Bırneşe jyldan berı Qytaida tūratyn qazaq ziialylary jergılıktı bilıktıŋ qysymyna ūşyrap, türlı quǧyn-sürgınge tap bolyp jatqany jönınde äleumettık jelıler men aqparat qūraldarynda jiı aitylyp keledı. «Jas Alaş» gazetınde būl taqyrypqa qatysty bırneşe material jariialanyp, Qytaida ūstalǧan qazaq ziialylary turaly mäseleler köterılgen. Osy joly da redaksiiaǧa Qydyrbek Sūltanbek esımdı azamat habarlasyp, Qytaidyŋ Şyŋjaŋ öŋırı, Qūlja qalasynda tūratyn aǧasy Bılısbek Äbdırazaqtyŋ jarty jyl būryn ūstalyp ketkenın, sodan berı odan naqty habar ala almai, alaŋdap otyrǧanyn jetkızdı.
Bılısbek Äbdırazaqty qazaq oqyrmany belgılı aqyn, publisist ärı qalamger retınde jaqsy tanidy. Onyŋ otty, ruhty jyrlary köpşılıkke būrynnan tanys. Sondai-aq ol – Qazaqstan Jazuşylar odaǧynyŋ müşesı. Aqynnyŋ qalai jäne ne sebeptı ūstalǧany, qazırgı jaǧdaiy turaly onyŋ ınısı Qydyrbek Sūltanbek aityp berdı.
– Bılısbek Äbdırazaq sızdıŋ qandai tuysyŋyz?
– Bılısbek – menıŋ tuǧan aǧam. Ol kısı 1968 jyly 30 jeltoqsanda Qytaidyŋ Şyŋjaŋ öŋırıne qarasty Künes audanynyŋ Şalköde degen jerınde düniege kelgen. Äkemızdıŋ aty – Sūltanbek, atamyzdyŋ aty – Äbdırazaq. Bılısbek nemerenıŋ ülkenı bolǧandyqtan, Äbdırazaq atamyzdyŋ balasy esebınde atalyp kettı. Bıraq tölqūjattaǧy tegı – Sūltanbek. Bız alty aǧaiyndymyz: ülkenı – Bılısbek, odan keiın men – Qydyrbek, menen keiın Kümısbek, Qamzabek, Bibek esımdı ınılerım jäne Qaraqat esımdı qaryndasymyz bar. Bılısbekten özgemız Qazaqstanda tūramyz, osy eldıŋ azamatymyz. Aǧamyzdyŋ Ūlar, Tūrar esımdı ūldary da Almatyda. Bıreuı jūmys ısteidı, ekınşısı oqidy. Qazır jeŋgemız Jūmagül Quantaiqyzy kenje ūly Edıge ekeuı Qūlja qalasynda tūryp jatyr.
– Aǧaŋyz Qytaida qandai jūmystar ıstedı?
– 1990 jyly Ile pedagogika institutynyŋ tıl-ädebiet fakultetın tamamdaǧan. Ūzaq jyldar boiy Şyŋjaŋǧa qarasty Ile Qazaq oblystyq ädebiet-körkemönerşıler bırlestıgınıŋ «Qazaq auyz ädebietın zertteu qoǧamynda» ıs jürgızuşı, jauapty hatşy siiaqty jūmystar atqardy. Qytaida är jyldary «Ai betındegı auyl», «Aqqudyŋ köz jasy», «Qarqara köterılısı», «Qytai qazaq aqparat-baspasözınıŋ qysqaşa tarihy» sekıldı jyr jinaqtary, ǧylymi-tanymdyq monografiialary jaryq körgen. 2004 jyly Qazaqstandaǧy «Elorda» baspasynan «Aqsaq börı» atty jyr jinaǧy basylyp şyqty.
– Aǧaŋyzdyŋ ūstalǧanyn qai kezde bıldıŋız?
– Būryndary WeChat äleumettık jelısı arqyly habarlasyp, amandyq-saulyǧymyzdy bılıp tūratynbyz. 2025 jyldyŋ soŋyna qarai habarymyz üzıldı. WeChat-yna söilesem jauap bermeidı, habarlassam tūtqany kötermeidı. Sodan jeŋgeme habarlastym. Söitsem, Bılısbektı 28 jeltoqsan künı ūstap alyp ketıptı. Negızı aǧamdy ekı jyl būryn Qūlja qalasyna jaqyn bır auylǧa jıbergen. Sonda qadaǧalau, baqylau astynda jūmys ıstep jatqan. Būl özı Qytai ükımetınıŋ «tömenge tüsıru» dep atalatyn saiasaty körınedı. Aqyn-jazuşy, ziialy qauymnyŋ bırazy keiıngı jyldarda auyl-auyldarǧa türlı jūmysqa jıberılıptı.
