Biyl 1916 jylǧy ūlt-azattyq köterılısıne 110 jyl toldy, dep habarlaidy "Adyrna".
Aq patşanyŋ mausym jarlyǧyna qarsy bastalǧan qozǧalys qysqa uaqyt ışınde bükıl dalaǧa tarap, otarlyq saiasatqa qarsy jalpyhalyqtyq qarsylyqqa ūlasty.
Biyl qazaq tarihynda tereŋ ız qaldyrǧan osy köterılıske 110 jyl toldy.
Köterılıstıŋ basty sebebı – patşa ükımetınıŋ jergılıktı halyqtyŋ 19 ben 43 jas aralyǧyndaǧy er azamattaryn tyl jūmystaryna alu turaly 1916 jylǧy 25 mausymdaǧy jarlyǧy bolǧan.
Alaida būl şeşım halyq narazylyǧynyŋ tek syrtqy körınısı edı. Jerden aiyrylu, auyr alym-salyq, ūlttyq teŋsızdık pen otarlyq qysym jyldar boiy qordalanǧan aşu-yzany küşeitken bolatyn.
Tarihşylardyŋ aituynşa, köterılıs Qazaqstannyŋ barlyq derlık öŋırın qamtydy. Äsırese Torǧai men Jetısudaǧy qozǧalys auqymdy sipat aldy. Köterılıs barysynda myŋdaǧan adam qaza tauyp, jüzdegen myŋ qazaq tuǧan jerın tastap, körşı elderge bosuǧa mäjbür bolǧan.
Qazaqstan men Orta Aziiadaǧy on altynşy jylǧy ūlt-azattyq köterılıs patşalyq Reseidıŋ otarşyldyq saiasatyna qarsy baǧyttalǧan ūlt-azattyq qozǧalys boldy. 1914 jyly bastalǧan I düniejüzılık soǧys Resei imperiiasynda pısıp-jetılıp kele jatqan jalpy daǧdarysty şyrqau şegıne jetkızdı.
Eŋ aldymen özınıŋ şaruaşylyq erekşelıkterıne qarai qazaq elınıŋ maidandy jäne eldı şikızat, azyq-tülıkpen qamtamasyz etudegı rölı meilınşe küşeidı. 1914-1916 jyldardyŋ arasynda tek Türkıstan ölkesınen 2089 myŋ tonna maqta, 300 myŋ pūt et, 70 myŋ jylqy, 13 myŋǧa juyq tüie, 14 myŋǧa juyq kiız üi alynǧan. Soǧystyŋ bırınşı jylynda tek Jetısu oblysynan maidanǧa jıberılgen mal men malşaruaşylyǧy önımderınıŋ qūny 34 million somǧa jettı.
Soǧystyŋ auyr zardaptarynyŋ bır körınısı şaŋyraq salyǧynyŋ artuy boldy. 1914 jyly qazaqtan jinalatyn osy äleumettık auyrtpalyqtyŋ mölşerı 600 myŋ bolsa, 1917 jylǧa qarai 1 million 200 somǧa ūlǧaidy.
Köterılıstıŋ basty sebepterı äleumettık-ekonomikalyq jäne saiasi mäselelerge tıkelei bailanysty boldy. Otarşyldyq ezgınıŋ küşeiuı, Qazaqstan men Orta Aziianyŋ jergılıktı halqynyŋ jerlerın tartyp aludyŋ jalǧasuy, salyqtar men basqa da alymdar kölemınıŋ şamadan tys ūlǧaiuy, patşa ökımetı jürgızgen orystandyru saiasatynyŋ keŋ örıs aluy men qalyŋ būqaranyŋ äleumettık jaǧdaiynyŋ kürt tömendeuı köterılıstıŋ bastaluyna sebep boldy.
Köterılıstıŋ bastaluyna II Nikolai patşanyŋ 1916 jyly 25 mausymdaǧy «Rekvizisiialau turaly» jarlyǧy tıkelei sebep boldy. Jarlyq boiynşa Qazaqstan, Orta Aziia men ışınara Sıbırdıŋ «būratana halyqtarynyŋ» er-azamattarynan (19 ben 43 jastyŋ aralyǧynda) maidannyŋ tyl jūmystaryna (qorǧanys qūrylystary men joldar salu, okop qazu, t.b.) 400 myŋ adam (onyŋ ışınde qazaqtan 240 myŋǧa juyq) alu belgılendı.
