Nelıkten kei joldar ūzaq jyldar qys ailarynda tozbaidy? Keibırı bırneşe mausymnan keiın jaryqşaqtanyp, joltaban ızderı paida bolady? Būl sūraqtarǧa jauapty mehanika, fizikalyq himiia, dalalyq baqylau men injenerlık eseptermen toǧystyrǧan ǧalym bar. Ol - Qazaqstandaǧy joldardy ortaq ülgıde emes, material qasietı men klimat zaŋdylyqtaryna süienıp jobalaudy aşqan ǧalym. Bızdıŋ keiıpkerımız - Qazaqstan Respublikasy Prezidentı janyndaǧy Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ akademigı Baǧdat Būrhanbaiūly Teltaev.
Jol sapasy maqsat pen mındetke ainalǧanda
Qazaqstannyŋ tabiǧaty da, klimaty da san aluan. Sondyqtan elde jol qūrylysy asa kürdelı mäsele. Mäselen, Qazaqstannyŋ Soltüstıgınde jol tösemı tereŋ toŋǧa oralsa, Oŋtüstıktıŋ jazǧy aptabynda asfalttyŋ tūtqyr materialy jūmsarady, al köktemde joldyŋ ırgesı tez ylǧal tartady. Būǧan jük kölıkterınıŋ auyr salmaǧy qosylady. Mūndai jaǧdaida qarapaiym joldyŋ özı aiazdyŋ, aptaptyŋ, ylǧaldyŋ, sondai-aq milliondaǧan qaitalama jüktemenıŋ äserın köteredı. Eger osy jol köteretın salmaq pen jüktı eseptegende qatelık ketse, onda jaryqşaqqa, joltaban ızıne, şūǧyl jöndeuge jäne biudjet şyǧynyna soqtyrary kämıl.
Baǧdat Teltaevtyŋ ǧylymdaǧy ızdenısı men zertteulerı osy üderısterdıŋ tüpkı sebepterın zertteuden bastaldy. Ol jol jabynyndaǧy közge körınetın aqaulyqtarmen qatar jüretın qūbylystardy baqylady. Bitumnyŋ ışkı qūrylymy qalai özgeretının baqylaudan bastap - asfalt-beton ūzaq jüktemeden qalai baiau deformasiiaǧa ūşyraitynyn, temperatura men ylǧal jol qabattaryna qalai ötetının, zaqym qalai bolatynyna deiın zerttedı. Mūndai zertteu aqaulyqty jöndep qoimastan joldyŋ tözımdılık merzımın boljauǧa mümkındık berdı.
Baǧdat Būrhanbaiūly 1966 jylǧy 23 nauryzda Jambyl oblysy Merkı audanyndaǧy Jauǧaş batyr auylynda düniege kelgen. 1983 jyly Amangeldı İmanov atyndaǧy mekteptı üzdık tämamdap, Germaniiadaǧy Keŋes äskerlerı qatarynda avtomobil rotasynda qyzmet atqardy. Keiın Almaty avtomobil-jol institutynyŋ jol fakultetıne tüsıp, 1991 jyly «Avtomobil joldary» mamandyǧyn üzdık bıtırdı. Osy oqu ornynda oqytuşy, assistent, professor, ǧylymi mekteptıŋ negızın qalaǧan akademik atandy.
Materialdaǧy tırşılıktı tanu
Ūlttyq ǧylym akademiiasy Mehanika jäne maşinatanu institutynda aspirantura men doktoranturany aiaqtaǧannan keiın ǧalym materialdardyŋ uaqyt öte qalai özgeretınıne den qoidy. Asfalt-beton syrt közge qozǧalmai tūrǧandai körınedı. Ūzaq jüktemeden ol baiau ärı tūtastai deformasiiaǧa ūşyraidy. Auyr kölıkter qaita-qaita ötken saiyn zaqymdana tüsedı. Aiazda material mort synǧyş keledı, al aua-raiy qyzǧan kezde jūmsara bastaidy. Senımdı konstruksiia esepteu üşın injener materialdyŋ «pasportta» körsetılgen berıktıgımen qatar jūmysqa tözımdılıgın anqty bıluı tiıs.