Jeŋgemnıŋ aituynşa, Bılısbektı sol künı jūmys ıstep jatqan jerınen ūstap, üige alyp kelıptı. Ūlttyq qauıpsızdık qyzmetkerı, polisiia qyzmetkerlerı bar – 7-8 adam deidı. Üidı aqtaryp, tıntıp, aǧamnyŋ bıraz kıtap, qoljazbalaryn özımen qosa alyp ketıptı. Jeŋgeme küieuın ne sebeptı ūstaǧanyn aitpaǧan, tek «bıraz uaqyt tergep, tekseremız» degen. Äuelde Bılısbektı Qūlja qalasyna aparǧan körınedı. Bastapqyda 10-15 künde bır ret jeŋgeme özı habarlasyp, amandyq-saulyǧyn aityp tūrypty. Sodan juyrda habarlasqanynda: «Jaǧdai qiyndap barady. Menı sottaityn körınedı. Qydyrbekke ait, senı men Edıgege bas-köz bolsyn», – deptı. Alaida jeŋgem mūny qorqyp maǧan aitpapty. Arada bıraz kün ötken soŋ aǧam qaita habarlasyp: «Qydyrbekke aittyŋ ba?», – dep sūrapty, jeŋgem: «Joq, aita almadym», – degen eken, ol kısı qatty aşulanyp: «Mynalardyŋ sūrqy jaman, tübı menı sottap tynady. Qydyrbekke tezdetıp habarymdy ait. Menıŋ ölgenımdı jetkızeiın dep otyrsyŋ ba?!», – deptı.
Osydan soŋ jeŋgem habarlasyp, män-jaidy aitty. Sol joly Bılısbek jeŋgeme «kiım-keşegımdı juyp, daiyndap qoi, bır adamdar habarlasyp, alyp ketedı» deptı. Aitqandai-aq, bır-ekı künnen soŋ polisiia qyzmetkerlerı kelıp, aǧamnyŋ kiım-keşegın alyp ketıptı. Sodan, köp ūzamai, polisiia qyzmetkerı jeŋgeme habarlasyp: «Küieuıŋızdı Ürımjıge aparyp tastap, qaityp kele jatyrmyz. Qūljaǧa taiap qaldyq. Sız endı bır täulık ışınde bır qaǧazdarǧa qol qoiuyŋyz kerek», – deptı. Ol kısı eşqandai qaǧazǧa qol qoimaitynyn aitypty. Älgı polisiia: «Qoimasaŋ qoi, bız özımız qoia salamyz», – degen.
Mıne, sodan berı Bılısbekten eşqandai habar joq. Jeŋgemızge «qaǧazǧa qol qoiuyŋ kerek» dep aitqanyna qarap, aǧamyzdy Qytai ükımetı sottap jıberdı me dep qauıptenemın.
– Bılısbek aǧanyŋ äke-şeşesı ūlynyŋ ūstalǧanyn estıdı me, ol kısılerdıŋ jaǧdaiy qalai?
– İä, estıdı. Äkemız Sūltanbek Äbdırazaqūly 83 jasta. I toptaǧy mügedek. 7-8 jyldan berı ekı közı körmeidı. Esı kıresılı-şyǧasyly. Qazır aitsaŋ, sälden soŋ ūmytyp qalady. Şeşemız Raihan Mūsabekqyzy, jasy seksennen asty. Ol kısı de künde jylaidy. Qai künı «Qytaiǧa ertıp baryŋdar, ūlymnyŋ habaryn sūrastyraiyn, qytai menı qamamaityn şyǧar» deidı. Oǧan jasy kelgen ülken kısınıŋ densaulyǧynan alaŋdaimyz. Onyŋ üstıne barǧanda bızge kım jauap bere qoiady deisız?! Jaǧdai, mıne, osylai. Qazır Syrtqy ıster ministrlıgıne hat daiyndap jatyrmyz.
Bılısbek aǧamyz – adal, aq adam. Kısı öltırmedı, qylmys jasamady. Jarty jyldan berı ol kısıge qandai aiyp taǧylǧanynan habarsyzbyz. Kezınde jariialanǧan öleŋderınen, jaryq körgen kıtaptarynan qandai da bır «qylmys» tapty ma deiın deseŋ, onyŋ bärı Qytai ükımetınıŋ rūqsatymen jariialanǧan dünieler. Tıptı tırı-ölısın de bılmeimız. Tym qūrysa, Qazaqstan ükımetı Syrtqy ıster ministrlıgı arqyly aǧamyzdyŋ ız-deregın, qandai aiyp taǧylǧanyn, qazır qaida ekenın, sottalǧan, sottalmaǧanyn bılıp berse deimız.
Äŋgımelesken – Jaqsylyq QAZYMŪRATŪLY