Qazaqstandaǧy köterılıstıŋ alǧaşqy oşaqtary 1916 jyly şılde aiynyŋ bas kezınde paida boldy. Halyqtyŋ aşu-yzasyna jūmysqa alynatyndardyŋ tızımderın jasaǧan bolys basqaruşylary, auyl starşyndary jäne jergılıktı äkımşılıkterdıŋ basqa da qyzmetkerlerı ūşyrady, öitkenı jasalǧan tızımder äuel bastan jappai paraqorlyq, közboiauşylyq pen qiianatqa negızdeldı. Äkımşılık jüie ol kezde qazaqtarda tuuy turaly kuälıktıŋ bolmaǧanyn paidalanyp, tızımge jas şamasyna qaramastan kedeilerdı qalauynşa engızıp, al auqatty äuletterden para alyp, olardy şaqyrtudan bosatty.
Köterılısşıler bolystyq keŋselerdı, bolystar men auyl starşyndarynyŋ üilerın, jasalǧan tızımderdı örtedı, jekelegen bolys bastyqtaryn öltırdı. Stihiialy qozǧalys bırtındep ūiymdasqan sipat alyp, qaruly köterılıske ūlasty.
Köterılıstıŋ negızgı qozǧauşy küşterı – otarlyq ezgıden kürt kedeilengen şarualardyŋ qalyŋ toby men sol kezde qalyptasa bastaǧan jergılıktı jūmysşylar boldy. Köterılıske sondai-aq qazaq halqynyŋ basqa äleumettık toptarynyŋ (bailar, bolystar men biler, intelligensiia) ökılderı de qatynasty. Soŋǧylary keibır aimaqtarda jetekşı röl atqardy.
Qazaq ziialylarynyŋ keibır ökılderı (T. Bokin, J. Niiazbekov, Ä. Jünısov, T. Rysqūlov, S. Meŋdeşev, B. Almanov, Ä. Jangeldin jäne t.b.) patşa jarlyǧyna batyl qarsy şyqty jäne halyqty qaruly qarsylyqqa şaqyrdy.
Al «Qazaq» gazetınıŋ töŋıregıne toptasqan liberal-demokratiiaşyl ziialylardyŋ jetekşılerı (A. Baitūrsynov, Ä. Bökeihanov, M. Dulatov, t.b.) patşa äkımşılıgınen tyl jūmysyna adam aluda asyqpaudy ötınıp, kerısınşe daiyndyq şaralaryn jürgızu jönınde ūsynystar jasady, köterılıske şyqqan halyq patşa ökımetı tarapynan aiausyz jazalauǧa ūşyraitynyn eskertıp, köpşılıktı jarlyqty oryndauǧa qarsylyq körsetpeuge şaqyrdy.
Türkıstan general-gubernatory bırneşe jazalau otriadyn jasaqtap, köterılısşılerge qarsy jönelttı. Köterılısşıler Samsy töŋıregınde otriadqa şabuyl jasap, olardy Vernyiǧa (Almaty) qarai şegınuge mäjbür ettı. T. Bokin bastaǧan köterılısşıler (10 myŋnan astam) tamyzda şabuylǧa şyǧyp, Vernyi men Pışpek arasyndaǧy bailanysty üzdı. Köterılısşıler arasynan Bekbolat Äşekeūly, Nūqa Satybekov siiaqty basşylar şyqty. Būl kezde Jarkent jäne Lepsı uezındegı köterılıs küşeie tüsken edı. Jetısu oblysyndaǧy ırı köterılıstıŋ bırı Qarqara jailauynda boldy.
1916 jyly şıldede Qarqaraly (Semei oblysy) men Öskemen uezınıŋ, Kökpektı men Zaisannyŋ köterılısşılerı maidanǧa jıberıletın adamdardyŋ tızımın tartyp alyp, bolystarǧa küş qoldandy.
Äbdıǧapar Janbosynūly pen Amangeldı İmanov basqarǧan Torǧai köterılıs oşaǧy eŋ tabandy jäne ūzaqqa sozylǧan azattyq üşın küres aimaǧyna ainaldy. On altynşy jylǧy köterılıs Qazaqstannyŋ barlyq aimaqtarynda qataŋ basyp-janyştaldy.
Būl köterılıs qazaq halqynyŋ san ǧasyrlyq ūlt-azattyq qozǧalysynyŋ tarihynda erekşe oryn aldy. Ol Reseidegı äskeri-äkımşıl jäne otarşyl basqaru jüiesınıŋ ırgesın şaiqaltty jäne şyǧystaǧy otar halyqtarda HH ǧasyrdyŋ basynda örıs alǧan ūlt-azattyq qozǧalystardyŋ qūramdas bır bölıgı boldy.