Soŋǧy jyldardaǧy zertteulerınde akademik Baǧdat Teltaev bastaǧan ǧalymdar toby asfalt-betondy ärtürlı temperatura men kerneu jaǧdaiynda sozyp synady. Tūraqsyz jäne üdemelı jyljymaly küidıŋ matematikalyq modelın äzırledı. Qarapaiym tılmen aitqanda, ǧalymdar materialdy jüktemege tötep beretın kezeŋınen bastap, deformasiia tez üdep, tozuǧa äkeletın şektık sätın sipattaudy üirendı. Model jüktemenı, temperaturany, deformasiia jyldamdyǧyn jäne tozuǧa deiıngı uaqytty özara bailanystyrady. Būl jol qabattarynyŋ qalyŋdyǧy men qospa qūramyn avtomobil qozǧalysymen qatar, qozǧalysqa negız bolatyn faktorlardy da esepteu edı.
Ǧylymi zertteu nätijesınde uaqytqa täueldı reonomdyq materialdardyŋ ūzaq merzımdı berık modelderın äzırleuge sep boldy. Esepteuler optikalyq talşyqta, aliuminii qorytpasynda, perlittı bolatta ärtürlı temperatura men jükteme jaǧdaiynda tekserıldı. Oryndalǧan zertteulerıŋ praktikalyq maŋyzy mynada. Eger konstruksiialyq materialdyŋ paidalanu tärtıbı men jükteu tarihy belgılı bolsa, qysqa merzımdı synaqtar jürgıze otyryp, onyŋ tözımdılık merzımın boljauǧa bolady. Jol infraqūrylymynyŋ tözımdılık şegın erte anyqtap, tekseru men auystyru apattyŋ aldyn aluǧa mümkındık beredı.
Joldyŋ klimatyn ölşegende
Klimatty aua temperaturasy arqyly baǧalauǧa bolmaidy dep sanaidy Baǧdat Teltaev jetekşılık etetın ǧylymi mekteptıŋ ǧalymdary. Jol tösemınıŋ ışınde özındık jylu rejimı qalyptasady. Ony zertteu üşın avtomobil joldaryna jyl boiy jabyn qabattary men topyraq temperaturasy men ylǧaldy baqylaityn datchikter jüiesı ornatyldy. Osylaişa joldyŋ tözımdılıgın zertteu men jobalau Qazaqstannyŋ är aimaǧynda jürgızılıp, jinalǧan derekterge negızdeldı.
Zertteuşıler Almaty – Bışkek tasjolynyŋ bır ǧana bölıgınde asfalt-betonnyŋ üstıŋgı qabatynda 83 ret mūz qatu men eru siklın tırkedı. Siklderdıŋ 80 paiyzdan astamy 20 saǧattan ışınde baiqalǧan. Al olardyŋ eŋ tömengı temperaturasy köbınde minus 6 gradustan aspaǧan. Almaty qalasyndaǧy joldardy 28 santimetr tereŋdıkte zerttegende mūndai özgerıs sikl sany 76-ǧa jetkende minus 6-ǧa deiın azaiǧan. Ǧalymdar şamamen būl sikldyŋ 21,5 santimetr qalyŋdyqta tūraqtaǧanyn däleldeidı. Odan joǧary qabatta temperatura rejimıne negızınen täulıktık auytqular, al tömengı qabattarǧa mausymdyq jäne jyldyq özgerıster yqpal etedı.
Būl derekterdıŋ maŋyzy san bolǧanynda ǧana emes. Zerthanada atalmyş modeldı belgılı konstruksiiaǧa sai mūzdatyp ärı erıtu qajet. Material zerthanalyq tekseruden ötse de, synaq rejimı dūrys taŋdalmaǧan jaǧdaida naǧyz qys künderı joldyŋ tözımdılıgı naşarlaidy. Nätijelerden baiqalǧandai, är türlı klimattyq aimaqta sikl sanyn, ūzaqtyǧyn jäne eŋ tömengı temperaturasyn ǧylymi negızde aiqyndauǧa mümkındık berdı. Osylaişa ūlttyq derekterdıŋ arqasynda jol materialdaryna naqty talaptar qoiylyp, jabynnyŋ tözımdılık merzımın ūzartuǧa yqpal ettı.
