaǧy bailanystar ekı memlekettıŋ köpjaqty diplomatiia salasyndaǧy yqpaldastyǧyn tereŋdetuge qandai mümkındıkter aşady? Memleket basşysynyŋ halyqaralyq ūiymdar aiasynda köterıp jürgen bastamalary Qazaqstannyŋ jahandyq mäselelerdı şeşu üderısıne qosatyn ülesın qalai arttyrady?
— Qazaqstan men Kambodjanyŋ Bırıkken Ūlttar Ūiymy (BŪŪ) aiasyndaǧy yntymaqtastyǧyn halyqaralyq diplomatiiadaǧy özara qoldaudyŋ maŋyzymen bailanystyrar edım.
Keide halyqaralyq saiasatta tek ırı derjavalardyŋ ūstanymy şeşuşı röl atqarady degen pıkır qalyptasady. Alaida BŪŪ siiaqty halyqaralyq ūiymdarda şaǧyn jäne orta memleketterdıŋ de öz dauysy men müddesı bar. Äsırese Bas Assambleia aiasynda är memlekettıŋ ūstanymy maŋyzdy röl atqarady.
Qazaqstan üşın Kambodja siiaqty memlekettermen saiasi tüsınıstıktı nyǧaitu halyqaralyq bastamalardy ılgerıletuge qoldau tabuǧa mümkındık beredı. Mäselen, elımız iadrolyq qarusyzdanu, halyqaralyq qauıpsızdık jäne memleketter arasyndaǧy dialogty damytu mäselelerın tūraqty türde köterıp keledı. Mūndai bastamalardy halyqaralyq deŋgeide ılgerıletu üşın basqa memleketterdıŋ qoldauy men ortaq ūstanym qalyptastyrudyŋ maŋyzy zor.
Kambodjanyŋ būl baǧytta özındık tarihi täjıribesı bar. El ūzaq jyldarǧa sozylǧan qaqtyǧystardyŋ zardaptaryn bastan ötkerdı. Äsırese mina men soǧys uaqytynan qalǧan jarylǧyş zattar mäselesı Kambodja üşın älı de özektı. Osy tūrǧydan alǧanda, beibıtşılıktı nyǧaitu men qarusyzdanuǧa qatysty halyqaralyq bastamalar ekı memleket arasynda täjıribe almasuǧa jäne ortaq mäseleler boiynşa pıkır almasuǧa negız bola alady.
Kelıssözder barysynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev Kambodja tarapynyŋ BŪŪ Bas Assambleiasynyŋ kün tärtıbındegı bırqatar mäsele boiynşa Qazaqstannyŋ bastamalaryn qoldaǧanyn joǧary baǧalady. Būl ekı el arasyndaǧy saiasi yntymaqtastyqtyŋ halyqaralyq alaŋda da naqty körınıs tauyp otyrǧanyn aŋǧartady.
— Qazaqstan men Kambodja mädeni-gumanitarlyq bailanystardy damytuǧa, bılım beru salasyndaǧy ärıptestıktı nyǧaituǧa jäne sifrlyq damu baǧytynda täjıribe almasuǧa niettı. Osyndai auqymdy salalardy qamtityn yntymaqtastyq ekı el arasyndaǧy ūzaqmerzımdı saiasi senımnıŋ qalyptasuyna qalai yqpal etedı? Jalpy, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyŋ diplomatiialyq bastamalary Qazaqstannyŋ Aziia memleketterımen serıktestık bailanystaryn keŋeituge qandai mümkındıkter beredı?
— Būl kezdesude menıŋ nazarymdy audarǧan qyzyqty derekterdıŋ bırı – Kambodja Premer-ministrı Hun Manettıŋ Qazaqstanda bılım alǧan kambodjiialyq azamattar turaly aitqany boldy.
Onyŋ mälımetınşe, Qazaqstanda 120-dan astam kambodjiialyq student bılım alǧan. Olardyŋ arasynda keiın öz elınde joǧary memlekettık qyzmetterge taǧaiyndalǧan azamattar da bar. Atap aitqanda, provinsiia gubernatorlary, memlekettık hatşylar men ministrlık qyzmetkerlerı kezdesedı. Būl bız üşın maŋyzdy derek. Öitkenı bılım beru salasyndaǧy halyqaralyq yntymaqtastyqtyŋ ūzaqmerzımdı yqpalyn ärdaiym jetkılıktı baǧalai bermeimız.
Qazaqstanda bırneşe jyl bılım alǧan şeteldık student elımızdıŋ qoǧamymen, mädenietımen jäne halqymen jaqynyraq tanysady. Keiın öz elıne oralǧan soŋ da Qazaqstan turaly qalyptasqan tüsınıgı men alǧan äserın saqtaidy. Eger ol bolaşaqta memlekettık qyzmette nemese biznes salasynda jūmys ıstese, ekı el arasyndaǧy bailanystardy nyǧaituǧa üles qosa alady.
Halyqaralyq qatynastarda mūndai adami bailanystardyŋ maŋyzy zor. Saiasi basşylar auysyp, ükımetterdıŋ basymdyqtary özgeruı mümkın. Al adamdar arasynda qalyptasqan senım men özara tüsınıstık ūzaq uaqyt saqtalyp, memleketter arasyndaǧy yntymaqtastyqtyŋ berık negızıne ainalady.
Mädeni bailanystarǧa kelsek, Qazaqstan men Kambodja halyqtarynyŋ bır-bırı turaly bılımı men tüsınıgın odan ärı keŋeituge mümkındık bar. Qazaqstandyqtardyŋ basym bölıgı Kambodjany äigılı Angkor-Vat tarihi keşenı arqyly tanuy mümkın. Sol siiaqty Kambodja azamattarynyŋ da Qazaqstan turaly tüsınıgın keŋeitu maŋyzdy. Sondyqtan mädeni yntymaqtastyq turaly memorandumnyŋ qabyldanuy osy baǧyttaǧy bailanysty jandandyryp, ekı halyqtyŋ mädenietı men dästürlerın tereŋırek tanystyruǧa jol aşady.