Ǧalymdar toby taiauda 3 santimetrden 300 santimetrge deiıngı segız tereŋdıkte jinalǧan 7 067 saǧattyq temperatura ölşemıne süienıp, maşinalyq oqytudyŋ algoritmı arqyly bastapqy küidı qaitalaityn boljamdardy salystyrdy. 24 saǧattyq boljam nätijesınde kürdelı modelderdıŋ bastapqy modelderden aiyrmaşylyǧy bolmady. Olardyŋ artyqşylyǧy jylu inersiiasyn kürt özgertıp, bäseŋdetkende ne tereŋdetkende baiqaldy. Būl jasandy intellektınıŋ mümkındıkterın tiımdı qoldanudyŋ nätijesınde oryndalǧan zertteu.
Joltaban ızdı jobalau
Joltaban ızın köbıne asfalttyŋ jaŋa qabatyn jabatyn üstıŋgı aqau dep sanaidy. Akademik Baǧdat Teltaev mektebınıŋ ǧalymdary jürgızgen dalalyq zertteulerden belgılı bolǧandai, onyŋ sebebı öte tereŋde. Bükıl jol konstruksiiasynyŋ kölık aǧynyna säikes kelmeuınde dep körsettı. Qoǧamdyq kölıkke arnalǧan qalalyq jolaqtardyŋ bırınde joltaban ızınıŋ jiyntyq tereŋdıgı 92 millimetrge jetken, al ölşemderdıŋ törtten üşı rūqsat etılgen şekten asqan. Būl jolaqpen täulıgıne şamamen 1 100 avtobus pen trolleibus ötken. Esepteu körsetkendei, qalyŋdyǧy 50 santimetr jol tösemınıŋ mūndai jüktemege älsız.
Joldyŋ tek üstıŋgı qabatyn jaŋartu aurudyŋ sebebın emes, belgısın emdeumen teŋ. Ǧylymi konstruksiia kölık aǧynynyŋ qūramyn eseptep qoimastan, merzımınen būryn jönsız jöndeu jūmystaryna jürgızuge tosqauyl qoiady.
Tozdyrmas bitum
Jabynnyŋ ūzaq qyzmet etuı köbıne asfalt-betonnyŋ mineraldyq qaŋqasyn bırıktıretın bitumǧa bailanysty. Ottegı, ultrakülgın säule men temperaturanyŋ äserınen bitum eskırıp, qataiady jäne jaryqşaqsyz sozylu qabıletın joǧaltady. Baǧdat Teltaev qatysqan zertteuler būl üderıstı materialdyŋ ışkı qūrylymy deŋgeiınde qarastyryp, ony baiaulatudyŋ joldaryn ızdeidı.
Mäselen, biylǧy zertteulerde grafen men grafittıŋ bitumnyŋ tozuyna äserı qarastyryldy. Ekı modifikator jyluǧa tözımdı ärı sozylmaly qasietterın jaqsartty. Grafennıŋ qorǧanyş äserı joǧary boldy. Mikroskopiialyq ädıster qospalardyŋ bitumda tūraqty taralatynyn jäne tozǧan bitumdy qataitatyn asfalten qūrylymdaryn tejeitının rastady. İnjenerlık tılmen aitqanda, būl – kün säulesınıŋ äserınen serpımdılıgı artatyn, jaryqşaqqa tözımdı jol jabyndysyn jasau mümkındıgı.
Zertteulerdıŋ taǧy bır baǧyty - ainalmaly ekonomikamen bailanysty. Mūnai öŋdeuden qalǧan vakuumdyq qaldyq totyǧuǧa qarsy, qalpyna keltıretın material retınde qoldanuǧa bolady. Materialdy bitum tozbai tūrǧanda qorǧanyş retınde nemese tozǧan bitumǧa qospa retınde qosuǧa bolady. Kommunaldyq qaldyqtar men eskı şinalardyŋ piroliz önımderı de paidaly. Kömırtektı qaldyq bitum qūrylymyn nyǧaitady, al piroliz maiy onyŋ qozǧalǧyştyǧyn qaitarady. Polimerler men vakuumdyq qaldyqty bırge paidalanu materialdyŋ jūmys temperaturasy auqymyn arttyryp, temperaturaǧa täueldılıgın tömendettı.
Vakuumdyq qaldyqty rezeŋke ügındısımen ekı satyly totyqtyru nätijesıne erekşe nazar audaruǧa bolady. Modifikasiialanǧan bitum 46–64 gradus aralyǧynda joltabanǧa tözımdırek, iaǧni minus 40 gradusqa deiın jaryqşaqqa qorǧanyş bolady. Eskı şinalardy öŋdeu arqyly alynǧan önım kymbat bitumdy almastyra alady. Qazaqstan üşın atalmyş tehnologiialar jabynnyŋ jūmys temperaturasy auqymyn arttyrady, qaldyq kädege jaratylady jäne bastapqy şikızatqa sūranys azaiady.
Kelesı äzırlemede adgeziialyq qospa alu üşın taǧamǧa paidalanylmaityn raps maiy qoldanyldy. Onyŋ mındetı – bitumnyŋ taspen bırıgıuıne sep bolady. Ylǧaldan ajyrauyna jol bermeidı. Ylǧalǧa tözımdılık edäuır artqan. Qospany qoldanar aldynda organikalyq erıtkışte sūiyltu qajet bolmaidy. Praktikada būl qospany öndırıske oŋai engızuge bolady. Jabynnyŋ su äserınen būzylu qaupın azaitady.
Ǧylymi formula
Ǧylymi nätije praktikada qoldanǧanda ǧana qoǧamdyq maŋyzǧa ie. Baǧdat Teltaevtyŋ jetekşılıgımen 11 memleketaralyq standart jäne 60-tan astam vedomstvolyq normativtık qūjat äzırlendı. Qazaqstannyŋ öŋırlerındegı klimattyq özgerısterge tözımdı otandyq KazPave jol tösemın jobalau jüiesı jasaldy. Būl – tehnologiialyq maŋyzdy qadam.
2006–2022 jyldary Teltaev Qazaqstan jol ǧylymi-zertteu institutyn basqardy. Osy kezeŋde institut Astana – Burabai avtomagistralın, Batys Europa – Batys Qytai dälızınıŋ qazaqstandyq bölıgın jäne CASPI BITUM jobasyn ǧylymi-tehnikalyq äzırleuge qatysty. Öŋırlerde 70-ten astam innovasiialyq material engızılıp, 200-ge juyq täjıribelık-eksperimenttık uchaske salyndy. Mūndai uchaskelerdıŋ maŋyzy zor. Zerthanalyq ideia jol jelısıne jappai engızılmei tūryp, kölık qozǧalysy, aua raiy jäne uaqyt synaǧynan öttı.
Ǧalymnyŋ zertteu aiasy kölıktıŋ basqa salalaryn qamtydy. Soŋǧy eŋbekterınde temırjol qozǧalysynyŋ modelderı, konstruksiialar termomehanikasy, materialdardyŋ berıktıgı jäne betkeilerdıŋ ornyqtylyǧy zertteldı. Kürözek – Ekpındı – Jarsu temırjol uchaskesıne arnalǧan derekterdı sifrlyq radioarna, optikalyq talşyq, akustikalyq zondtau arqyly jetkızetın tūraqty jäne jyljymaly blok-uchaskelerdı bırlesıp paidalanu ūsynyldy. Būl jaŋa jol salmastan, poiyzdar arasyndaǧy qauıpsız aralyqty qysqartu, temırjol jelısınıŋ ötkızu qabıletın arttyru
Köktöbe betkeiıne arnalǧan zertteu qala qauıpsızdıgı üşın maŋyzdy. Esepteuler betkı qabat ylǧaldanǧan kezde betkeidıŋ ornyqtylyǧy azaiatynyn körsettı. Atalmyş jūmystyŋ qūndylyǧy – qauıp-qaterdı erte anyqtap, tötenşe jaǧdai şaralaryn tiımdı oryndauǧa mümkındık beredı.
Zertteu ordasy
Ǧylymi modelder men salalyq şeşımderdı jüzege asyrǧan ǧylymi mekteptıŋ negızın saluǧa atsalysqan akademikter qatarynda J.S. Erjanov, Ş.M. Aitaliev, B. Teltaev, professorlar B.S. Murtazin, A.İ. İskakbaev, B.S. Radovskii, A.K. Qūsaiynov siiaqty körnektı ǧalymdar bar. Eksperiment, mehanikalyq esep jäne injenerlık jauapkerşılık mädenietı ūrpaqtan ūrpaqqa amanat. Baǧdat Teltaev 5 ǧylym doktory, 27 ǧylym kandidaty jäne 7 filosofiia doktory PhD daiarlady.
Soŋǧy jyldary Baǧdat Teltaevpen bırlesken avtorlyqta Alibai İskakbaev, Erbol Aitbaev, Azamat Jaisanbaev, Aijan Mūta, Arystan Masanov siiaqty ärıptesterı, şäkırtterımen ǧylymi eŋbekter jariialauda. Olar asfalt-betonnyŋ jylu men būzyluyn, joldardyŋ temperaturalyq rejimın, joltaban ızınıŋ tüzıluın, jol jaǧdaiyn jäne jaŋa materialdardy zertteudı jalǧastyryp keledı. Mıne, ǧylymi mektep jūmysy dalalyq monitoringten derekter modelıne, modelden synaq ädıstemesıne, ädıstemeden normativ pen jobaǧa ainaldy.
Ǧylym tobynyŋ eŋbekterı Springer, Elsevier basylymdary men beiındı ǧylymi jurnaldarda jariialanyp keledı. Akademik Baǧdat Teltaevtyŋ Scopus profilınde 143 qūjaty, 1 941 däieksöz körsetkışı jäne 24 Hirş indeksı bar. Bibliometriia ǧalym üşın maŋyzdy sanalady. Qazaqstannyŋ klimattyq derekterı, materialdary men injenerlık mındetterı älemdık ǧylymi pıkırtalasqa ainaldy.
Kölık ǧylymy
2023 jyly Baǧdat Teltaevtyŋ bastamasymen Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Qazaqstan Respublikasynyŋ Ūlttyq ǧylym akademiiasynda Kölık ǧylymy seksiiasy aşyldy. Ūlttyq akademiia men ALT Universitetınıŋ bırlesken Kölık ǧylymdary jäne tehnologiialar instituty aşylyp, 2026 jyldyŋ qaŋtarynan Baǧdat Teltaev jaŋa institutty basqardy. Endı akademik aldynda zerthana aiasynan avtomobil men temırjoldy zertteuden bastap, mehanika, materialtanu men sifrlyq tehnologiialardy bırıktırgen jaŋa baǧytqa bet būru mındetı tūr.
Qazaqstannyŋ Euraziia naryǧyndaǧy tranzittık äleuetı kartadaǧy jol belgılerı ǧana emes klimat, jükteme men qarqyndy qozǧalysqa tötep beretın infraqūrylymdy damytu sanalady. Ol üşın ūzaq merzımdı baqylau, ūlttyq esepteu modelderı, synaq bazasy jäne ǧylymi äzırlemelerdı standartqa ainaldyratyn mamandar qajet. Mıne, Baǧdat Teltaev käsıbi ǧūmyrynda osy mındetterdıŋ ärbırınen sürınbei öttı. Ötıp qoimastan, ömırge batyl engızdı.
2024 jyly akademik Baǧdat Teltaev Qazaqstan Respublikasynyŋ Prezidentı Qasym-Jomart Toqaevpen eldegı jol mäselelerın talqylady. Būl kezdesu ǧalymnyŋ jaŋa nätijege qol jetkızıp qoimastan, ony memlekettık deŋgeide ūsynuy.
Ǧūmyrǧa ūlasqan jol
Baǧdat Teltaev taiauda alpys jasqa toldy. Ol qoldanbaly mehanika, dalalyq eksperiment pen salalyq basqarudy bır jüiege bırıktırgen ǧalym. Qazaqstandaǧy joldardy jobalau, materialdy ǧylymi negızde taŋdau, älsız konstruksiialardy anyqtau, qaldyqtardy jaŋa jabyn öndırısınde paidalanu, jöndeu jūmysyn derekter negızınde josparlau siiaqty basty ǧylymi mındetterdı oryndaǧan akademik. Akademik Baǧdat Teltaevtyŋ ǧylymi eŋbegınıŋ mänı de osynda. Ol joldy qozǧalmaityn nysan retınde emes, uaqyttyŋ, klimat pen jüktemenıŋ äserımen ömır süretın jüie retınde zerttedı. Ǧalym osy jüienı neǧūrlym jaqsy tüsınse, soǧūrlym salynǧan jol ūzaq qyzmet etedı.
Gülmira Sūltanbaeva
professor
